उच्च भोल्टेजको विद्युत लाइनहरूमा गोलाकार वस्तुहरू (मार्कर बलहरू) राखेको पक्कै देख्नु भएको छ होला। यस्ता बस्तु कम उचाइमा उड्ने विमान र हेलिकप्टरहरूले ती लाइनहरू सजिलै देख्न सकून भनेर राखिन्छ । यसले हवाई चालकलाई सजिले थाहा पाउने तथा दुर्घटनाबाट जोगाउन प्रयोग गरिने तथा जोखिमलाई कम गर्नेछ। 

हवाई सुरक्षा:

मुख्य उद्देश्य भनेको विमान, हेलिकप्टर, र ड्रोनका चालकहरूले विद्युत लाइनहरू देख्न सकून् भन्ने हो, विशेष गरी विमानस्थल नजिक, खोँच, नदी, र उपत्यकाजस्ता स्थानहरूमा।

ठोक्किनबाट बचाउँछ:

विद्युत लाइनहरूको दृश्यता बढाएर, मार्कर बलहरूले दुर्घटना र ज्यान जाने जोखिमलाई उल्लेखनीय रूपमा घटाउँछन्।

खतराको संकेत:

यी बलहरूले विद्युत लाइनहरूको अस्तित्वको स्पष्ट दृश्य चेतावनी दिन्छन्, जुन अन्यथा विशेष गरी खराब मौसममा देख्न गाह्रो हुन सक्छ।

मार्कर बलहरूको विशेषताहरू:

• रङ: प्रायः सुन्तला रङका हुन्छन्, तर रातो, पहेँलो वा सेतो पनि हुन सक्छन् ताकि उच्च कन्ट्रास्ट दृश्यता प्रदान गर्न सकियोस्।
• आकार र तौल: यी बलहरूको व्यास २० देखि ३६ इन्चसम्म हुन सक्छ र सामान्यतया तौल लगभग १७ पाउन्ड हुन्छन्।
• डिजाइन: हलुका तौलका हुन्छन् र यसरी जडान गरिन्छ कि विद्युत लाइनलाई क्षति नहोस् वा अत्यधिक झुकेको अवस्था नआओस्।
• प्रकाश: केही मार्कर बलहरू विद्युत लाइनको विद्युत चुम्बकीय क्षेत्रबाट ऊर्जा लिएर उज्यालो पनि हुन्न्छन्, जसले दृश्यता अझ बढाउँछ।

The post ‘मार्कर बल’ विद्युतीय लाइनमा किन राखिन्छ? यस्ता छन् कारण: first appeared on

अस्ट्रेलियाली आदिवासी संस्कृति मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर जीवित संस्कृतिमध्ये एक मानिन्छ। वैज्ञानिक साहित्यअनुसार, साहुल भनिने समूहको रूपमा उनीहरू करिब ६५ हजार वर्षअघि अस्ट्रेलिया महाद्वीपमा पुगेका थिए।

तर, युटा विश्वविद्यालयको नेतृत्वमा गरिएको नयाँ आनुवंशिक अनुसन्धानले होमो सेपियन्समा पाइने निएन्डरथल डीएनएको विश्लेषणले उनीहरूको वास्तविक आगमन ५० हजार वर्षभन्दा बढी पुरानो छैन।

अनुसन्धानकर्ता जेम्स ओ’कोनेलले अस्ट्रेलियाको ला ट्रोब विश्वविद्यालयका सहकर्मीहरूसँग मिलेर ‘आर्कयालजी इन ओशियनिया जर्नल’मा प्रकाशित अध्ययनमा नयाँ निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्। 

अध्ययनका अनुसार होमो सेपियन्स र निएन्डरथलबीच एकपटक मात्र अन्तरप्रजनन भएको थियो, जुन ४३ हजार ५ सय देखि ५१ हजार ५ सय वर्षअघिको अवधिमा भएको हो। आजका अधिकांश मानवहरू, जसमा अस्ट्रेलियाली आदिवासीहरू पनि छन्, १–४ प्रतिशत निएन्डरथल डीएनए बोकेको पाइन्छ। त्यसैले, उनीहरूको आगमन उक्त समयसीमाभन्दा पुरानो हुन सक्दैन।

त्यस्तै, अस्ट्रेलियाका अधिकांश पुरातात्विक स्थलहरूको मिति पनि ४३-५४ हजार वर्षको बिचमा पर्ने देखिन्छ। ओ’कोनेल भन्छन्, “उनीहरूको उपनिवेशीकरणको मिति यही दायरामा पर्छ, जुन पश्चिम युरेसियामा निएन्डरथलहरूको विस्थापन सुरु भएको समयसँग मेल खान्छ।”

उनका अनुसार होमो इरेक्टस जस्ता अन्य मानव प्रजातिहरू दक्षिण–पूर्वी एसियामा १० लाख वर्षभन्दा बढी समयदेखि बसोबास गरिरहेका थिए, तर अस्ट्रेलियामा स्थायी जनसंख्या बनाउन पर्याप्त संख्यामा समुद्र पार गर्न सकेका थिएनन्। यसले होमो सेपियन्सको आगमनको महत्व दर्शाउँछ।

म्याडजेडबेबे नामक एक पुरातात्विक स्थलमा गरिएको अध्ययनले ५९-७० हजार वर्ष पुरानो मिति देखाएको छ। सन् २०१७ मा नेचर जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनमा प्रयोग गरिएको प्रविधि ‘अप्टिकली स्टिम्युलेटेड ल्युमिनेसेन्स (ओएसएल)’ हो, जसले क्वार्ट्ज वा फेल्डस्पार खनिजमा सञ्चित ऊर्जा मापन गरेर तिनीहरू अन्तिम पटक प्रकाशमा कहिले आएका थिए भन्ने निर्धारण गर्छ।

तर, ओ’कोनेलले भन्छन्, “मिति सही भए पनि मानव उपस्थितिको भौतिक प्रमाण (जस्तै, उपकरणहरू)सँगको सम्बन्ध अझै अस्पष्ट छ। अस्ट्रेलियाको त्यो भागमा पुराना स्थलहरू प्रायः बालुवाको तहमा हुन्छन्, जहाँ सामग्री समयसँगै तल सर्न सक्छ।”

साहुल समूहले सम्भवतः दक्षिण–पूर्वी एसियाबाट डुङ्गा वा बेडाहरू प्रयोग गरेर अस्ट्रेलिया पुगेका थिए। तर, उनीहरूले १५ सय किलोमिटर लामो वालासियन द्वीप समूह पार गर्नुपर्ने थियो, जसमा कम्तीमा ८ पटकको समुद्री यात्रा आवश्यक पर्थ्यो, सबैभन्दा लामो यात्रा ९० किलोमिटरको थियो।

प्रारम्भिक उपनिवेशीकरण कम्तीमा चार छुट्टाछुट्टै समूहहरूबाट भएको थियो। माइटोकन्ड्रियल डाटा अनुसार, प्रत्येक समूहमा ५–१० प्रजनन योग्य महिलाहरू थिए, जसले २५–५० जनाको जनसंख्या संकेत गर्छ। यी समूहहरू केवल केही शताब्दीको अवधिमा अस्ट्रेलिया पुगेका थिए।

ओ’कोनेल भन्छन्, “यो यात्रा योजनाबद्ध थियो, संयोगवश होइन। यसका लागि बलियो डुङ्गा आवश्यक थियो, जसमा १० जना मानिस, खाना, र पानी राख्न सकिने क्षमता हुनुपर्थ्यो।”

यस प्रविधिक प्रगतिको साथ, ५० हजार वर्षपछिको आगमन मिति अझ बलियो देखिन्छ। यस अवधिमा गुफा चित्रकला, उपकरणहरू, र सजावटहरू जस्ता नवप्रवर्तनहरू देखा परेका थिए।

सन् २०१८ देखि अस्ट्रेलियाली मानवशास्त्रमा ५० हजार वर्षको सिद्धान्त बहसको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। चार छुट्टाछुट्टै अनुवांशिक अध्ययनले देखाए अनुसार आधुनिक न्यू गिनी र अस्ट्रेलियाली आदिवासीहरू ५५ हजार वर्षभन्दा पहिले अस्ट्रेलिया पुगेका थिएनन्। तर, केही वैज्ञानिकहरू अझै ६५ हजार वर्ष पहिलेलाई समर्थन गर्छन्, जसलाई ओ’कोनेल अस्वीकार गर्छन्।

उनी भन्छन्, “अर्काे पाँच वर्षभित्र हामी सबैले ५० हजार वर्षभन्दा कमको आगमन समयमा सहमति जनाउनेछौं। यो आफ्रिकाबाट युरेसियातर्फ फैलिएको मानव लहरसँग मेल खान्छ, जुन हजारौं वर्षमा फैलिएको प्रक्रिया हो। यसले हामीलाई मानव व्यवहारमा भएका परिवर्तनहरूबारे अझ गहिरो प्रश्नहरू उठाउन प्रेरित गर्छ।”

The post नयाँ वैज्ञानिक अध्ययनले अस्ट्रेलियाली आदिवासीहरूको आगमन समय ५० हजार देखियो first appeared on

ब्रसेल्स/टोकियो, १० भदौ। युरोपेली अन्तरिक्ष संस्था ( इएसए ) र जापान अन्तरिक्ष अन्वेषण संस्था (जाक्सा) ले सन् २०२९ मा पृथ्वीको अत्यन्त नजिकबाट सुरक्षित तर ऐतिहासिक रूपमा हुने एपोफिस क्षुद्रग्रहको उडान अवलोकन गर्न प्रस्ताव गरिएको र्‍यापिड एपोफिस मिसन फर स्पेश सेफ्टी (आरएएमएसइएस)मा सहकार्यको तयारी अघि बढाएका छन्।

जाक्साले आरएएमएसइएस (रामसेस) मिशनमा सहभागी हुन जापान सरकारसमक्ष औपचारिक रूपमा बजेट अनुरोध गरिसकेको छ। प्रस्तावित योगदानमा अन्तरिक्ष यानको सौर्य प्यानल, इन्फ्रारेड इमेजर, र जापानी एच-३ प्रक्षेपण यानमार्फत राइडशेयर लन्च समावेश छन्।

इएसएको  रामसेस मिशनले ३७५ मिटर चौडाइको एपोफिस क्षुद्रग्रहसँग साक्षात्कार गर्दै पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणले त्यसमा पार्ने भौतिक प्रभावहरूको अध्ययन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। वैज्ञानिकहरूले यसबाट भविष्यमा पृथ्वीमा सम्भावित क्षुद्रग्रह टक्करको जोखिम न्यूनीकरणका उपायहरू विकास गर्न सक्नेछन्।

इएसएका सदस्य राष्ट्रका मन्त्रीहरूले सन् २०२५ को नोभेम्बरमा हुने मन्त्रीस्तरीय परिषद बैठकमा रामसेस मिशनलाई समर्थन गर्ने वा नगर्ने निर्णय गर्नेछन्। मिशन सफल बनाउन सन् २०२८ मा प्रक्षेपण आवश्यक भएकाले प्रारम्भिक तयारी सुरु भइसकेको छ।

जाक्सा पहिले नै इएसएको हिरा मिशनमा साझेदार रहिसकेको छ, जुन हाल डिडिमोस क्षुद्रग्रहतर्फ गइरहेको छ। रामसेसमा सहकार्यका सम्भावनाहरू पहिचान गर्न दुबै संस्थाले पछिल्ला महिनाहरूमा संयुक्त रूपमा काम गरिरहेको जनाएका छन्।

इएसएका रामसेेस मिशन प्रबन्धक पाओलो मार्टिनोले भने, “हिरा मिशनमा जाक्सासँगको अनुभव उत्कृष्ट रह्यो, र रामसेसमा पनि हामी एक साझा लक्ष्यसहितको विश्वव्यापी टोलीजस्तो महसुस गरिरहेका छौं। एपोफिससम्म पुग्ने चुनौतीलाई हामी सँगै सामना गर्न तत्पर छौं।”

इएसएका अन्तरिक्ष सुरक्षा कार्यक्रम प्रमुख होल्गर क्रागले भने, “रामसेसमा जाक्साको चासो बढ्दै गएको देखेर हामी उत्साहित छौं। ग्रह सुरक्षा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा आधारित छ, र युरोप तथा जापानबीचको साझेदारी अझ सुदृढ हुँदै गएको देख्दा खुशी लागेको छ।”

यदि अनुमोदन भयो भने, रामसेस मिशनले अन्तरिक्ष सुरक्षा र ग्रह रक्षा क्षेत्रमा युरोप–जापान सहकार्यको नयाँ अध्याय सुरु गर्ने प्रेस विज्ञप्तीमा उल्लेख गरेको छ।

The post इएसए र जाक्सा मिलेर ‘एपोफिस’ क्षुद्रग्रह मिशनतर्फ सहकार्यको तयारी first appeared on

टोकियो, जापान — जीवनमा अर्थको अनुभूति कसरी हुन्छ भन्ने विषयमा मनोविज्ञान, दर्शनशास्त्र तथा शरीर अनुभवका गहिरा अध्ययनहरू लामो समयदेखि चल्दै आएका छन्।

यी अध्ययनहरूले के देखाउँछ भने कुनै व्यक्तिको मानसिक अवस्था, भावनाहरू र शारीरिक अनुभवहरूले जीवनको अर्थ के हो भन्ने बोधमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

यही विषयमा वासेदा विश्वविद्यालयका मानव विज्ञान संकायका प्राध्यापक मासाहिरो मोरिओकाले नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्, जसको अनुसन्धान ‘फिलोसोपिया’मा ४ जुन, २०२५  मा प्रकाशित भएको छ।

मूडको भूमिकाबाट दर्शनसम्म

दर्शनशास्त्री म्याथ्यु रैटक्लिफले बताए अनुसार, मानसिक अवस्था (मूड) व्यक्तिको अनुभूति प्रक्रियाको पृष्ठभूमिमा सक्रिय रहन्छ र जीवनको अर्थ बुझ्नमा ठुलो भूमिका खेल्दछ।

मनोविज्ञानमा पनि मूडले कसरी जीवनको अर्थको धारणा बदल्दछ भन्ने विषयमा प्रायोगिक अध्ययनहरू भएका छन्। यता, प्रकटनात्मक अध्ययन (फेनोमेनोलजी) को क्षेत्रमा शरीरको प्रत्यक्ष अनुभवले विश्वप्रति दृष्टिकोण निर्माणमा गहिरो प्रभाव पार्ने देखिएको छ।

यसैसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा किफायती, आग्रह र सक्रियता (निष्क्रियता) जस्ता अवधारणाहरू विकास हुँदै आएका छन्, जसले भौतिक संसारसँगको अन्तरक्रियाबाट जीवनको अनुभूति कसरी निर्माण हुन्छ भन्ने कुरा दर्शाउँछन्।

जीवनको अर्थ बुझ्ने भौगोलिक मोडेल

प्रोफेसर मोरिओकाको ताजा अध्ययनले यी अवधारणाहरूलाई जीवनको अर्थबारेको अनुभूतिमा पनि लागू गर्न खोजेको छ।

उनले प्रस्ताव गरेको ‘जियोग्राफिक मोडल अफ् मिनिङ इन लाइफ’ एक सक्रिय खोजी मोडेल हो, जसअनुसार व्यक्ति आफूले अपनाएका दृष्टिकोण र प्रतिबद्धताबाट जीवनले सकारात्मक वा नकारात्मक प्रतिक्रिया दिन्छ — जुन अनुभवको ‘भौगोलिक स्वरूप’ को रुपमा देखा पर्दछ।

मोरिओकाको व्याख्या अनुसार, “जीवनको अर्थबारेको भौगोलिक मोडेल भनेको मेरो यहाँ र अहिलेको जीवनमा खोजी (प्रोविङ) गरिरहेको कार्यबाट उत्पन्न विभिन्न अनुभवका ढाँचाहरूको संयोजन हो।”

“यो कार्य दृष्टिहीन व्यक्तिले छडीको साहारामा बाटो खोजेझैँ हो,” उनले भने,”खोजी विभिन्न मनोवृत्तिहरू जस्तै सकारात्मक, नकारात्मक, अनिच्छुक आदिबाट गरिन सक्छ, र यी मनोवृत्तिअनुसार जीवनको मूल्यवत्ता फरक–फरक तरिकाले अनुभव हुन्छ।”

नयाँ दृष्टिकोणको उदय

यो मोडेल परम्परागत बहसहरू भन्दा, जीवनको अर्थ व्यक्तिपरक हो कि वस्तुपरक, वा दुईको मिश्रण हो भन्नेलाई छोडेर अर्थको उत्पत्तिको प्रक्रिया र अनुभूति कहाँबाट आउँछ भन्ने कुरामा केन्द्रित छ।

मोरिओकाको मोडेल अनुसार, जीवन अर्थपूर्ण वा दुःखद दुवै अनुभवको संयोजन हो, जुन समग्र जीवन अनुभवको ‘भौगोलिक’ दृश्य प्रस्तुत गर्दछ। यसले दर्शनशास्त्र र मनोविज्ञानलाई आपसमा जोड्ने पुलको रूपमा कार्य गर्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ।

मनोविज्ञानमा जीवनको अर्थको अनुभूतिलाई मापन गर्ने धेरै मात्रात्मक र गुणात्मक विधिहरू छन्। तर मोरिओकाको मोडेलले जीवनको अर्थलाई अनुभूतिको सम्पूर्ण संरचनाको रूपमा बुझिन्छ, जुन एकदमै नयाँ दृष्टिकोण हो।

मोरिओका भन्छन्, “अबको मेरो लक्ष्य यो अध्ययनलाई अरू चलिरहेका दर्शनशास्त्रीय दृष्टिकोणहरू  विशेषतः ‘आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोण’ र ‘मुक्ति र सम्झना’ दृष्टिकोण सँग समेटेर जीवनको अर्थबारे नयाँ, संरचनात्मक फ्रेमवर्क बनाउनु हो।”

निष्कर्ष

मूड, शरीरको अनुभव, जीवनप्रति दृष्टिकोण भनेका यी सबै तत्वहरू जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण वा व्यर्थ बनाउँछन् भन्ने बोधको केन्द्रमा छन्। मोरिओकाले जीवनको अर्थबारेको यो नयाँ मोडेल प्रस्तुत गरेर दर्शन र मनोविज्ञानलाई एकसाथ ल्याउने सम्भावनाको ढोका खेल्ने देखिन्छ ।

The post जीवनको अर्थबारे मनोविज्ञान र दर्शनमा नयाँ मोडल: वासेदा विश्वविद्यालय first appeared on

“हामीसँग हुने राम्रो र नराम्रो कुराहरूको सम्भावनाको सही मूल्याङ्कन गर्नु राम्रो निर्णय लिने केन्द्रबिन्दु हो”

-प्रोफेसर डसन

युनिभर्सिटी अफ बाथको स्कूल अफ म्यानेजमेन्टका एक नयाँ अध्ययनले उच्च बुद्धिमत्ता (आइक्यु) भएका व्यक्तिहरूले बढी यथार्थ परक भविष्यवाणी गर्ने गरेको पत्ता लगाएको छ । जसले राम्रो निर्णय लिने क्षमतालाई दर्साउँछ र जीवनको नतिजामा सुधार ल्याउन सक्नेछ ।

जर्नल अफ पर्सनालिटी एण्ड सोसल साइकोलोजीमा प्रकाशित अनुसन्धान अनुसार  जनसंख्याको सबैभन्दा कम २.५% कम आइक्यु भएका मानिसहरूले भविष्यवाणीमा त्रुटिहरू गर्छन् । जुन उच्च आइक्यु भएका मानिसहरू (जनसंख्याको माथिल्लो २.५%) ले गर्ने भन्दा दोब्बर भन्दा बढी गलत हुन्छन्।

अनुसन्धानले इङ्गल्याण्डका ५० वर्षभन्दा माथिका मानिसहरूको राष्ट्रिय रूपमा प्रतिनिधि नमूनाबाट प्राप्त डेटा प्रयोग गरेको थियो । जसले उनीहरूको आयु भविष्यवाणी गर्ने क्षमताको मूल्याङ्कन गरेको छ । 

व्यक्तिहरूलाई निश्चित उमेरसम्म बाँच्ने सम्भावनाको भविष्यवाणी गर्न भनिएको थियो । यी अनुमानहरूलाई राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको जीवन तालिकाबाट लिइएका सम्भावनाहरूसँग तुलना गरिएको थियो। अध्ययनले जीवनशैली, स्वास्थ्य र आनुवंशिक दीर्घायुमा भिन्नताहरूको लागि नियन्त्रण गरेको थियो।

विभिन्न संज्ञानात्मक परीक्षणहरूमा सहभागीहरूको अङ्कका साथै बुद्धिमत्ता र शैक्षिक सफलतासँग जोडिएका आनुवंशिक मार्करहरूको विश्लेषण गरेका थिए, बाथ विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्र र व्यवहार विज्ञानका प्राध्यापक क्रिस डासनले । उनका अनुसार बुद्धिमान व्यक्तिहरू अनिश्चित भविष्यका घटनाहरूको बारेमा बढी सटीक विश्वास राख्छन् । उनिहरू सम्भाव्यताको मूल्याङ्कन गर्न बढी कुशल हुने उल्लेख छ। 

उच्च बुद्धिमत्ता भएका व्यक्तिहरू भविष्यवाणी गर्नमा उल्लेखनीय रूपमा राम्रो हुन्छन्, कम त्रुटिहरू गर्छन् (सकारात्मक र नकारात्मक दुवै) र कम बुद्धिमत्ता भएकाहरूको तुलनामा बढी स्थिर निर्णय देखाउँछन्।

“हामीसँग हुने राम्रो र नराम्रो कुराहरूको सम्भावनाको सही मूल्याङ्कन गर्नु राम्रो निर्णय लिने केन्द्रबिन्दु हो,” प्रोफेसर डसनले भने। “हामीले गर्ने लगभग सबै निर्णयहरू, चाहे त्यो व्यवसाय सुरु गर्ने होस्, लगानी गर्ने होस्, बाटो काट्ने होस्, वा कसलाई डेट गर्ने होस्, सबैलाई सम्भाव्य मूल्याङ्कन आवश्यक पर्दछ।”

प्रोफेसर डसनअनुसार बुद्धिमत्ता र शिक्षासँग जोडिएका केही आनुवंशिक विशेषताहरू बढी सटीक भविष्यवाणीहरूसँग सम्बन्धित हुन्छन्। जसले कम संज्ञानात्मक क्षमताले बढी पक्षपाती मूल्याङ्कनको गठनमा कारणात्मक रूपमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ,” प्रोफेसर डासनले भने, “सम्भाव्यता अनुमान निर्णय लिने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो, र यससँग संघर्ष गर्ने मानिसहरू एक विशिष्ट हानिमा छन्।”

“भविष्यको अपेक्षाले घरपरिवारले कति बचत गर्ने, कहिले अवकाश लिने वा लगानी गर्ने जस्ता महत्वपूर्ण निर्णयहरू कसरी लिन्छ भन्ने कुरालाई आकार दिन्छ,” उनले भने, “खराब रूपमा क्यालिब्रेट गरिएका अपेक्षाहरूले खराब वित्तीय निर्णयहरू र आर्थिक कल्याणमा कमी ल्याउन सक्छ, जसले राष्ट्रिय वृद्धिलाई प्रतिकूल असर पार्न सक्छ।”

The post नयाँ अनुसन्धान : चलाख मानिसहरूको निर्णय क्षमता राम्रो हुने first appeared on

फिबोनाची अनुक्रमको रूपमा चिनिने पूर्णाङ्कहरूको एक शृङ्खला शून्यबाट सुरु हुन्छ, त्यसपछि एक, अर्को एक, र त्यसपछि सङ्ख्याहरूको एक शृङ्खला हुन्छ जुन बिस्तारै बढ्दै जान्छ।

तपाईँले देख्नुभएका प्रकृतिका अधिकांश नमुनाहरूमा थुप्रै सामान्य विशेषताहरू छन्, चाहे ती बालुवाको ढिस्को हुन् वा माछा, बाघ, चितुवा वा अरू। फिबोनाची अनुक्रम धेरै फरक चीजहरूमा पाउन सकिन्छ, जसमा फूलहरू, पाइन (सल्ला) कोनहरू, फलहरू, तुफानहरू, र आकाशगङ्गाहरू पनि समावेश छन्।

कुनै चित्रकला र सल्लाको शङ्कुबीच के सम्बन्ध छ? पिसाका लियोनार्डो १३ औँ शताब्दीमा सक्रिय एक इटालियन गणितज्ञ थिए। उनले एक सङ्ख्या अनुक्रम सिर्जना गरे जुन प्रकृति र कला संसारमा देखा पर्दछ, र उनको उपनाम, फिबोनाचीद्वारा राम्रो चिनिन्छ।

फिबोनाचीका अनुसार यी सङ्ख्याहरू प्राकृतिक संसारमा चीजहरू कसरी विकसित हुन्छन् भन्ने कुराको लागि आधारभूत छन्। प्रकृतिले आफ्नो भविष्यको कार्यदिशा निर्धारण गर्न वर्तमान वृद्धिको प्रयोग गर्दछ।

हिन्दु-अरबी सङ्ख्यात्मक प्रणालीको पहिलो उल्लेख प्राचीन संस्कृत पाण्डुलिपिहरूमा गरिएको छ जसले यसलाई पिसाका लियोनार्डोभन्दा सयौँ वर्ष पहिले २०० ईसा पूर्वमा प्रयोग गरेको थियो।

यस सङ्ख्याहरूको अनुक्रमको पहिलो सन्दर्भ पिङ्गला नाउँ गरेका एक संस्कृत व्याकरणविद्लाई दिइएको छ, जो ईसा पूर्व पाँचौँ शताब्दीदेखि इस्वी संवत् को दोस्रो वा तेस्रो शताब्दीको बिचमा बस्थे।

फिबोनाचीले उक्त समय रोमन अङ्कहरू प्रयोग गर्नुको सट्टा भारतीय गणितज्ञहरूले प्रयोग गर्ने अङ्क प्रणाली प्रयोग गरे, जसमा सङ्ख्या १ देखि ९ को साथसाथै ० (शून्य) को नयाँ विचारको फाइदा उठाए।

फिबोनाची सङ्ख्याहरूको एक ढाँचा हो जुन प्रकृतिमा देखा पर्दछ। धेरै कलाकारहरू विश्वास गर्छन् कि यो सङ्ख्याहरूको ढाँचा चित्रकलाको एक आदर्श क्यानभास अनुपात हो।

फिबोनाची अनुक्रमको प्रत्येक सङ्ख्या यो भन्दा पहिले आएका दुई सङ्ख्याहरूको योगफल बराबर हुन्छ। अनुक्रमको पहिलो १० नम्बरहरू, ० र १ बाट सुरु हुन्छ, निम्नानुसार छन्: ०, १, १, २, ३, ५, ८, १३, २१, ३४, र यो सङ्ख्या बढ्दै जानेछ अनिश्चित सङ्ख्यासम्म।

त्यस्तै फिबोनाची सर्पिल एक सर्पिल हो जुन फिबोनाची सङ्ख्याहरूको सफल वर्गहरूको सीमाद्वारा गठन गरिएको छ।

फिबोनाची सङ्ख्याहरू भौतिक शास्त्रीहरू र जीव विज्ञानीहरूका लागि चासोको विषय हुन् किनकि तिनीहरू नियमित रूपमा विभिन्न प्राकृतिक वस्तुहरू र प्रक्रियाहरूमा देखा पर्दछन्। तिनीहरूलाई सर्पिल ढाँचा परिभाषित गर्न पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, फिबोनाची अनुक्रम रूख र पातहरूको शाखा ढाँचामा साथै सूर्यमुखीमा बीउको फैलावटमा देख्न सकिन्छ।

गोल्डेन रेसियो, जुन अक्सर प्रकृतिमा हुन्छ र मानव गतिविधिको धेरै क्षेत्रहरूमा प्रयोग गरिन्छ, एक अनुपात (लगभग १: १.६) हो जुन अक्सर फिबोनाची अनुक्रमसँग जोडिएको हुन्छ। यस गोल्डेन अनुपात र फिबोनाची अनुक्रम दुवै प्रयोगकर्ता इन्टरफेस, वेबसाइटहरू, सङ्गीत, कोडिङ र अन्य चीजहरूको डिजाइनमा सिद्धान्तको रूपमा कार्यरत छन्।

फिबोनाची सङ्ख्यात्मक अनुक्रममा विभिन्न प्रकारका अद्वितीय विशेषताहरू छन् भनी मानिसहरूले दाबी गर्छन्, जसमा गिजाको ग्रेट पिरामिड वा प्रसिद्ध समुद्री शैल जस्ता प्राकृतिक निर्माणहरू सिर्जना गर्नका लागि यो “प्रकृतिको गुप्त कोड” हो भन्ने विचार पनि समावेश छ।

यद्यपि वैज्ञानिकहरू फिबोनाची सर्पिल ढाँचाहरूको सुन्दरता र समरूपतातर्फ आकर्षित भएका छन्, तर प्रकृतिमा तिनीहरूको बारम्बार उपस्थितिको लागि गणितीय वा भौतिक व्याख्या अझै फेला परेको छैन।

The post फिबोनाची अनुक्रम के हो? first appeared on

मनोविज्ञानमा इन्टेलिजेन्स अथवा “बुद्धिमत्ता” वा “बौद्धिकता” को अवधारणा आफैमा विवादास्पद छ। मानिस वा अन्य कुनै पनि प्राणीमा मा “सामान्य बुद्धि” को अस्तित्व बहसको विषय हो।

अधिकांश मानिसहरूको आफ्नो वातावरण बुझ्ने त्यसलाई वास्तविक हो या हैन भनेर छुट्ट्याउन सक्ने संज्ञानात्मक क्षमता हुन्छ। कुनै विषय वस्तु रङ्ग वा गुण छुट्याउन सक्ने त्यसलाई चिन्तन र मनन गर्न सक्ने पनि एक प्रकारको इन्टेलिजेन्स नै हो। पृथ्वीमा रहेका प्राणीहरू मध्य मानव मस्तिष्क निकै फरक रहेको छ किनभने यो सचेत छ। कुनै एक सुपर कम्प्युटर जस्तै यसले काम गरे पनि यसले गर्ने काम कम्प्युटरले गर्ने भन्दा धेरै गर्न सक्छ।

कोलम्बिया युनिभर्सिटीका न्यूरोसाइंटिस्ट एरिक क्यानडेल र उनको अनुसन्धान टोलीले गरेको एक अनुसन्धानले के देखाएको छ भने हामीले जति धेरै दिमागको प्रयोग गर्छौँ, त्यति नै हाम्रो बौद्धिक मांसपेशी प्रभावकारी हुन्छ। अर्थात् हाम्रो बौद्धिकता विकाश हुन्छ जसले गर्दा हामीले नयाँ तरिकाले सोच्न र काम गर्न सक्छौ।

मानव मस्तिष्कले गरेका कयौँ खोज र कल्पना हाल वास्तविकता भइसकेका छन्। यो यति सक्षम छ कि यसले आफू जस्तै सचेत अर्को इन्टेलिजेन्ट कम्प्युटर प्रणालीको परिकल्पना मात्रै हैन विकास गर्न नै लागिरहेको छ। तर कहीँ कतै एक डर पनि छाएको छ, कि कतै आफ्नै सृजनाले कुनै दिन यसको आफ्नै अस्तित्व खतरामा पर्ने त हैन भनेर ।

यो व्यापक रूपमा विश्वास गरिएको छ कि आर्टिफ़िसियल इन्टेलिजेन्स (एआईले) मानवताको लागि खतरा वा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ। इतिहास हेर्ने हो भने, हरेक उन्नत मानव सभ्यतालाई कम विकसित सभ्यताले सखाप पारेको छ जुन सामान्यतया लोभ वा डरले प्रेरित थियो। एआईको खतराको बारेमा केही विज्ञहरूको धारणाले सङ्केत गर्न सक्छ कि हामी हाल एक स्वायत्त प्रणाली जुन मानव नियन्त्रणमा नरही काम गर्न सक्नेको बारेमा छलफल गर्दैछौं।

तर परिभाषा अनुसार, एआई एक उपकरण हो, संसारमा यसको आफ्नै अद्वितीय परिप्रेक्ष्य को साथ एक मानव जस्तै संवेदनशील प्राणी होइन। अनुभव र भावनाहरू बुझ्न र सम्झिन सक्ने क्षमतालाई संवेदनशीलता भनिन्छ। एआईलाई तब मात्र संवेदनशील मान्न सकिन्छ जब यसमा मानिस जत्तिकै अनुभवजन्य बुद्धि हुनेछ, जसले यसलाई सोच्न, महसुस गर्न र यसको वरपरको भौतिक संसारलाई बुझ्न सक्षम बनाउनेछ।

बेलायती कम्प्युटर वैज्ञानिक स्टुअर्ट रसेलले आफ्नो पुस्तक ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सः अ मोडर्न अप्रोच’मा मानव सुहाउँदो एआई र एआईबिचको मौलिक भिन्नता प्रस्तुत गरेका छन् । यद्यपि यसलाई निबन्ध लेख्न र छलफल गर्न सिकाउन सकिन्छ, आधुनिक एआई अझै पनि संवेदनशील हुनबाट धेरै टाढा छ।

निसन्देह, हाल विकास भइरहेका च्याट बोटहरू सुसङ्गत भाषिक अभिव्यक्ति व्यवस्थित गर्न माहिर छन्। यसले थुप्रै मानिसहरूले सामान्यतया जवाफ दिन नसक्ने प्रश्नहरूको उचित जवाफ दिन सक्छ। तर मानव मस्तिष्क जस्तै बुझ्न सक्ने अनुभव गर्न सक्ने भने भइसकेको छैन जसको लागि कुनै चमत्कार नै जरुरी हुनेछ।

The post के आर्टिफ़िसियल इन्टेलिजेन्स हाम्रो लागि खतरनाक छ? first appeared on

हाम्रो ब्रह्माण्ड विशाल छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार ब्रह्माण्ड १३.८ अरब वर्ष पुरानो मानिन्छ। अदभूत कुरा ब्रह्माण्ड विस्तारित तथा गतिशील छ ।

यही अस्तित्वमा रहेका खर्बौं ग्रह तथा ताराहरू मध्य पृथ्वी मात्र त्यस्तो ग्रह हो, जसमा जीवको अस्तित्व पाइएका छन् । यो आफैमा एक रहस्यमय विषय बनेको छ । तथापि, अन्य संसारमा जीव भए वा नभएको अहिलेसम्म कुनै यथेष्ट प्रमाण खगोल वैज्ञानिकहरूले भेटेका छैनन्।

पृथ्वी बाहिर जीव छ वा छैन भन्ने प्रश्नको बिचमा ‘फर्मी प्याराडक्स’ले ब्रह्माण्डको आकार र यसमा हुन् सक्ने जीव विकासको लागि सम्भावनालाई बुझाउँछ । फलस्वरूप, हाम्रो भूगोल बाहिर जीवन पत्ता लगाउनु एउटा प्रयास जारी छ । र, वैज्ञानिकहरू तिनीहरूलाई पत्ता लगाउन लागि परिरहेका छन्।

पृथ्वी बाहिर जीव खोज्न कहिले सुरु भयो ?

पृथ्वी बाहिर जीव हुन् सक्ने सम्भावनाको चर्चा सयौँ वर्षदेखि हुँदै आएको पाइन्छ । मानव जातिले पृथ्वी छोड्ने क्षमता राख्नुअघि नै बाह्य ग्रह र उपग्रहमा जीव पत्ता लगाउने प्रारम्भिक प्रयासहरू गरिएका थिए।

‘सर्च फर एक्स्ट्राटेरेस्ट्रियल इन्टेलिजेन्स (सेती) इन्स्टिच्युट’का अनुसार रेडियोको विकासले हाम्रो जस्तै अरू ग्रहमा जीव हुन् सक्ने सम्भावना देखायो । त्यसले उनीहरू हामीजस्तै बुद्धिमान हुन् सक्ने धारणा व्यक्त गरियो । लगतै,  सन् १९०० दशकको सुरुवातीमा वैज्ञानिक निकोला टेस्ला र गुग्लिल्मो मार्कोनी दुवैले मङ्गल ग्रहमा जीवको अस्तित्व सङ्केतहरू पत्ता लगाएको अनुमान गरेका थिए।

सन् १९६० मा, बाह्य जीवनको लागि पहिलो महत्त्वपूर्ण रेडियो तरङ्ग आधारित खोजी सुरु भयो। खगोल शास्त्री फ्रान्क ड्रेक यसको प्रेरक व्यक्ति थिए। उनले करिब १० र १२ प्रकाश वर्ष टाढा रहेका ताराहरूको परिक्रमा गर्न सक्ने ग्रहहरूबाट सङ्केतहरू खोज्न दुई रेडियो टेलिस्कोपको प्रयोग गरे ।

सन् १९९५ देखि सन् २००० सम्म सञ्चालन भएको सेती इन्स्टिच्युटको प्रोजेक्ट फिनिक्स नामक निजी पहलले पृथ्वीको २०० प्रकाश वर्षमा ८०० तारा प्रणालीको खोजी गरेको थियो।

तथापि, विभिन्न खोज अनुसन्धान जारी रहे पनि आजसम्म कुनै परिणाम दिन सकेको छैन ।

एलेन टेलिस्कोप एरे, जसले हाम्रो आकाश गङ्गा मिल्कीवेबाट माइक्रोवेभ फ्रिक्वेन्सीहरू लिन सक्छन् । जसले आजसम्म पनि खोजी जारिराखेका छन्। सेती इन्स्टिच्युटले लेजर तरङ्गहरू मद्दतले खोजी सुरु गर्दैछन । जसले अन्तरिक्षमा रहेका एलियनहरूले यदि ब्रह्माण्डमा सिग्नल पठाएका रहेछन् भने त्यसलाई डिटेक्ट गर्न मद्दत मिल्ने खालका हुनेछन् ।

के एलियनहरु बुद्धिमान हुन् सक्छन् ?

हलिउड प्रोडक्सन र साइन्स फिक्शन सम्बन्धित कथाहरूले हेर्दा एलियनहरू राक्षसी, विचित्र र बुद्धिमान प्राणीहरू देखाइएका छन् । जुन हामीभन्दा एकदम फरक छन् भन्ने विचार सर्वसाधारण व्यक्तिहरूमा हाबी भएको छ।

तथापि, हालैका खोजका निष्कर्षहरूलाई आधार मान्ने हो भने हाम्रा परग्रही  छिमेकीहरू पहिले अनुमान गरिएको भन्दा बढी सरल हुनसक्छ । यो केवल अनुमान मात्र हुनसक्छ ।

अनुसन्धाताहरूले बाहिरी आकाशीय पिण्डमा हामी जस्तै बुद्धिमान जीव मात्रै नभई सरल जीव पनि खोजिरहेका छन् । यसरी खोजी सरल हुनुमा मानवरहित अन्तरिक्ष यान र रिमोट सेन्सिङ टेक्नोलोजीमा भएको गुणात्मक प्रगतिका कारणले वैज्ञानिकलाई पृथ्वी बाहिर अन्य ग्रहमा अन्वेषण गर्न सक्षम भएको बताइन्छ ।

पछिल्लो समय विकास भएको अन्तरिक्ष दूरदर्शक यन्त्र ‘जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप’ अन्तरिक्षमा परिभ्रमण गरिरहेका छन् । यो अतितै उत्कृष्ट टेलिस्कोप मानिएको छ । जसले टाढाको एक्जो प्लानेटबाट उत्सर्जित प्रकाशमा सूक्ष्म उतारचढाव आएमा पनि पत्ता लगाउने खालका छन् ।

यसले वैज्ञानिकहरूलाई अक्सिजन वा सल्फर जस्ता ग्याँसहरू पत्ता लगाउन सक्षम हुनेछन् । यदि त्यस्ता ग्यासहरूको उपस्थिति भएमा सूक्ष्म जीवहरूको उपस्थितिको सङ्केत देखाउने अनुसन्धानले देखाएको छ ।

यसरी एलियनको खोजीमा वैज्ञानिकहरूले छिमेकी ताराहरूको तीव्र विकिरणबाट बचाउने र जीवन निर्माणमा सहयोग गर्ने पृथ्वीको जस्तै चुम्बकीय क्षेत्र भएको ग्रह खोजी गर्दा हालै न्यु मेक्सिकोको भेरी लार्ज एरे (भीएलए) रेडियो टेलिस्कोपले १२ प्रकाश वर्ष पर त्यस्तो चुम्बकीय क्षेत्र भएको ग्रह पनि पत्ता लगाएका थिए ।

के एलियनहरुले पनि हामीलाई खोजिरहेका होलान् ?

वैज्ञानिकहरूले अनुमान गरेअनुसार केही त्यस्ता एलियनहरु बुद्धिमानी छन् । तिनीहरूले मानिससँग कुराकानी गर्नुअघि उचित समयको समकक्षसम्म पर्खनेछन् । हामीसँग सम्पर्क गर्नु अघि उनीहरू हाम्रो चेतना स्तरको अवस्था अध्ययन गरिरहेका हुन सक्छन् ।

उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा रेडियोको विकास भएदेखि हालसम्म वैज्ञानिकहरूले कयौँ पटक अन्तरिक्षमा रेडियो तरङ्गहरू पठाइसकेका छौ ।

सन् १९७४ को प्रसिद्ध अरेसिबो सिग्नल जस्तै अरू तरङ्ग सुन्ने कुनै पनि बुद्धिमान् एलियनहरूसित सम्पर्क गर्ने प्रयासमा वैज्ञानिकहरूले गरिरहेका छन् ।

तर हाम्रो ब्रह्माण्ड यति विशाल छ, कहाँ कुन दिशामा खोज्ने र कता ‘सिग्नल’ पठाउने अझै नि यकिन भइसकेको छैन । तैपनि,  बेला बेलामा एलियनको खोजीले चर्चा पाउने गरिरहेका छन् ।

पृथ्वी बाहिर जीवको खोजी गर्न थालेको भर्खरै एक शताब्दी काटेको छ ।  अझै सयौँ वर्ष लाग्न सक्नेछ । तथापि, त्यो भोलि वा आजै हुनसक्छ, एलियनको सङ्केत पाउन । यही आशामा वैज्ञानिकहरू निरन्तर लागिरहेका छन्।

The post के एलियन अस्तित्वमा छन् ? first appeared on

एउटा मानव अर्को मानवसँग के कति फरक छ ? लामो समयदेखि रहस्यको रुपमा रहेको यो प्रश्नको समाधान गर्न वैज्ञानिकहरुले प्रयास गरेका छन् । उनीहरुले आधुनिक मानव र लोप भैसकेका हाम्रो पूर्खाको डिएनएको तुलनात्मक अध्ययन गरेर त्यो प्रश्नको जवाफ दिने कोसिस गरेका छन् ।

करिब ७ प्रतिशत मात्रै जिनोम मात्रै अन्य मानव भन्दा फरक हुन्छ तर बाँकी एक अर्कोसँग मिल्छ तर हाम्रो पुर्वजहरुसँग भने त्यस्तो शेयर नगर्ने गरेको भेटिने शुक्रबार साइन्स एन्डभान्स जर्नलमा प्रकाशित छ ।

‘यो निकै कम प्रतिशत हो’ क्यालिफोर्निया विश्वविद्याको कम्प्युटेसनल बायोलोजिस्ट तथा सह लेखकले भने, ‘जस्तो विषय पत्ता लागेको छ किन वैज्ञानिकहरुले हामी मानवहरु नियान्डरथल भन्दा व्यापक रुपमा फरक छौ देखाएको छ ।‘

अनुसन्धानकर्ताहरुले ४० हजार वा ५० हजार वर्षअघी अहिले लोप भएको नियान्डरथल र डेनिसोभानको जीवाष्माको अवशेषहरुको निकालिएको साथसाथै विश्वभरबाट निकालिएको २ सय ७९ जना आधुनिक मानवको डिएनको खाका तयार पारेका छन् ।

वैज्ञानिकहरुलाई नियान्डरथलको डिएनएको केही अंश रहेको पहिले नै थाहा थियो तर फरक फरक मानिसले जिनोमको फरक फरक पार्टी शेयर गर्छन् भन्ने थाहा थिएन । नयाँ अनुसन्धानको एउटा उदेश्य आधुनिक मानवको विशिष्ठ अनुवंशिक पहिचान गर्नु थियो ।

यो कठिन तथ्याकीय समस्या हो र अनुसन्धानकर्ताहरुले ‘प्राचिन जिनोमको गायव रहेका डेटाहरुको जानकारी दिने महत्वपूर्ण औजार विकास गरेका छन’ अनुसन्धानमा संलग्न नरहेका विस्कन्सिन विश्वविद्याल मेडिसनका जिवाश्मा वैज्ञानिक जोन हवाकले भने ।

अनुसन्धानकर्ताहरुले त्यो भन्दा पनि सामो जिनोमको अंश भेटेका छन् । त्यो करिब १ दशमलव ५ प्रतिशत मात्रै छ । त्यो हाम्रो प्रजातिका लागि विशिष्ठ तथा अहिले जिवित सबै मानिसमा साझा रुपमा छ । डिएनएको त्यही भागमा नै आधुनिक मानव जातिलाई भिन्नता रहेको हुनसक्छ । ‘हामी के भन्न सक्छौ भने जिनोमको त्यो क्षेत्र अनुवाशिकका निकै सम्पन्न बनाएको हुन्छ जसले स्नायु विकास तथा मस्तिष्कको सञ्चालन गर्छ’ सह अनुसन्धानकर्ता तथा सान्ता क्रुजस्थित युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्नियाका जिवाश्मा वैज्ञानिक रिचार्ड ग्रिनले भने ।

नियान्डरथलको जिनोम सिक्वेन्सिङको पहिलो मस्यौता तयार गर्न २०१० मा ग्रिनले सहयोग गरेका थिए । चार वर्षपछि अनुवाशिक वैज्ञानिक जोसुआ अकी सह लेखक रहेको कार्यपत्रमा नियान्डरथलको डिएनएको केही अवशेषहरु आधुनिक मानिससँग हुने उल्लेख छ । त्यस यतादेखि वैज्ञानिकहरुले निरन्तर रुफमा जिवाश्मको अनुवांशिक तत्व निकाल्ने र विष्लेषणलाई विधिलाई परिष्कृत गर्दै आएका थिए । ‘’

The post एउटा मानवसँग अर्को कति फरक छ first appeared on

पछिल्लो एक अनुसन्धानमा ‘ह्युसलर मिश्रधातु’को सहयोगमा छिटो गणना गर्ने मेमोरी निर्माणमा अनुसन्धानकर्ताहरु सफल भएको छ ।

यसका लागि वैज्ञानिकहरुले पदार्थका विभिन्न किसिमको छनोट गरे । जसबाट तत्वहरुको क्रमवद्धता रहने आवधिक तालिका ‘पेरियोडिक टेवल’मा रहेका धातुहरुबाट एक वा दुई भागः X धातु, Y धातु र Z धातुहरुको समिश्रणले ‘ह्युसलर मिश्रण’ बनाएका छन् ।

ती मिश्रधातुहरू आफैंमा चुम्बकीय गुण हुँदैन । यद्यपि, तिनिहरु एक आपसमा मिल्दा चुम्बकीय गुण देखाउँछन् ।

वेलायतका योर्क विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता अतसुफुमी हिरोहटा भन्छिन्, ‘स्पिनट्रोनिक उपकरणहरूले ह्युसलर मिश्रधातुको प्रयोग गरी हाल प्रयोग गरिएको मेमोरी सेल र चुम्बकीय सेन्सर प्रतिस्थापन गर्न सक्छ।’ उनले ह्युसलर मिश्रधातुमा हालसालै भएका प्रमुख उपलब्धिहरूको समीक्षा प्रसिद्ध वैज्ञानिक सोध प्रकाशन गर्ने पत्रिका ‘साइन्स एण्ड टेक्नोलजी अफ एडभ्यान्स मटेरियल’मा प्रकाशन गरेकी छिन् ।

उनका अनुसार सोलिड स्टेट उपकरणहरुमा इलेक्ट्रोनको विद्युतीय चार्जको सट्टामा इलेक्ट्रोन स्पिन कसरी प्रयोग गर्ने भन्नेमा अनुसन्धान केन्द्रित गरिएको थियो ।

‘स्पिन्ट्रोनिक्स’ जसलाई ‘स्पिन इलेक्ट्रोनिक्स’ पनि भनिन्छ । यो व्यवहारिक भौतिकशास्त्रको क्षेत्र भित्र पर्दछ, जसमार्फत् इलेक्ट्रोनको विद्युतीय चार्जको सट्टामा तिनिहरुको स्पिनको अध्ययन गरिन्छ र त्यसबाट आएका सूचनालाई पछि सोलिड स्टेट उपकरण निर्माणमा प्रयोग गरिन्छ ।

स्पिनट्रोनिक उपकरणहरुका लागि ह्यूसलर मिश्रधातुको मुख्य फाइदा भनेको तिनिहरुमा भएका नविनतम विद्युतीय र चुम्बकीय गुणहरु, जसको नतिजा सिधै इलेक्ट्रोन स्पिनसँग हुनेछ । त्यो मणिको संरचनामा परिवर्तन गर्दा हुनेछ । तर त्यस कामको लागि अधिक तापक्रमको आवश्यकता पर्नेहुँदा अनुसन्धानकर्ताहरु प्रयोगात्म उपकरणमा अधिक तापक्रम घटाउन चाहन्छन् ।

वितेका केही दशकमा वैज्ञानिकहरुले मिश्रधातु समान देखिने ह्यूसलर मिश्रधातु प्रक्रियाबाट बनेका ‘फिल्म’ रिल, जुन बहुमुल्य धातु मणिको निमार्ण प्रक्रियाअनुसार निर्णमा गरेका थिए ।

कुनै मिल्दो दुई जालीका नट जस्तो देखिने ल्याटिसबाट ह्युसलर मिश्रधातु विकासमा अर्ध विद्युतीय करेन्ट वा ताप प्रवाह गरिन्छ । जहाँ पदार्थको साहायताले इलेक्न्ट्रोनलाई एउटै दिशामा स्पिन गराइन्छ । त्यसरी एकै दिशामा मिलेर बसेका स्पिनले फिल्म बन्दछ ।

हिरोहातासँगै अन्य अनुसन्धानकर्मीहरु ह्युसलर मिश्रधातुले बनेको फिल्म बनाउन ‘मेटालिक म्याग्नेटिक जङ्सन’ बनाउनु केन्द्रित छन् । किनभने, यस जङ्सनले दुईवटा चुम्मवकीय क्षेत्र ‘फेरोम्याग्नेटिक’ बीचमा एउटा पातलो विद्युत अवरोधकको रुपमा काम गर्नेछ ।

जव पर्याप्त विद्युत अवरोधकको तह हुन्छन्, इलेक्ट्रोन त्यसबेला एउटा फेरोम्याग्नेटबाट अर्को फेरोम्याग्नेटमा जाने अनुसन्धानकर्मी बताउँछन् ।

यदि त्यसबेला दुईवटा फेरोम्याग्नेटलाई समान्तर रुपमा राखियो भने इलेक्ट्रोनको वहावमा कम अवरोध हुन्छन् । तर, करेन्ट इन्ड्युस सुइचीङका कारण केही समयमा नै असमान्तर भैइदिन्छ र जङसनले उच्च अवरोधकको रुपमा काम गर्ने हिरोहाता बताउँछिन् ।

यस प्रकारका चुम्वकीय सुइच नै आधारभूत रुपमा चुम्वकीय रिकडिङ र मेमोरीका जग बन्दछ। यस अनुसन्धानपछि अनुसन्धानकर्ताहरुमा ठूला म्यागनेटो रेजिस्ट्यास (चुम्वकीय अवरोधक) भएको मेटालिक चुम्वकीय जंङसन निर्माण गर्ने आशा जागेका छन् । जसले पछिल्लो पुस्ताको मेमोरी बन्ने र कोठाको तापक्रमा रिकर्ड गर्न सहज हुने ठानिएको छ ।

The post अहिले प्रयोग भैरहेको मेमोरी सेल र चुम्बकीय सेन्सरमा परिवर्तन हुने संकेत— वैज्ञानिक first appeared on