रेडन एजुकेसन फाउन्डेसन अन्तर्गतको रेडन कलेज र रेडन स्कुल सामाखुसीका शैक्षिक निर्देशक हुन सुनोज कैनी । भौतिकशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका उनी सन् २००७ देखि रेडनसँग आबद्ध छन्। पछिल्लो ५ वर्षदेखि शैक्षिक निर्देशकको नेतृत्वमा छन् । उच्च र विद्यालय शिक्षा क्षेत्रमा डेढ दशक देखि सक्रिय कैनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि पनि गर्दैछन् । ‘शिक्षा बिना समुन्नत र समृद्ध जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘शिक्षासँगै व्यक्तिको बौद्धिक अनुशासन पनि हुन जरुरी छ।’ सन्दर्भमा, रेडन एजुकेसन फाउन्डेशनसँगको सेरोफेरोमा शैक्षिक निर्देशक सुनोज कैनीसँग रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश:

---

रेडन नाम कसरी जुर्‍यो ?

नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा व्यवहारिक र अनुसन्धानात्मक शिक्षण प्रणालीको आवश्यकता महसुस गर्दै सन २००० को सुरुमा रिसर्च एजुकेसन हृयुमन डिभलपमेन्ट अर्गनाइजेशन अफ् नेपाल (रेडेन) नामकरण गरिएको थियो । सुरुवाती समयमा शिक्षा क्षेत्रका प्रबुद्ध व्यक्तिहरूको सक्रियतामा फाउन्डेसन स्थापना भएको थियो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डाक्टर देविदत्त पौड्यालको सक्रियतामा तेजेन्द्रनाथ श्रेष्ठ लगायतको समूहले वि.सं. २०५७ सालमा रेडन एजुकेसन फाउन्डेसनको स्थापना गर्नु भएको थियो । २५ वर्ष यता फाउन्डेसनले प्री–स्कुल देखी स्नातक तह सम्मका विभिन्न सङ्काय र विषयहरूमा अध्यापन गराउँदै आएको छ ।

अनुसन्धान(रिसर्च)लाई प्राथमिकता दिएर अध्यापन गराउँदा के फाइदा हुन्छ ?

अनुसन्धानमा जोड दिएर अध्ययन, अध्यापन गराउँदा विद्यार्थीहरूले बौद्धिक क्षमतासँगै नेतृत्व विकासमा सफलता प्राप्त हुन्छ । आफूले अध्ययन गरेको विषयगत ज्ञानमा अब्बल हुनुका साथै भविष्यमा हुनसक्ने  चुनौती अनि अवसरहरूका बारे ज्ञात हुनेछन् । भविष्यमा विश्वको कुनै पनि शैक्षिक संस्थामा गएर अब्बलताको साथ उच्च शिक्षा प्राप्त गर्न मद्दत मिल्नेछ । बालबालिकालाई अनुसन्धानमा जोडेर शिक्षण गर्दा सिकार्यको दिगोपना पनि हुन्छ । जसले शैक्षिक गुणस्तर कायम गर्न मद्दत पनि पुग्छ ।

शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थी कति छन् ?

रेडन सँग एक सय भन्दा बढी शिक्षक र कर्मचारी हुनुहुन्छ । विभिन्न तहमा गरी करिब १२ सय विद्यार्थी अध्ययनरत छन् ।

आजकल विद्यार्थीलाई जीवन उपयोगी शिक्षा पनि सिकाउने चलन छ,  रेडनमा के छ ?

विद्यार्थीहरूको भविष्यमा सहज होस् भनेर हामीले शैक्षिक गतिविधिसँगै अतिरिक्त तथा जीवन उपयोगी सिप र कलाका कक्षा  सञ्चालन गर्दै आएका छौँ । विगत ७ वर्ष यता प्राथमिक तह देखि नै यस्ता कक्षाहरू चलाएका छौँ । जस्तै हाम्रा विद्यार्थीले खाना बनाउने, कपडा सिलाउने, स्त्री लगाउने, जनरल इलेक्ट्रिक तथा  प्लम्बिङ, ट्राफिक सचेतना, खेलकुद सप्ताह,  बुद्धिचाल प्रतियोगिता, स्काउट, रोबटिक्स र विज्ञान प्रदर्शनी जस्ता क्रियाकलाप गर्ने गर्छन् । त्यसै गरी नृत्य प्रतियोगिता र हस्तकला सम्बन्धी क्रियाकलाप हुने गर्दछ ।

रेडनले विद्यार्थीलाई पार्ट टाइम जब व्यवस्था गरेको भन्छन्,  खास कुरा के हो ?

केही विषयमा पार्ट टाइम जबको व्यवस्था गरेका छन् । राज्यको नीति पनि सिक्दै कमाउँदै भन्नेछ । रेडनमा म्यानेजमेन्ट संकायका विद्यार्थीहरूलाई अवसर दिएका छौँ । विशेष गरी होटल म्यानेजमेन्ट पढ्ने  र पढी सकेका विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूको बिदाको समयमा संस्थाको आबद्धता रहेकाको होटल तथा रेस्टुरेन्टमा प्रयोगात्मक कक्षा गराउनु का साथै केही घण्टा ‘बर्क–लर्न एन्ड अर्न’ कार्यक्रम चलाएका हौँ । यस अन्तर्गत विद्यार्थीहरूले केही रकम प्राप्त गर्छन् । यसले उनीहरूलाई आफ्नो विषयगत कामको र  पैसाको महत्वबारेको अनुभव दिन खोजिएको हो ।

नवप्रवर्तनको तथा उद्यमशीलतामा कस्तो व्यवस्था गरिएको छ ?

विद्यार्थीहरूलाई इनोभेसन तथा स्टार्टअप जस्ता बाहिरी ज्ञानका कुराहरू विषय विज्ञहरूले लिने कक्षामा हुन्छ । विज्ञान सङ्कायमा उनीहरूले सानातिना प्रोटोटाइप रोबटिक्सका कुरा गर्छन् । व्यवस्थापन सङ्कायका विद्यार्थीहरूमा ई–कमर्स, सेयर मार्केट र अन्य साना व्यवसायका बारे ज्ञान दिदैं आएका छौँ  । बौद्धिक प्रस्तुतिमा आधारित प्रेजेन्टेसन गर्ने नमुनाहरू बनाएका छन् ।

विद्यार्थीलाई रोबटिक्ससँगै आर्ट एन्ड क्राफ्ट सिकाउनु हुन्छ ?

कक्षा सातसम्मका विद्यार्थीहरूलाई अनिवार्य रोबटिक्सको कक्षा राखेका छौँ । कला, सङ्गीत तथा नृत्यसँग सम्बन्धीमा सबै तहका विद्यार्थीहरूले अभ्यास गर्नेछन् ।

विद्यार्थीलाई कुन–कुन भाषा सिकाइन्छ ?

कक्षा एक देखि नै नेवारी भाषाको कक्षा सञ्चालन गर्दै आइरहेका छौँ । विगत सात वर्ष देखी संस्कृत भाषामा पनि हाम्रा विद्यार्थीहरूलाई  अध्यापन गराईरहेका छौँ । भविष्यमा चिनियाँ र कोरियन भाषाका कक्षाहरु पनि सञ्चालन गर्ने योजना र तयारी छ।

रेडनमा छात्रवृत्तिको व्यवस्था कस्तो छ ?

रेडनले कक्षा ११/१२ मा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई विभिन्न विधामा छात्रवृत्तिको व्यवस्था गरेको छ । पढाइमा अब्बल साथै खेलकुद तथा कुनै पनि अतिरिक्त क्रियाकलापमा अब्बल रहने विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति प्रदान गरिन्छ । कक्षा ११ मा पाएका विद्यार्थीले कक्षा १२ मा निरन्तर पाउँछन् । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पदक विजेता खेलाडीहरूलाई पूर्ण निःशुल्क पढ्ने अवसर प्रदान गरिएको छ । नेपाल सरकारले दुर्गम भनी तोकिएका जिल्लाहरूबाट एसइई दिने  विद्यार्थीहरूलाई  विशेष छात्रवृत्ति प्रदान गरिरहेको छ । प्रि–स्कुल देखि स्नातक तहसम्मै विभिन्न प्रकृतिका छात्रवृत्ति सुविधा उपलब्ध गराउँदै आएका छौँ । जेहन्दार र मेधावी छात्रछात्राले छात्रवृत्तिको अवसर प्राप्त गर्न सक्छन् ।

विद्यार्थीलाई पडाइसँगै ’काउन्सिल’ पनि गर्नुपर्ने कुरा आइरहेका छन् ? के गर्नुहुन्छ ?

अहिले विद्यार्थीलाई शैक्षिक ज्ञान (एकेडेमिक सपोर्ट) मात्र भएर पुग्दैन । त्यसकारण उनीहरूको निजी समस्याका कारणले अध्ययनमा  र नतिजा प्राप्तिमा कम भएको वा मनोबल घटेको पाइए उनीहरूको विशेष निगरानी र काउन्सिल गर्ने गरेको छ । प्रत्यक्ष विद्यार्थीसँग काउन्सिल गर्छौँ । आवश्यकता परेको खण्डमा अभिभावकहरूसँग पनि सरसल्लाह गरेर उनीहरूलाई मद्दत गर्ने प्रयास गर्दै आएका छौँ । विशेषज्ञहरूको समेत मद्दतबाट पनि यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन हुदैँ आएको छ ।

कक्षाकोठाहरू कतिको स्मार्ट किसिमका छन् ?

आजको विज्ञान प्रविधिको युगमा समयानुकुल स्मार्ट कक्षाकोठा नभए अध्यापन गराउन कठिन हुन्छ । स्मार्ट कक्षाकोठा हाम्रो अनिवार्य सर्त नै हो । यसका नकारात्मक पक्षलाई पनि आत्मसाथ गर्दै हामीले पूर्ण डिजिटलाईज भने गर्ने गरेका छैनौँ । शिक्षक, पाठ्यपुस्तक, श्रब्य–दृश्य सामाग्री, प्रयोगात्मक, ल्याब, पुस्तकालय, अवलोकन सबै मिश्रित पठन–प्रणाली हामीले अवलम्बन गरेका छौँ। विद्यार्थीको सिकाइमा सहज होस भनेर आवश्यकताहरू प्रविधिको प्रयोग हुदैं आएको छ ।

रेडनमा  विज्ञान प्रयोगशाला कतिको आधुनिक छ ? विद्यार्थीलाई अनुसन्धान गर्ने टुल्स पनि सिकाउनु हुन्छ?

पाठ्यक्रम तोकिए अनुसारका आधुनिक र पर्याप्त प्रयोगशाला र उपकरण छन् । यसलाई अझै सुदृढ गर्दै लैजाने लक्ष्य छ, ताकि पाठ्यक्रममा तोकेको कुराबाट विद्यार्थी वञ्चित हुनु नपरोस् । हाम्रो मुख्य उद्देश्य नै रिसर्चमा विद्यार्थीलाई रुची जगाउने हो । पाठ्यक्रम भएका ज्ञानका कुरालाई व्यवहारमा उतार्न अनुसन्धानमा प्रोत्साहन गर्दै आएका छौँ । विद्यार्थीलाई किताब ज्ञान सँगै सिप, व्यवहार, कलामा पनि अभ्यस्त बनाउने प्रयास गर्दै आएका छौँ ।

अन्त्यमा केही भन्नुहुन्छ ?

रेडनमा पढ्ने इच्छा राख्ने विद्यार्थीका लागि हामीले सधैँ ढोका खुल्ला राखेका छौँ । यदि विद्यार्थीको आर्थिक अवस्था कमजोर भए वा कम जीपीए ल्याएको रहेछ भने पनि उनीहरूलाई सुन्दर भविष्य देखाउन रेडन लागि रहने छ । दुई दशकदेखि उत्कृष्ट नतिजा सहित विद्यार्थी एवं अभिभावकको  विश्वास जित्न सफल भएका छौँ । अझै गुणस्तरीय र जीवनोपयोगी शिक्षा दिन हाम्रो टिम सक्रिय रहनेछ ।

The post ‘समाज उत्थान र मर्यादित बनाउन शिक्षाको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ’ first appeared on

जोरपाटी अत्तरखेलस्थित बौद्ध इन्टरनेशनल स्कुल (विआइएस)को प्रिन्सिपलका रूपमा कार्यरत छन्, हरि लामा । उनी सन् १०१६ मा विज्ञान विभागको प्रमुखको रूपमा विआइएस जोडिएका थिए। त्यसपछि, सन् २०१७ देखि उनी प्रिन्सिपल रूपमा कार्यरत छन् ।

पिता होमबहादुर  लामा र आमा नरी लामाको पुत्रको रूपमा वि.सं. २०३५ सालमा धरानमा जन्मेका हुन उनी । उनी भन्छन्, ‘एसएलसीसम्मको शिक्षा सिन्धुलीको सिन्धुलीमाडी गौमते माविबाट दिइयो । आइएस्सी जनकपुर, विएस्सी त्रिचन्द्र कलेज र एमएस्सी त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कीर्तिपुर काठमाडौँबाट प्राणीशास्त्रमा स्नातकोत्तर सकाए ।’

पछिल्लो समय उनले भारतको दिल्ली अवस्थित ओम विश्वविद्यालयबाट ‘ट्राउट’ माछामा विद्यावारिधि गर्दै छन् । शिक्षा क्षेत्रमा २६ वर्ष बिताएको उनी सुनाउँछन् । सन्दर्भमा, बौद्ध इन्टरनेशनल स्कुलका प्रिन्सिपल हरि लामासँग रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश:

विद्यालय स्थापना गर्न पर्ने मूलभूत उद्देश्य केके थिए ?

विद्यार्थीलाई कसरी विश्वका अन्य मुलुक सरह शिक्षा दिन सकिन्छ । हाम्रा विद्यार्थीलाई विश्वका अन्य मुलुकका विद्यार्थीहरू सरह बनाउने उद्देश्य रहेको थियो । त्यहीअनुरूप हामीले पठन-पाठन गराउँदै आइरहेका छौँ। शिक्षामा अभिमुखीकरणमा काम गरिरहेको छ ।

शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थी कति छन् ?

शिक्षक र कर्मचारी जम्मा १ सय ५० जना छन् । दश कक्षासम्म विद्यार्थी सङ्ख्या ७५६ र प्लस टु (साइन्स र म्यानेजमेन्ट) मा २५१ विद्यार्थी छन्।

विशेष गरी विद्यार्थीहरूलाई के-के कुरा अध्यापनमा जोड दिइन्छ ?

नेपाली पाठ्यक्रमलाई क्याम्ब्रिजसँग ब्रिजिङ गरेर एउटा पाठ्यक्रम बनाइएको छ । त्यसलाई नै पछ्याउँदै आइरहेका छौँ । हामीले कक्षा ७ सम्म क्याम्ब्रिज पाठ्यक्रम लागू गरेका छौँ । अर्को वर्ष कक्षा ८ सम्म गर्ने योजना छ ।

यसरी अध्यापन गराउँदा के फाइदा हुन्छ?

कोभिड अगाडि हामीसँग सिंगापुरका केही विद्यार्थीहरू अध्ययनरत थिए । पछि उनीहरू नेपाल छोडेर त्यहाँ जाँदा पढाईंमा कुनै किसिमको समस्या भएन। त्यस्तै, हामीसँग विदेशी कुटनीतिकका बालबालिकाहरू पनि थिए । ‘क्याम्ब्रिज कोर्स’ राख्नु मुख्य उद्देश्य भनेको ‘ग्लोबलाइजेसन’को जमानामा—जो—जहाँ पनि गएर अध्ययन गर्न सक्छन्, त्यसका लागि सहयोग होस् भनेर लागू गरिएको हो। यहाँ अध्ययन गरेपछि विदेशी विद्यालयमा सजिलै अध्ययन गर्न सकोस् भन्ने हो। सोही अनुसार भएको पनि छ  ।

विद्यार्थीहरूलाई जीवन उपयोगी शिक्षा कतिको सिकाउनु हुन्छ ?

हामीसँग १७ वटा अतिरिक्त क्रियाकलापकालागि  इसिए  क्लब छन् ।  सोही अनुसारको प्रशिक्षक व्यवस्था गरिएको छ । यसले विद्यार्थीले आफ्नो रुची अनुसार खेल वा कलामा लाग्न सजिलो हुनेछ । तर हामीले के कुरा बिर्सन हुँदै भने, हामी नेपालमा छौँ भनेर!  

कहिलेकाहीँ प्रश्न उठ्छ, नेपालमा किन सैद्धान्तिक किसिमका शिक्षण हुन्छन् भनेर । किन (?) प्रयोगात्मक हुन सकेन । किन सैद्धान्तिक मात्र भयो भन्ने छ। यसको मुलत: कारण नेपाली पाठ्यक्रम अत्यधिक छ ।  प्रयोगात्मक हिसाबले अहिलेको पाठ्यक्रमलाई लागू गर्ने हो भने सकाउन कम्तीमा दुई वर्ष लाग्नेछ । उदाहरणका लागि कक्षा १० को विज्ञानलाई लिन सकिन्छ । अहिले १९ वटा पाठ छन् । त्यसलाई प्रयोगात्मक रूपमा शिक्षा दिने हो भने कम्तीमा दुई वर्ष लाग्ने हुन्छ ।

सार्वजनिक बिदा धेरै भएर पनि हो कि?

विदेशतिर वर्षमा १ सय ५० दिन विद्यालय लगाएको पाइन्छ । सरकारले भनेको अनुसार हामीले २ सय २० दिन विद्यालय खोल्नेछौं । सार्वजनिक बिदाले त्यस्तो भएको होइन । पाठ्यक्रमको अत्यधिक भार भएर शिक्षकले सैद्धान्तिक रूपमा नै केन्द्रित हुनुपर्ने बाध्यता छ।

भनेपछि करिकुलम (पाठ्यक्रम) छोट्याउनु पर्दछ ?

हाम्रो पाठ्यक्रम निकै राम्रा छन् , तर धेरै छन् । यसलाई कम गर्‍यो भने विद्यार्थीलाई प्रयोगात्मक शिक्षामा केन्द्रित हुन सकिन्छ । अनि अतिरिक्त क्रियाकलाप तथा जीवन उपयोगी शिक्षालाई अझ बढवा दिन सकिन्छ ।

आजभोलि नवप्रवर्द्धन तथा उद्यमशीलताका कुरा उठिरहेका छन्, के तपाईँहरूले विद्यार्थीहरूलाई यस्ता कुरा सिकाउनुहुन्छ?

इसिए (अतिरिक्त क्रियाकलापहरू) र सिसिए (सह-पाठ्यक्रम गतिविधिहरू)मा त्यो पाटोमा कुरा गरेँ। बालबालिकालाई उन्नत शिक्षा दिन हामीले ‘लाइभ स्किल्स’ भनेर राख्या छौँ । विषय अनुसारसँग मेल खाने जीवनोपयोगी शिक्षामा जोड दिइएको छ ।

पछिल्लो समय स्मार्ट क्लासको पनि कुरा आइरहेका छन्, यसमा कतिको ध्यान दिनु भएको छ ?

‘इट्स अ पार्ट अफ् एडुकेशन’ अर्थात् यो शिक्षाको अङ्ग हो । यो नभई बालबालिकालाई कन्भिन्स गर्न सकिँदैन । अहिलेका बालबालिका फोकस गराउन पनि कतिपय अवस्थामा नभई नहुने हुन्छ ।

रोबटिक्सको कक्षा पनि हुन्छ?

हामीले पहिले रोबटिक्सको क्लास राखेका थियौँ। अहिले सफ्टवेयरमा अलि फोकस भएका छौ । ‘प्यान्थर र स्क्रयाज’ जस्ता सफ्टवेयर चलाउँछन् ।  हाम्रा बालबालिकाहरूले सफ्टवेयर डेभलभमेन्ट गरेका छन्। मोबाइल एपहरू पनि उनीहरूले बनाएका छन् ।

आर्ट एन्ड क्राफ्टको कुरा कतिको हुने गर्दछ?

हाम्रो आर्ट क्लब र क्राफ्ट क्लब छुट्टै छन् । त्यसबाट रचनात्मक क्रियाकलाप हुनेछ । आर्ट प्रतिशपर्धामा हाम्रा बालबालिकाले पुरस्कार जितेका पनि छन् । बालबालिका लागि आर्ट र क्राफ्टको कुरा उपयोगी सिद्ध भएको छ ।

विद्यालयमा इनोभेसन ल्याब छ ? वा बनाउने योजनामा हुनुहुन्छ ?

भर्खरै हामीले ‘रिसर्च एन्ड डेभलपमेन्ट (आ एन्ड डि)’ विभाग स्थापना गरेका छौँ । यसमा शिक्षक तथा विद्यार्थीहरू सदस्य हुन्छन्। यसको मुख्य उद्देश्य भनेको आ एन्ड डि मा अगाडी बढ्ने हो । इनोभेसन गर्ने भन्ने हो । तपाईँले सोच्नु भएको जस्तो इनोभेसन गर्ने डेडिकेटेड ल्याब भने छैन ।

आ एन्ड डि मा बजेट कसरी व्यवस्थापन हुन्छ?

यसमा अहिले विआइएसले व्यवस्थापन गर्नेछ । अनुसन्धानात्मक काम पनि शिक्षकले मात्रै गर्ने भन्ने फ्रेम वर्क बनेको छ । पछि विद्यार्थीहरू समेटिनेछ ।

कुन कुन क्षेत्रमा अनुसन्धान गरिनेछ ?

अहिलेको पारिवारिक सम्बन्ध विच्छेदका भएका बालबालिकामा केही डिस्ट्रयाक जस्तो देखिन्छ । त्यस्ता बालबालिकाको मेन्टल हेल्थ कसरी मझवुद बनाउने भन्नेमा केन्द्रित छौँ। आजभोलि मेन्टल हेल्थको बारेमा बालबालिका, शिक्षक तथा अभिभावकलाई पूर्ण जानकारी हुनुपर्छ भन्ने छ । यही क्षेत्रमा लागिरहेका छौँ ।

कतिपय बालबालिकालाई काउन्सिलसङको जरुरत पर्ने हुन्छ, त्यस्तो अवस्थामा के गर्नुहुन्छ?

विआइएसमा हामीले सोही विषय अध्ययन गरेर आउनु भएका परामर्शदाता नियुक्ति गरेका छौँ । उहाँहरूले बालबालिका मात्र नभई अभिभावकलाई पनि बुझाउनु हुनेछ ।

भनेपछि, बालबालिकामा मानिसिक स्वास्थ्य देखिएका छन् ?

बालबालिकामा विभिन्न किसिमको समस्या देखा पर्न सक्छन्, त्यसलाई एउटै मात्र फ्याक्टरले प्रभाव पार्दछ भन्ने हुँदैन । हामी ट्रान्जिसन टाइममा छौँ।  हामीले आफ्नो पुरानो संस्कृति पनि छोडेका छैनौँ । विदेशी संस्कृति पनि पुरै अँगालेका छैनौँ । यसरी हेर्दा बालबालिकामा अलमल जस्तो देखिन्छ भन्न खोज्या हुँ ।

विज्ञान प्रयोगशालाको अवस्था कस्तो छ?

पाठ्यक्रम निर्दिष्ट गरेअनुसार चाहिने उपकरण तथा प्रयोगशालामा चाहिने रासायनिक पदार्थ छन्। सफा र स्वच्छ स्थानमा राखिएको छ । हामीसँग नर्सरी देखि कक्षा १२ सम्मका लागि प्रयोगशाला छन् ।

शिक्षामा सुधार गर्न पर्ने कुरा गर्नुभएको थियो, केकेमा सुधार गर्नुपर्नेछ ?

पहिलो, पाठ्यपुस्तकमा भएको पाठको भार घटाउन पर्छ । दोस्रो, तीन घण्टे परीक्षा प्रणालीले मात्र विद्यार्थीको मूल्याङ्कन हुन सक्दैन । अहिले पनि, तीन घण्टाको परीक्षामा बालबालिकाले जति लेख्यो, त्यही हो उसको क्षमता भन्नेछ। यसलाई परिमार्जन गर्न पर्नेछ । कुरा उठेका छन्, तर पनि कक्षा ८, १० र १२ मा हुने परीक्षा तीन घण्टामा लेखेको भन्दा बाहेक कक्षामा उसले गरेको रचनात्मक गतिविधि कहीँ कतै मूल्याङ्कन हुँदैन । अहिलेको समयअनुसार यसमा सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

अन्त्यमा केही छिट्यो कि ?

शिक्षण पेसामा लागेर २६ वर्ष बिताइयो । हरेक वर्ष नयाँ बालबालिकासँग भेट्दा आफूलाई नयाँपन लाग्ने हुन्छ । शिक्षा क्षेत्र मात्र त्यस्तो क्षेत्र हो, जहाँ हरेक वर्ष नयाँ विद्यार्थीहरूमा साक्षात्कार हुनेछ । नयाँ विद्यार्थीमा हुने नयाँपनले मलाई आनन्दित लाग्दछ । नयाँ विद्यार्थी आउनासाथ उनीहरूको बानी व्यवहोरा फरक,  सोच्ने बोल्ने र उनीहरूको समस्या फरक खालका हुन्छन् । उनीहरूको समस्या समाधानको उपाय खोज्दा समय बितेको पत्तै हुँदैन । नेपालमा शिक्षण पेसालाई अन्तिम अवसरको रूपमा लिन्छन्। तर शिक्षा क्षेत्र सुधारिएको छ । विशेषतः निजी क्षेत्रमा पनि पहिलेको तुलनामा सुविधा राम्रो भएको छ। जिन्दगी चलाउन कुनै काम गर्नै पर्दछ । तर यो सामाजिक विकास तथा उत्तरदायित्व शिक्षा क्षेत्र भएकोले बालबालिकामा हामीले सिकाएका ज्ञान तथा सिप उनीहरूको मस्तिष्कमा कैद भैरहन्छन्। यसले समाज निर्माणमा भूमिका खेल्नेछ । यस कारण नयाँ पीढीलाई शिक्षण पेसा अपनाउन अनुरोध गर्दछु।

The post ‘शिक्षण सामाजिक उत्तरदायित्व बोकेको मर्यादित पेसा हो’ first appeared on

पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसमा पढ्ने विद्यार्थी उत्कृष्ट हुने तर ह्वाइटहाउस इन्टरनेशनल कलेजमा पढ्ने कमशल हुन सक्दैन ।

ललितपुर जिल्लाको खुमलटार स्थित हिमालय ह्वाइटहाउस इन्टरनेशनल कलेज सन् २००१ मा स्थापना भएको कलेज हो । छुट्टै पहिचान बोकेको यस कलेज पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयबाट संवन्धन लिएका छन् । संवन्धन लिएको विश्वविद्यालयका आधारमा कलेजलाई हेर्ने परम्पराको अन्त्य हुनुपर्दछ भन्छन् कलेजका स्कुल अफ साइन्सका प्रमुख तोयानारायण पौडेल । पढाउने शैली, पाढ्यक्रम तथा सुविधामा ध्याननदिदा केही कलेजहरुलाई समस्या परेको उनी बताउँछन् । गणितमा स्नातक गरेका पौडेलसँगै झण्डै २० वर्ष शिक्षण पेशा अंगालेका अनुभव छन् । इन्जिनियरिङ कलेजहरुकामाझ हिमालय ह्वाइटहाउस इन्टरनेशनल कलेजलाई नयाँ शिराबाट सञ्चालन गर्न लागि परेका छन् । सन्दर्भमा उनीसँग रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीः

कुन–कुन विषयको अध्ययन गराउँदै हुनुहुन्छ ?
सिभिल, बायोटेक्नोलजी, कम्प्यूटर र आइटी इन्जिनियरिङमा पढाइ हुन्छ ।

नेपालका विश्वविद्यालय समस्या हुँदै जाने विदेशी तल्ला स्तरको विश्वविद्यालय आएर विद्यार्थी भटाभट लैजाने हो भने शिक्षाको भविष्य खै त ? यसलाई हेर्ने निकाय हुनुपर्दछ ।

परामर्शसहितको शिक्षा दिन लागिरहनु भन्नु भएको छ, त्यो कस्तो हुन्छ ?
अहिलेको विद्यार्थीलाई सही किसिमका ‘मोटीभेसन’ दिन सकिराखेको छैन । यसकारण इन्जिनियरिङ कलेजहरुमा भर्ना भएको ४० प्रतिशत विद्यार्थी बीचमै छोडेको देखिन्छ । यो किन भै रहेको छन् भने इन्जिनियरिङलाई अभिभावक तथा विद्यार्थीले बुझ्न सकेको छैन । यहाँ वर्षको १२ वटा विषय पढ्न पर्छ । जुन प्लस टुमा पाँच वटा विषय पढ्न पर्छ । लोड बढी देखिन्छ । त्यो लोडले हौस्यिएर आउने विद्यार्थीहरुले पढ्न सकिरहेको देखिदैन । त्यसलाई व्यवस्थापन गरी अगाडि बढ्ने योजनामा लागि परेका छौं ।

प्लस टुमा उत्कृष्ट अंक ल्याउन नसक्ने विद्यार्थीहरुले पढ्न नसक्दा त्यस्तो भएको पनि हनसक्छन् नी !
हामीले के कुरा बुझ्न पर्यो भने मानिस सवैको दिमाग बाराबरी नै हुन्छन् । तर फरक यति मात्र हो कसले समय कहाँ र कति दिन्छ भन्ने कुरा हो । जस्तो पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसमा पढ्ने विद्यार्थी उत्कृष्ट तर ह्वाइटहाउस इन्टरनेशनल कलेजमा पढ्ने कमशल होइनन् । फरक यति हो पुल्चोकमा पढ्ने पढाइप्रति बढी केन्द्रित हुन्छन् । तर हाम्रा विद्यार्थीहरु अन्य रचनात्मक कृयाकलापमा ध्यान दिने खालका विद्यार्थी हुन्छन् । पाठ्यक्रममा उनीहरुलाई केन्द्रित गराउन कलेजले मिहिनेत गर्नु पर्दछ । पुल्चोक क्याम्पसमा विद्यार्थीले मिहिनेत गर्दछ । हामीकहाँ शिक्षक र कलेजले उनीहरुलाई सही दिशामा ल्याउन मिहिनेत गर्नु पर्दछ । फरक यहाँनेर देखिन्छ ।

उत्कृष्ट नजिता ल्याउन सघाउन के गर्नु हुन्छ ?
अभिभावकले लागानी गरेको हुन्छ । त्यो लगानीमा प्रत्येक सेमिस्टरमा कलेजले पढाउने भनेको ३ महिना जति हुन्छ । त्यो समयमा विद्यार्थीलाई ध्यान नदिई पढाइयो भने राम्रो नतिजा ल्याउन सक्दैन । प्रत्येक विषय एकअर्कासँग परिपूरक हुने हुँदा कुनै विषय उसले बुझ्न सकेन भने उसको पढाई खस्कदै जान्छ र विद्यार्थी आफूलाई कमजोर महशुस हुने गर्दछ । त्यो ४० प्रतिशत बीचमा छोडेर जाने विद्यार्थीको संख्या कम गर्नु पर्ने अवस्था छ । त्यो गर्नकालागि अहिलेको विद्यार्थीहरुलाई बढी निगरानी गर्नु पर्ने देखिन्छ । किनभने आजकलका विद्यार्थीहरु इन्टरनेटमा बढी भुलेको देखिन्छ ।

शिक्षक गुणस्तरीयतामा कतिको ध्यान दिनु भएको छ ?
२५ जना लगानी कर्ता सबै १० देखि ३५ वर्ष सम्म अध्यापन पेशा अँगालेका छन् । गुणस्तरीय शिक्षक मार्फत् इन्जिनियरिङ शिक्षालाई ‘प्रमोट’ गर्ने हाम्रो लक्ष्य हो । किनभने अहिले देशमा भूकम्प गैसकेपछि इन्जिनियरको आवश्यकता बढेर गएको छ । त्यसलाई ध्यानमा राखेर हामी इन्जिनियर उत्पादन गर्दछौं । थप उर्जा प्रदान गर्न इन्जिनियर भैसकेकाहरुले विद्यार्थीहरुको ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउने काम गर्नेछौं ।

ल्याव लाइव्रेरीको स्थीति कस्तो छ ?
हामीसँग आधुनिक खालका ल्याव छन् । बायोटेक्नोलजीमा उत्कृष्ट ल्याब छन् । ८० जना क्षमता भएको कम्प्यूटर ल्याव छन् । त्यसै किसिमका इलेक्ट्रोनिक तथा सिभिल इन्जिनियरिङको ल्याव छन् । सबै ल्यावहरु इन्जिनियरिङ काउन्सिलबाट मान्यता प्राप्त छन् ।

शुल्क कति छ ?
अन्य इन्जिनियरिङ कलेजले लिएकै हाराहारीमा हामीले शुल्क निर्धारण गरेका छौं । साँढे ९ देखि १० लाख सम्म लिने गरेका छौं । यो भन्दा कम लिएर पढाउन सक्ने अवस्था हुँदैन । गुणस्तरीय शिक्षा दिनलाई शुल्क लिन पर्ने हुन्छ । किनभने कुनै एउटा प्राध्यापकलाई मासिक ७० देखि ९० हजारको हाराहारीमा पारिश्रमिक दिइएन भने पढाउनेवाला छैन । पढाउने कुरामा हामी कन्जुस्याई गर्दैनौं ।

इन्जिनियरिङ पढ्ने विद्यार्थीहरु विदेशी विश्वविद्यालयमा जान थालीसके कसरी सस्तोमा गुणस्तरीय शिक्षा दिनुहुन्छ ?
नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद्ले इन्जिनियरहरुको परिक्षाको व्यवस्था नगरी सखै छैन । सुरुबाट सम्भम नभए पनि पछिल्लो समय उत्पन्न समस्या समाधान गर्न इन्जिनियरहरुको परिक्षा लिनु पर्दछ । भारतीय कलेज पढ्न गएका कतिपय विद्यार्थीहरु छ महिनामा फर्केर नेपालमा पढेका छन् । परिषद्ले परिक्षाको व्यवस्था गर्न सकेन भने राष्ट्रको लगानी डुब्ने देखिन्छ । आखिर जनताको पैसा भनेको पनि राज्यको नै हो नी !

विदेशी कुन विश्वविद्यालयमा जाने वा नजाने भन्ने जानकारी सरकारले भन्न सक्नु पर्छ । नेपालका विश्वविद्यालय समस्या हुँदै जाने विदेशी तल्ला स्तरको विश्वविद्यालय आएर विद्यार्थी भटाभट लैजाने हो भने शिक्षाको भविष्य खै त ? यसलाई हेर्ने निकाय हुनुपर्दछ । समुन्द्र पारीका अन्यत्र देश जानलाई शिक्षा मन्त्रालयमा दर्ता हुन्छन् तर भारत जानलाई त्यस्तो केही आवश्यकता पर्दैन । शैक्षिक स्तर पनि कमजोर भएको देखिन्छ ।

निजी कलेजहरुको पनि समस्या होलान ? निजी कलेजहरु पनि लगानी उठाउन मात्र ध्यान केन्द्रित गरेको देखिन्छ । त्यो लगानी राष्ट्रको लगानी भनेर निजी क्षेत्रले पनि बुझेको पाइदैन । अनुगमन गर्ने निकाय चाहियो । किनभने विश्वविद्यालयको नियमन गर्ने निकाय पनि देखिदैनन् । कलेजहरुलाई राम्रोसँग नियमन गर्ने निकाय पनि छैन । कसरी हुन्छ शिक्षामा विकास ? यसकारण इन्जिनियरिङ परिषद्ले अनुगमन गर्यो भने इन्जिनियरिङ कलेको स्तर पनि उकास्न सकिन्छ ।

राजनीतिक पनि हावी भएको होलान नी !
विद्यार्थीका कतिपय मागहरु पुरा गर्न नसकिने खालका हुन्छन् ।

विद्यार्थीलाई औधोगिक क्षेत्रसँग सहकार्य गराउने कुनै योजना छन् ?
रोजगारी सुनिश्चितता होस् भनेर नेपालमा भएका आइटी सेक्टरमा पठाउने गरेका छौं । अन्तिम वर्ष सकिएपछि इन्र्टन गर्ने व्यवस्थाकोलागि पहल पनि गरेका छौं । अरु विषयकालागि पहल भैरहेको छ । यदि त्यो सफल भएमा राम्रो हुने देखिएको छ ।

विद्यार्थीहरु त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट संवन्धन प्राप्त कलेज नपाएपछि अन्य विश्वविद्यालबाट सम्वन्धन प्राप्त कलेज रोज्छन् भन्छन्, हो ?
विद्यार्थीहरुले पहिले पुल्चोकमा कोशिस गर्छ । त्यसपछि त्यहीँ नै अतिरिक्त शुल्क तिरेर पढ्न चाहन्छ । त्यसपछि मात्र निजी कलेजहरुमा अध्ययनलागि धाउने गर्दछ । त्यसमा पनि त्रिभुवन विश्वविद्यालय सम्वन्धन प्राप्त कलेज खोज्छन् । नपाएपछि बल्ल पूर्वाञ्चल तथा अन्य विश्वविद्याल संवन्धन प्राप्त कलेजमा आउने परम्परा देखिन्छ । हामी त्यो तोड्न चाहन्छौं ।

सुधार गर्न सरकारले के गर्नुपर्छ ?
पहिलो सरकारले यसतर्फ ध्यान दिन सकेको छैन । दोस्रो हाम्रा कलेजहरुमा कस्तो किसिमको पढाई हुन्छ त्यो पनि नियमन हुन सकेको छैन । १६ हजार विद्यार्थीबाट छानीएका २ सय विद्यार्थी त्यसै राम्रा हुने भए । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका दाजोमा अन्य विश्वविद्याल आउन नसक्दा त्यसबाट संवन्धन प्राप्त राम्रा केलज तथा विद्यार्थीहरुलाई मर्का भैराखेको देखिन्छ ।

The post परामर्शसहित गुणस्तरीय शिक्षा दिदैं छौं first appeared on

ललितपुर जिल्लाको बालकुमारीमा अवस्थित ‘नेपाल कलेज अफ् इन्फरमेसन टेक्नोलजी’ आइटी कलेजहरुको भीडमा अव्वल मानिन्छन् । पोखरा विश्वविद्यालयबाट सम्वन्धन प्रात्त यस कलेजले आइटी जनशक्ति उत्पादनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ । सन् २००१ स्थापना कालदेखि ‘आइटी र सफ्टवेर इन्जिनिरिङ’मा स्नातक स्तरको शिक्षा सञ्चालन ल्याएको यस कलेज अहिले कम्प्यूटर इन्जिनियरिङ तथा कम्प्यूटर साइन्समा स्नात्तकोतरसम्मको अध्ययन गर्ने व्यवस्था मिलाएको बताउँछन् कलेजका प्रिन्सिपल इन्जिनियर निरञ्जन खकुरेल । उनी अहिले यस कलेजमा बिइ कम्प्यूटर तथा सिभिल इन्जिनियरिङ विषयमा अध्यापन गराउँदै आएको बताउँछन् । विगत १२ वर्षदेखि अध्यापन पेशामा संलग्न प्रिन्सिपल खकुरेलसँग आइटी इन्जिनियरिङ तथा कलेजको सेरोफेरोमा रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः

एनसीआइटी कुन उद्देश्यले स्थापना भएको कलेज हो ?
नेपालको आइटी नीति सन् २००० मा बनेपछि यस कलेको स्थापन भएको हो । यो नेपालमा आइटीको जनशक्ति उत्पादनलाई बढ्वा दिन खोलिएको कलेज हो । यसैकारण अहिलेसम्म आइटी कलेजको रुपमा चिनिएको छ । एनसिआइटीले त्यही मर्मलाई बुझेर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कन्फेरेन्स गराउँदै आएको छ । विद्यार्थीहरुकालागि विभिन्नखाले अतिरिक्त क्रियाकलाप, प्रस्तुतिहरू तथा विभिन्नखाले डिजाइनको प्रतिस्पर्धा गर्दै आइरहेका छौं ।

नेपालमा कुनै फ्याक्ट्रीबाट उत्पादित समान निर्यात गर्नु भन्दा आइटीको जनशक्ति उत्पादन गर्दा फाइदा हुन्छ ।

अनुसन्धान पनि गराउँनु हुन्छ ?
अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा विभिन्न खाले सेमिनार मात्र नभइ कलेजका विद्यार्थीहरुले अन्तिम वर्षमा गरेको अनुसन्धानात्मक काममा थप प्रोत्साहन दिने काम गरेका छौं । ‘पासआउट’ भएका विद्यार्थीहरुले त्यसैमा थप अनुसन्धान गर्ने गरेको पाइन्छ ।

विद्यार्थीको सिट संख्या कति हो ?
सुरुमा आइटीमा ९६, कम्प्यूटरमा ४८ इलेक्ट्रोनिक्स तथा कम्यूनिकेशनमा ४८ बाट सुरु गरिएको थियो । अहिले यि सबै विषयमा २८८ जना अध्ययन गर्छन् । ति बाहेक सिभिल इन्जिनियरिङ र इलेक्ट्रोनिक्स तथा कम्यूनिकेशनमा थप ४८/४८ जना अध्ययनरत छन् ।

निजी क्षेत्रबाट सञ्चालन गर्दा कस्ताखाले चुनौतिको सामाना गर्नु पर्दो रहेछ ?
निजी क्षेत्रको कलेज भएको हुनाले सम्पूर्ण स्रोत यहीबाट व्यवस्थापन गर्नु पर्छ । सुरुवातमा राम्रो भएपनि बीचमा देखिएको राजनीतिक द्वन्द्वका बेला विद्यार्थीहरु विदेशीएको थियो । त्यतिखेर केही अप्ठेरो परेको थियो । पछिल्ला दिनमा विद्यार्थीहरु राम्रो छ । उनीहरुले पनि राम्रो गरिरहेको मैले देखेको छु । विद्यार्थीहरुले आइटीमा बढी चासो दिएको देखेको छु । इन्जिनियरिङ पढ्ने संख्या बढेको छ । कलेजमा पनि सिट संख्या थपेका छौं ।

विदेशी विश्वविद्यालयबाट सम्वन्धन प्राप्त कलेजहरुसँग प्रतिपर्धा गर्न उही स्तरको सुविधामा ध्यान दिनु भएको छ ?
विदेशी विश्वविद्यालबाट संञ्चालित भन्दा स्वदेशी विश्वद्यालयबाट संञ्चालित कलेज धेरै नै अगाडि छन् । नेपालका विश्वविद्यालय पनि आइटी क्षेत्रमा अव्बल छन् । पोखरा विश्वविद्यालय तथा इन्जिनिरिङ परिषद्को मापदण्ड प्रत्येक वर्ष जस्ताको तस्तै पालना गर्नु पर्ने हुन्छ । त्यसकारण त्यो मापदण्ड पुर्याउन कठिन छन् । मापदण्डले कक्षा कोठादेखि अध्ययन÷अध्यापनजस्ता कुराहरुको मापन गर्ने गर्दछ । यसकारण विदेशी विश्वविद्यालयले प्रत्येक सेमिस्टर वा वर्षमा आएर ति कुराको मापन गर्छ जस्तो मलाई लाग्दैन । तर स्वदेशी विश्वविद्यालयले त्यो किसिमको व्यवस्था गरेको छ । थप कलेज आफैले पनि गुणस्तरकोलागि कुनै कन्जुस्याइ गरेको छैन । त्यसले अव्वल हुन मद्दत गरेको छ । यसकारण नेपालमा उच्च गुणस्तरको इन्जिनियरिङ शिक्षा दिइरहेका छौं ।

त्यसो भए तपाईहरुलाई केही असर परेको छैन् ?
विद्यार्थीको रोजाइको कुरा हो कहाँ पढ्ने भन्ने कुरा । यदि हामीले गुणस्तरीय शिक्षामा ध्यान दिएका छौं भने त्यसले खासै असर गर्छ जस्तो लाग्दैन । गुणस्तरमा ध्यान दिएन भने पक्कै असर पर्नेछ । ति बाहेक अन्य कुरा पनि उतिकै ध्यान दिनु पर्छ । जस्तो समय–समयमा ट्रेनिङ दिने, सेमिनार तथा गोष्टीमा सहभागी गराउने तथा बौद्धिक क्षमता वृद्धि हुने खालका रचनात्मक कुराहरु गराँउनु पर्दछ । त्यसो भए भयो भने मात्र उनीहरुको बौद्धिक क्षमता वृद्धि हुन्छ । यहाँबाट उत्पादित विद्यार्थीहरुले धेरै ठाँउमा राम्रो गरिरहेका छन् । यसकारणले हामी तल छौं जस्तो लाग्दैन ।

शुल्क निर्धारण कसरी गर्नु भएको छ ?
कलेजमा लाग्ने लागतको आधारमा हामीले शुल्क निर्धारण गरेका छौं । कलेजले सम्पूर्ण खर्च विद्यार्थीहरुबाट लिन पर्ने भएकोले त्यही अनुरुप हामीले लिएका छौं । त्यस्तो अत्याधिक लिने काम गरेको छैन ।

उर्तीण प्रतिशत कस्तो छ ?
पोखरा विश्वविद्यालय भित्र कुरा गर्ने हो भने हाम्रा विद्यार्थीहरुको राम्रो नतिजा ल्याएका छन् । विइ आइटी र सफ्टवेर इन्जिनियरिङमा झनै उत्कृष्ट छन् ।

औधोगिक क्षेत्रसँग उत्पादित जनशक्ति खपत गराउँन पहल गर्नु भएको छ ?
अहिले हामीसँग ३० भन्दा बढी कम्पनीहरु सम्वन्धित रहेका छन् । विभिन्न समयमा विभिन्न व्यक्तिहरुलाई बोलाएर हामीले अतिरिक्त कक्षाको व्यवस्था गर्ने, सिप सिकाउने र इन्र्टनसिपमा सहभागी गराउने गरेका छौं । त्यस्ता कम्पनीमा कार्यरत कर्मचारीहरुले यदि यहाँ स्नात्तकोतर पढ्न चाहेमा सहुलियतको पनि व्यवस्था गरेका छौं ।

भारतीय कलेजहरुले नेपाली विद्यार्थीहरु लैजानेक्रम बढ्दो छन् भन्ने कुरा गरिएका छन् । त्यहाँबाट दीक्षित भएर आएका इन्जिनियरहरु कम सीपका छन् भनिन्छ यसले असर पार्छ ?
पछिल्लो समयमा नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद्ले परीक्षाको व्यवस्था गर्न लागेको छ । अर्को कुरा गुणस्तरीय शिक्षा हासिल गरेका इन्जिनियरहरु पछाडि पर्छ जस्तो मलाइ लाग्दैन । परिक्षा लिने व्यवस्था भयो यो समाधान भै हाल्छ ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय पछि अन्य विश्वविद्यालयबाट सम्वन्धन लिएका कलेजहरु छाँयाँमा परेको भनिन्छ नि?
त्यसमा केही सत्यता छन् । तर के हो भने सबै विद्यार्थीहरु आइओममा परिक्षा दिन चाहन्छन् कि चाहाँदैनन् त्यसमा विचार गर्नु पर्छ । सबै विद्यार्थीहरु पुल्चोक क्याम्पस पढ्न पाउँछन् भन्ने हुँदैन । त्यहाँ पढ्न नपाएका विद्यार्थी कमजोर हुन्छ भन्ने पनि मलाई लाग्दैन । अर्को कुरा ‘एनसीआइटी’मा पढ्नकैलागि भनेर पुल्चोकमा जाँच नदिइ बसेका विद्यार्थीहरु छन् हामीसँग ।

फरक प्रसंग, सरकारले आइटी क्षेत्रमा बढवा दिन के गर्नु पर्छ ?
सरकारले त्यसलाई बढ्वा दिन विद्युतीय सुशासन सञ्चालन गर्न थप कदम चाल्न पर्ने देखिन्छ । नेपालमा कुनै फ्याक्ट्रीबाट उत्पादित समान निर्यात गर्नु भन्दा आइटीको जनशक्ति उत्पादन गर्दा फाइदा हुन्छ । सुरुमा अध्ययन गर्दाखेरीको लगानी भए पुग्ने देखिन्छ । यहाँको जनशक्तिले उत्पादन गरेको सफ्टवेरहरु निर्यात गर्दा बढी फाइदा लिन सकिन्छ । यसरी कम गर्न सकियो भने कम लगानीमा काम गर्न सकिने हुन्छ । अर्को भनेको देशमा भएको बेरोजार पनि कम गर्न मद्दत मिल्नेछ ।

एउटा विद्यार्थीले एनआइसीटी कलेज नै किन रोज्ने ?
विशेषगरी इन्जिनियरिङ शिक्षामा सैद्धान्तिक र प्रयोगात्मक ज्ञानको दायरा हुनेहुँदा यि कुरालाई हामीले विद्यार्थीलाई दिन उद्दत छौं । विशेष किसिमको शिक्षा दिएका छौं । अन्तिम वर्षका विद्यार्थीहरुलाई विभिन्न किसिमका प्रतिस्पर्धा गराउने, विशेषज्ञसँग प्रत्येक्ष कुराकानीमा सहभागी गराउने गर्दछौं विभिन्न खाले शैक्षिक कन्फेरेन्स तथा सेमिनारले उनीहरुको बौद्धिक क्षमता वृद्धि गरेको छ । त्यसका अलवा शैक्षिक वातावरणमा अव्वल छौं ।

The post आइटी इन्जिनियरिङको जनशक्ति धानेका छौं first appeared on

ललितपुर जिल्लाको ताल्चिखेलमा अवस्थित नेशनल कलेज अफ इन्जिनियरिङ कलेजमा सिभिल इन्जिनियरिङ, कम्प्यूटर इन्जिनियरिङ, इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ र इलेक्ट्रोनिक तथा कम्युनिकेशन इन्जिनियरिङको पढाइ हुँदै आएको छ । विंस. २०५८ स्थापना भएको कलेजले विसं २०६६बाट आफ्नै जग्गा तथा भवनमा संञ्चालित छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा ३५ वर्ष प्राध्यापन पेशा अंगालेका प्राध्यापक टिकाबहादुर गलामी प्रिन्सिपल छन् । उनले सिभिल इन्जिनियरिङमा मास्टर्ड डिग्री तथा शिशा शास्त्रमा एमफिलको समेत अध्ययन गरेको बताउँछन् ।

तीन वर्षदेखि पूर्णरुपमा नेशनल कलेजको इन्जिनियरिङमा प्रिन्सिपलको रुपमा कार्यरत छन् । झन्डै ४० वर्षदेखि प्राध्यापन क्षेत्रमा क्रियाशिल भएको नीजि स्तरको कलेजको सेरोफेरोमा रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः

नेशनल कलेज अफ् इन्जिनियरिङ कुन उद्देश्यले स्थापना गरेको कलेज हो ?
मुख्य उद्देश्य भनेको इन्जिनियर बनाउने हो । नेपालमा इन्जिनियरको माग अहिले पनि बढ्दो छ । त्यसको परिपुर्ति गर्न इन्जिनियरिङ पढाई हुने कलेकजको स्थापना गरेको हौं । त्रिभुवन विश्वद्यालयबाट सम्वन्धन प्राप्त भएकोले पाठ्यक्रम थप प्रयोगात्मक बनाई विद्यार्थीहरुलाई अध्यापन गराई राखेका छौं ।

सरकारले हामीसँग राम्रो र दक्ष इन्जिनियरको माग गर्नु पर्यो । ५० वर्षपछिसम्मको लक्ष्य राखेर विकासकोलागि चाहिने इन्जिनियरको माग भएमा हामी त्यसतर्फ विद्यार्थीहरुलाई अग्रसर गराउने तर्फ ध्यान दिने छौं । तर त्यस्तो कुरा आइराखेको छैन ।

प्रयोगात्मक शिक्षा कतिको आधुनिक छन् ?
हामीले आधुनिक खालका प्रविधिको प्रयोग गरेका छौं । विद्यार्थीको वौद्धिक विकासकालागि भ्रमणमा लैजाने गरेका छौं । त्रिविको पाठ्यक्रमा समावेश मात्र नभई थप उनीहरुलाई आवश्यक पर्ने सीप तथा ज्ञानको व्यवस्था गरेका छौं ।
विगत के देखियो भने हाम्रा विद्यार्थीहरु ‘पासआउट’ भएर गएपछि विदेशीएपछि त्यहाँ उनीहरुले नयाँ उपकरणमा काम गर्नु पर्यो । तर नेपालमा पुराना उपकरणले प्रयोगात्मक सिकाइने हुन्थ्यो । त्यस्तो नहोस् भन्नकालागि करिब ४० लाख रुपैया खर्चेर इन्जिनियरको प्रयोगशाला मझवुद तथा आवश्यक आधुनिक उपकरणको व्यवस्था गरेका छौ । डिजिटलाइज गरेका छौं । कम्प्यूटर इन्टरफेसको माध्यमबाट प्रयोगात्मक शिक्षा दिदाँ विदेशीने विद्यार्थीहरुलाई बढी फाइदा भएको छ ।

ति बाहेक थप क्षमता अभिवृत्ति हुने खालका काम गर्नु भएको छ ?
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रम सुँहाउँदो काम गर्नु पर्ने हुन्छ । ति बाहेक विद्यार्थीलाई चाहिने कुरा दिने गरेका छौं । जस्तो विद्यार्थीहरुलाई अनुसन्धान गर्न लगाउँछौं । सडक, यातायात तथा इलेक्ट्रोनिक इन्जिनियरिङको क्षेत्रमा उनीहरुले अनुसन्धान गर्ने गर्दछ । थप नयाँ ढंगले कसरी जान सकिन्छ त्यसतर्फ हामीले ध्यान दिएका छौं । त्यसका अलवा समय–समयमा सेमिनार गर्ने गरेका छौं । विज्ञको उपस्थिति गराई मौखिक प्रस्तुति उनीहरुकोलागि सञ्चालन गराउने गर्दछौं ।

ति बाहेक हाम्रा विद्यार्थीहरु रोबक्ट्रिक्स प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुने गरेको छ । केहीमा सफल भएका छन् । रोबक्ट्रिस तथा सिभिल इन्जिनियरका विद्यार्थीहरुको छुट्टाछुट्टै क्लब छन् । जसले विभिन्न प्रतिपर्धामा भाग लिने गरेका छन् । पाठ्यक्रमलाई सहयोग हुने खालका सिप सिकाउने गरेका छौं ।

शिक्षकहरुलाई ट्रेनिङको व्यावस्था पनि हुन्छ ?
हामीकहाँ विभिन्न क्षेत्रबाट आएका अनुभवी तथा दक्ष शिक्षकहरु हुनुहुन्छ । तैपनि आधुनिक प्रविधिको आवश्यक ज्ञानको दायरा फराकिलो पार्ने काम हामीले गरेका छौं ।

विद्यार्थीको चाप कतिको छ ?
हामीकहाँ ७५ जिल्लाको प्रतिनिधि हुने गरि विद्यार्थी अध्ययन गर्न आएका छन् । वार्षिक रुपमा २ सय ५० विद्यार्थी लिने गरेका छौं ।

विद्यार्थी उर्तीर्ण प्रतिशत कस्तो छ ?
लगभग ७० प्रतिशतको हाराहारीमा उर्तीण हुन्छन् । सेमिस्टर प्रणालीमा हेर्ने हो भने उर्तीण प्रतिशत केही तलमाथि हुने गरेको छ । यसमा के देखिन्छ भने विद्यार्थीहरु आफ्नै अध्ययन गर्ने योजना हुने हुँदा सत प्रतिशत भएको देखिदैन । सत प्रतिशत हाम्रो हातमा छैन ।

पाठ्यक्रममा ट्रुटीले त्यसो हुन गएको हो ?
त्यसमा दुईवटा कुरा छ । वर्तमान समयमा हामीलाई १५ हप्ता पढाउँन गाह्रो भैरहेको छ । किन भने ६ महिनाको समेस्टरमा दशै तिहार, विद्यार्थीकोलागि रचनात्मक क्रियाकलाप तथा अन्य भैपरी आउने गतिविधि पनि त्यसमानै पर्दछ । सकेसम्म हामीले भरसक विद्यार्थीहरुको वौद्धिक क्षमता विका समा लगानी गर्ने हुन्छ ।

राजनीतिक प्रभाव कतिको पर्दछ ?
०६२÷०६३ जनआन्दलनोपछि इन्जिनियरिङ कलेजमा राजनीति हावी भएको देखिन्छ । पहिलो कुरा, यसो हुनुमा इन्जिनियरिङ अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरुले छिटो कुरा बुझ्छन् । अर्को कुरा छिटो परिचालन हुन्छन् । अन्यत्र आफ्ना राजनीतिक कार्यकर्ता बनाउन समय लागेको देखिन्छ । हाम्रोमा छिट्टै हुन्छ ।

विद्यार्थीहरु पनि कक्षा १२ सकेपछि खुला माहोलमा आउन पाउने भएकोले उनीहरु छिट्टै राजनीतिक प्रभावमा परेको देखिन्छ । उनीहरु ५ महिनादेखि वर्ष्दिनसम्म उनीहरु आफ्नो उद्देश्यवाट विमुख भएको देखिन्छ । त्यसले गर्दा केही विद्यार्थीहरुमा शैक्षिक प्रगतिमा असर पर्ने गरेको छ । ६ महिना वर्ष्दिनमा दुई वटा परिक्षा भैसको त्यस समय पछि विद्यार्थीहरु वल्ल उनीहरुले सही मार्ग समातेको देखिन्छ ।

विद्यार्थीहरुलाई शैक्षिक परामर्श कतिको दिनुुहुन्छ ?
भर्ना समयमा नै हामीले उनीहरुकालागि शैक्षिक परामर्श गर्दछौं । कक्षा १२ सम्म जुन ढंगले पढेर आएको हुन्छ । त्यो इन्जिनियरिङ पढ्न आउँदा ग्याप नहोस् भनेर उनीहरुलाई परामर्श दिने गर्दछौं । इन्जिनियरिङ अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरुले समयमा प्राठ्यक्रममा ध्यान दिइएन एकै पटकमा उसले त्यो शिक्षा पुरा गर्न गाह्रो हुन्छ ।

शुल्क निर्धारण कस्तो छ ?
पौने दश लाखको हाराहारीमा पढ्न पाइन्छ ।

छात्रवृत्तिको व्यवस्था के कस्तो छ ?
छात्राहरुकोलागि सुविधाको व्यवस्था गरेका छौं । भूकम्प पिडितलगायत उत्कृष्ट अंक ल्याउने विद्यार्थीहरुलाई छात्रवृत्तिको व्यवस्था गरेका छौं । त्रिविले तोकेको दश प्रतिशत छात्रवृत्ति पनि हुन्छन् । प्रवेश परिक्षाको आधारमा पनि हुन्छन् । कलेज आफैले दिने पनि हुन्छन् ।

औधोगिक क्षेत्रसँग सह–कार्य गरी आफ्ना विद्यार्थीलाई रोजगारीको व्यवस्था गर्नु भएको छ ?
केहीलाई कलेजमा पनि व्यवस्था गरेका छौं । अन्यत्र रोजगारी माग भएको सूचना विद्यार्थीहरुसमक्ष पुर्याकउने गरेका छौं । सहकार्यकालागि प्रयासरत छौं । सिभिल, कम्प्यूटर इन्जिनियरिङमा माग भएअनुरुप काम गरिरहेको छ ।

महङ्गो शुल्क लिनु भएको आरोपको सामना कतिको गर्नु परेको छ ?
कलेजमा अहिले ८ सय विद्यार्थी छन् । त्यसको दश प्रतिशतलाई न्यून शुल्कमा अध्यापन गराइराखेका छौं । त्यसलाई राज्यले कसरी बुझेका छन् त्यो सरकारलाई नै बढी थाहा होला ।

मेडिकल शिक्षामा अधिक शुल्ल लिएर अध्यापन गराइरहेको सन्दर्भमा हाम्रो यो शुल्क खासै महँगो होइन् । किनभने हामीले औसतमा लिने साँढे नौ लाख शुल्क आफैमा महँङ्गो होइन् । हामीले सम्पूर्ण पूर्वाधार, शिक्षकलगायतको व्यवस्था गरेका छौं । शिक्षण पेशामा लागेमा साथीहरुको बचाएको रकम एउटा शैक्षिक जागरणमा लगानी सञ्चालन गरेका हौं कलेज ।

अर्को भनेको विद्यार्थी संगठनबाट कहिलेकाही दवाव आउने कुरा छन् । पछिल्लो समयमा नेपालको इन्जिनियरिङ शिक्षा महङगो भन्छन् । तर भारतमा पढाउन पठाइरहेका हुन्छन् । त्यहाँका कलेजहरु हाम्रा विद्यार्थीहरुलाई ५ लाखमा पढाइदिन्छु भनेर लैजान्छन् । त्यहाँबाट कस्तो शिक्षा लिएर आउँछन् ? नेपालका इन्जिनियरिङ कलेजलाई त्रिवि र इन्जिनियरिङ परिषद् अनुगमन गरिरेहका हुन्छन् । उनीहरुले सुधारका कुरा गरेमा त्यसतर्फ हामीले ध्यान दिएका हुन्छौं । त्यहाँ कसरी सञ्चालन हुन्छ भन्ने कुरा अन्योल देखिन्छ ।

भनेपछि लगानी सुरक्षित गर्न कठिन छ ?
लगानी सुरक्षित गर्न केही कठिन देखिन्छ । संस्थागत विकासमा लागेका छौं । शिक्षकहरुले लगानी गरी सञ्चालन गरिएको कलेज हो । यहाँ हामीलाई पनि शैक्षिक माफियाको दर्जमा दर्ज गरिन्छ ।

नेपालमा विकास सही रुपमा विकास गर्ने हो भने इन्जिनियरहरु प्रयाप्त हुनु पर्दछ । प्रतिस्पर्धामा काम गर्न नसकेकोले त्यहाँबाट आफै फ्याकिनु पर्दछ । सरकारले हामीसँग राम्रो र दक्ष इन्जिनियरको माग गर्नु पर्यो । ५० वर्षपछिसम्मको लक्ष्य राखेर विकासकोलागि चाहिने इन्जिनियरको माग भएमा हामी त्यसतर्फ विद्यार्थीहरुलाई अग्रसर गराउने तर्फ ध्यान दिने हछौं । तर त्यस्तो कुरा आइराखेको छैन ।

इन्जिनियरिङ पढ्न चाहने विद्यार्थीले नेशनल इन्जिनियरिङ कलेज नै किन रोज्ने ?
उचित लोकेशन, आफ्नै जग्गा जमिन तथा भवन भएको कलेज हो यो । शिक्षण संस्थामा लामो समय प्राध्यापन पेशामा लागेका अनुभवी शिक्षकहरुले खोलेको कलेज हो । मान्यता प्राप्त शिक्षण संस्थामा काम गरिरहेका अनुभवी शिक्षकहरु पनि व्यवस्था तथा ल्याव, लाइव्रेरी स्तरीय भएकोले अनुरोध गर्दछु ।

The post गुणस्तरीय इन्जिनियर उत्पादन गरिरहेका छौ first appeared on

इन्जिनियरिङ पाठ्यक्रम त्रुटीपूटी छन् भन्छन्, हो ?
पाठ्यक्रम अन्य देशको दाजोमा छन् । तर नेपाल भूकम्प प्रभावित क्षेत्र भएकोले त्योसँग सम्वन्धित पढाइ नभएको भन्ने कुराहरु चाही उठेको सत्य हो । स्तरउन्नतिकालागि पहल भैरेहेको मैले चाल पाएको छु । पुनःमुल्यांकन गर्ने क्रम चलिरहेको छ ।

सुझाब के दिनु भयो ?
देश सुहाँउदो हुनु पर्यो भनेका छौं । त्यो भनेको कस्तो हो भने, सिभिल इन्जिनियरिङ विषयकालागि भूकम्प प्रतिरोधात्मक, रेल, बाढी पहिरोबाट बच्ने खालका संरचना बनाउन सक्नेलगायतका छन् । अर्को भनेको हाम्रा इन्जिनियरले विदेशी इन्जिनियरसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने खालका हुनु प¥यो । यहाँ उत्पादन भएका विद्यार्थी विदेशमा गएर काम गर्दा त्यस्तो समस्या नपरोस भन्ने पनि हो ।

शिक्षक जनशक्ति पाउदैन, पाएका पनि टिक्दैन भन्छन नी !
अध्ययन गर्न विदेशीय पछि नफर्केका पनि छन् । केही विषयमा शिक्षक पाउन गाह्रो छ । त्रिविको आफ्नै खाले छन् । सबै समयमा हुन सकिराखेको छैन । हाम्रा ल्यावहरु पुरानो हुँदै गइरेहका छन् । भूकम्पपछि कक्षा कोठाको समस्या समाधान कायमै छ ।

इन्जिनियरको गुणस्तर खस्केको भन्छन्, हो ?
नेपाल इन्जिनिरिङ परिषद् परिक्षाको व्यवस्था गर्न लागि परेको छ । त्यो भएमा अहिले देखिएका समस्या समाधान हुन्छ ।

थप विषय अध्यापन गराउँदै हुनुहुन्छ ?
हामीसँग पूर्वाधारको अभावले अन्य विषय थप्न सकेको छैन । यदि त्यो भएमा केमिकल, बायोमेडिकल, एरोनटीकल इन्जिनियरिङ थप्ने योजनामा छौं ।

The post ‘कक्षा कोठाको समस्या कायमै छ’ first appeared on

प्रविणराज जोशी नक्सालस्थित वृहस्पति विद्या सदनमा निर्देशकका रूपमा कार्यरत छन् । सन् १९८३ मा उनको पिता पुरुषोतमराज जोशीले वृहस्पति विद्यासदन सुरुमा मैतीदेवीमा स्थापना गरेका थिए । शिक्षित परिवारमा हुर्किएका जोशी काठमाडौं विश्वविद्यालयबाट इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ एन्ड कम्युनिकेसनमा स्नातक गरेपछि थप अध्ययनका लागि अमेरिकाको स्टेट युनिभर्सिटी अफ अलावा गएका थिए । त्यहाँ उनले कम्प्युटर साइन्समा मास्टर्स गरे । अमेरिकामा बस्दा उनले नेसनल साइन्स फाउन्डेसनमा पनि काम गरे । उनी भन्छन्, ‘शैक्षिक वातावरणमा जन्मे–हुर्केकाले मलाई शिक्षण पेसा मन पथ्र्यो । त्यही भएर म अमेरिकाबाट वृहस्पति विद्यासदनमा काम गर्न फर्किएको हुँ ।’ उनले वृहस्पतिमा काम गरेको करिब ११ वर्ष बितिसकेको छ । वृहस्पतिका विद्यार्थीलाई विश्वका अन्य विद्यार्थीसरह बनाउन उनी लागि पर्दै आएका छन् । शैक्षिक योजना तथा आगामी कार्ययोजनाबारे रिभोसाइन्स मासिकले निर्देशक जोशीसँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः

अमेरिका पुगेको मान्छे कसरी वृहस्पतिमा जोडिन पुग्नुभयो ?
पहिलेदेखि नै मेरो शैक्षिक क्षेत्रमा रुचि थियो । सम्पूर्ण परिवारले अध्यापन पेशा अँगालेका थिए । भित्रदेखि नै पढाउने इच्छा थियो । यहाँ आइसकेपछि किताबी ज्ञानबाहेक प्राविधिक क्षेत्रमा केही गर्न सकिन्छ भन्ने सोच पलायो । त्यसका लागि केही खोज गरेँ । उदाहरणका लागि पब्लिक स्पिकिङ तथा साइन्सको प्रयोगात्मक शिक्षा सुरु भयो । विद्यार्थीलाई रमाइलो लाग्ने अनि सजिलो पनि हुने रेडियो, इलेक्ट्रोनिक तथा कम्प्युटरको प्रयोगात्मक शिक्षा सुरु गरियो । त्यसपछि बाँकी समय स्कुल व्यवस्थापनको जिम्मा लिएर त्यसमा केन्द्रित रहेको छु ।

सुरुमा वृहस्पति कुन उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको थियो ?
मैतिदेवीनजिक सानो संरचनाबाट वृहस्पति सुरु गरिएको हो । तत्कालिन अवस्थामा नेपालको पढाइ त्यति स्तरीय भएन भनी यहाँका विद्यार्थी दार्जिलिङ लैजाने चलन थियो । मेरो बुबाले पनि मलाई उतै लगेर पढाउनुभयो । यही चिज काठमाडौंमै गर्न सकिन्छ भनेर मेरो बुबाले स्कुल खोल्नुभएको हो । उहाँले पहिलो कुरा गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुभयो ।

तपाईहरूसामु मुख्य रूपमा कस्ता चुनौती छन् ?
स्थापनाकालमा स्थानीय रूपमा स्कुल राम्रो भए हुन्छ भन्ने थियो । तर, अहिलेको परिप्रेक्षमा विश्वका अन्य मुलुकका विद्यार्थीसरह कसरी यहाँका विद्यार्थीलाई राम्रो बनाउने भन्ने चुनौती छ । आजभोलि विद्यार्थीहरू विदेश जाने चलन व्याप्त छ । त्यसका लागि यहाँ विदेशीस्तरकै पढाइ आवश्यक हुन्छ । संसारभर चलेको गुणस्तरीय शिक्षा नेपालमा लागू गर्ने भन्ने चुनौती छ ।

यसलाई अझै प्रस्ट पारिदिनुहुन्छ कि ?
खासगरी गुणस्तरीय जनशक्ति भेटिदैन । कतिपय शैक्षिक सामान पनि सर्वसुलभ रूपमा यहाँ पाइँदैन । अहिले संसारभरि ‘रासवरी पाइ’ बाट शिक्षा दिने चलन बढेको छ । त्यो यहाँ ल्याउन चुनौती छ । ‘स्ट्याम एडुकेसन’ को माध्यमबाट नयाँ–नयाँ सामानबारे सिकाउन सकिन्छ । इनोभेसन, थ्रिडी प्रिन्टिङबारे सिकाउन सकिन्छ । हामीलाई त्यो प्रिन्टर किन्न गाह्रो हुन्छ ।

नयाँ किसिमले सञ्चालन गरौं भन्ने लागे पनि एसइइमा राम्रो गर्नुपर्ने हुन्छ । साइन्स इन्जिनियरिङमा फोकस गर्नुपर्ने हो, तर, हाम्रा अभिभावक शैक्षिक कुरामा केन्द्रित देखिन्छन् । त्यसकारण विश्व र स्थानीय स्तरको ‘सिनारियो’ मिलाउन चुनौती छन् ।

विद्यार्थीको प्रगति कस्तो छ ?
–धेरै विद्यार्थीसँग नियमित अन्तक्र्रिया हुँदैन । हाम्रा केही विद्यार्थी टेलिभिजनमा काम गर्छन् । त्यहाँ देख्दा खुसी लाग्छ । अस्पताल जाँदाखेरि विद्यार्थी भेटिन्छन्, खुसी लाग्छ । व्यापारिक क्षेत्रमा पनि लागेका छन् । उनीहरुले अन्य क्षेत्रमा पनि राम्रो गरेका छन् ।

शैक्षिक पाठ्यक्रमबाहेक थप कक्षा के–के छन् ?
हामीले थप कक्षाको लागि कोसिस गरिराखेका छौं । समस्या के हो भने तलदेखि नै घोकन्ते विद्यामा केन्द्रित भएकाले उनीहरू अलिकति हिच्किचाउँछन् । यसले उनीहरूमा डर विकास गरेको पाएको छु । स्रोतसाधनको व्यवस्था भए पनि उनीहरूले सिर्जनात्मक कार्य गर्न नसकेको जस्तो लागेको छ । यसलाई सुधार्न विद्यार्थी, शिक्षक तथा अभिभावकमा पनि कमी भएको मैले अनुभव गरेको छु ।

स्कुलका लागि शिक्षक छनोट गर्दा कस्तो मापदण्ड तय गर्नुभएको छ ?
हामीले सकेसम्म अनुभवी शिक्षक राख्ने हाे। सकेसम्म विद्यार्थीलाई राम्रोसँग पढाउनसक्ने शिक्षक छानेका छौं । नयाँ कार्यक्रम ल्याउन लागेको अवस्थामा उनीहरूलाई तालिम दिने गरेका छौं । शैक्षिक सत्र सुरु हुनभन्दा अगाडि ‘ट्रेनिङ’ व्यवस्था गर्दै आएका छौं । वार्षिक योजना पनि दिने गरेका छौं । शिक्षकलाई गोल सेटिङ अर्थात् लक्ष्य निर्धारण गर्न प्रेरित गरेका छौं ।

प्रयोगात्मक शिक्षालाई सुधार गर्न के गर्नुपर्ला ?
पाठ्यक्रम नियमित पुनर्मूल्यांकन गर्नुपर्छ । कक्षा ९ र १० पछि एकैचोटि कक्षा ११ मा विज्ञान शिक्षा अध्ययन गर्न कठिनाइ पर्नसक्छ । उनीहरुलाई प्रयोगात्मक कक्षाका लागि ध्यान केन्द्रित मुस्किल पर्नसक्छ । विद्यार्थीका लागि एउटा नयाँ कक्षा थप्नेबित्तिकै आतिनसक्छन् । तर, त्यसो होइन, उनीहरुलाई प्रयोगात्मक शिक्षाप्रति लगनशील हुन प्रेरित गर्नुपर्छ ।

वृहस्पतिमा विद्यार्थी संख्या कस्तो छ ?
माध्यमिक तहमा २ सय ४० जना विद्यार्थी छन् । विज्ञान संकायमा मात्र लगभग १ सय जना छन् ।

प्रयोगात्मक शिक्षाको व्यवस्था कस्तो छ ?
सुविधासम्पन्न प्रयोगशाला छन् । प्रत्येक विद्यार्थीले छुट्टाछुट्टै बसेर आफ्नो प्रयोगात्मक कार्य गर्नसक्छन् ।

अन्य शैक्षिक संस्थाको दाँजोमा वृहस्पतिको शुल्क कस्तो छ ?
अन्य प्राइभेट कलेजको दाँजोमा हाम्रो शुल्क मध्यम खालको छ ।

वर्षभरिमा कक्षा ११ र १२ मा कति खर्च हुन्छ ?
कक्षा ११ र १२ मा गरी १ लाखको हाराहारीमा खर्च हुन्छ ।

यो शुल्कले धान्न पुगेको छ ?
–अलि गाह्रो हुन्छ । हाम्रो हिसाब चाहिँ के हो भने कुनै दिन ११ र १२ को पाठ्यक्रम सुधार भएर आएमा धान्न सकिन्छ । कतिपय अवस्थामा हामीले यही खाना खुवाउने भन्छौ । शैक्षिक सत्रको सुरुआतमा एउटा दर निर्धारण गरेका हुन्छौं । पछि मार्केट भाउ एक्कासि बढेर आउँछ । यसले समस्या पार्ने हुन्छ । प्रयोगात्मक कक्षाको सामग्री पनि त्यसरी बढ्छ, त्यतिखेर धान्न गाह्रो हुन्छ । शैक्षिक सत्रको बीचमा शुल्क बढाउने अवस्था हुँदैन ।

अतिरिक्त कक्षा कसरी सञ्चालन गर्नुभएको छ ?
–बेला बेलामा विज्ञहरू बोलाउने गरेका छौं । हामी आफैंले पनि कक्षा दिने गरेका छौं । समयमै पाठ्यक्रम सिध्याउनुपर्ने भएकाले अप्ठ्यारो भएको छ । वर्षभरिमा १२ जना विज्ञ ल्याउने, १२ वटा अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन गर्ने गरेका छौं । नैतिक शिक्षा, मौखिक प्रस्तुति, विज्ञान प्रयोगात्मक शिक्षालाई जोड दिएका छौं ।

विद्यार्थी उत्तीर्ण प्रतिशत कस्तो छ?
–८५ प्रतिशतभन्दा माथि छ ।

शतप्रतिशत नतिजा ल्याउन केले बाधा पु¥याएको छ ?
भौतिकशास्त्रमा समस्या छ । विद्यार्थीलाई बढी गाह्रो लाग्दोरहेछ । पाठ्यक्रम हेर्दा कक्षा १० बाट ११ को ग्याप अजङको छ । असार–साउनमा कक्षा सञ्चालन हुन्छ । छोटो समयमै कोर्स सिध्याउनुपर्ने बाध्यता छ । कक्षा १० बाट सिधै कक्षा ११ मा सञ्चालन हुने हो भने २–३ महिना बढी समय पाउन सकिन्छ । त्यसले केही राहत मिल्ने देखिन्छ ।

उपत्यकाबाहिरका विद्यार्थी कतिजति छन् ?
उपत्यका भित्र र बाहिर गरी दुवै ठाउँका विद्यार्थी छन् । यो संख्या आधा–आधाजस्तै होला । मेरो विचारमा सानैदेखि यही पढेको विद्यार्थी भएमा राम्रो हुन्छ । अन्यत्रबाट ठूलो कक्षामा आएको विद्यार्थीको बानीव्यवहोरा चिन्न केही समय लाग्छ । सुझाव–सल्लाह दिनेबेला ऊ हिँडिसक्छ ।

उत्कृष्टताको हिसाबले उपत्यका बाहिर वा भित्रमध्ये कहाँको विद्यार्थी राम्रो हुन्छ ?
–खासै फरक देखिँदैन । उपत्यका बाहिरबाट आउने विद्यार्थीमा अंग्रेजी भाषाको केही समस्या हुन्छ । उनीहरूका लागि अंग्रेजी कक्षामा जोड दिन्छौं ।

‘करिअर काउन्सिलिङ’ गर्नुहुन्छ ?
काउन्सिलिङ गर्ने गरेका छौं । हरेक विद्यार्थीपिच्छे काउन्सिलिङ गर्न चाहिँ समय लाग्ने हुन्छ । उसको रुचि र आकांक्षा बुझ्न समय लाग्ने हुन्छ । समूहगत रूपमा काउन्सिलिङ गर्न त्यति समस्या पर्दैन ।

अन्त्यमा, विद्यार्थीले वृहस्पति विद्यासदनमै किन पढ्ने ?
यसमा २–३ वटा पक्ष स्पष्ट छन् । सबैतिर विज्ञान लगभग उस्तै तरिकाबाट पढाउने गरेको पाइन्छ । सरकारले निर्दिष्ट गरेको पाठ्यक्रम पनि उही छ । अव वृहस्पति नै किन पढ्ने भन्ने सवालमा यहाँ प्रत्येक विद्यार्थीलाई छुट्टाछुट्टै पढ्ने वा प्रयोगात्मक गर्ने वातावरण तयार गरेका छौं ।

उसले के गर्न खोजेको छ भनी बुझ्न र उसलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ । यहाँको प्रणाली अन्यत्रभन्दा फरक छ । विद्यार्थीलाई परिवारको सदस्यको रूपमा लिने गरिन्छ । समय–समयमा ‘इनोभेसन’को ट्रेनिङ दिने गरेका छौं । त्यसबाहेक विद्यार्थीको समग्र व्यक्तित्व विकासका लागि हामीले काम गरेका छौं ।

The post ‘नेपालमै विदेशीस्तरको शिक्षा दिने योजना छ’ first appeared on

भोलिदेखि दुईदिने सातौं विज्ञान प्रदर्शनी तथा करिअर मेनेजमेन्ट  साउथ वेस्टर्न स्टेट कलेजमा हुने भएको छ ।

वसुन्धरास्थित साउथ वेस्टर्न स्टेट कलेजमा माघ २० र २१ गते सातौं विज्ञान प्रदर्शनी हुँदैछ । प्रदर्शनीमा राजधानीका विभिन्न कलेज तथा स्कुलका विद्यार्थीले बनाएका ड्रोन, रोबोट, इलेक्ट्रोनिक सामग्री राखिने कलेजका भाइस प्रिन्सिपल हरिसिंह केसी बताउँछन् । सातौ प्रदर्शनीसम्म आइपुग्दा विद्यार्थीको शैक्षिक तथा प्रयोगात्मक सीप विकास भएको केसीको बुझाइ छ । करिब ३ हजार विद्यार्थी अध्ययनरत साउथ वेस्टर्नमा साढे ३ सय शिक्षकले पूर्ण तथा आंशिक रूपमा अध्यापन गराउँदै आएका छन् । विद्यार्थीको प्रयोगात्मक क्षमता अभिवृद्धिका लागि प्रदर्शनीले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उनी बताउँछन् । यसै सेरोफेरोमा कलेजका भाइस प्रिन्सिपल केसीसँग रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

विज्ञान प्रदर्शनी आयोजना किन गरिएको हो ?
–यो सातौं विज्ञान प्रदर्शनी तथा करिअर म्यानेजमेन्ट हो । यसको मुख्य उद्देश्य विभिन्न कलेज तथा स्कुलका विद्यार्थीलाई सहभागी गराउने हो । विद्यार्थीमा रहेको सिर्जनात्मक प्रतिभा प्रस्फूटन गराउने प्रदर्शनीको उद्देश्य हो ।

विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा उनीहरूसँग भएको कौशलता अभिभावक तथा विद्यार्थीमाझ प्रदर्शन गराउने हो । प्रदर्शनीमार्फत् विद्यार्थीमा रहेको क्षमतामा निखारपाना बढाउने मद्दत मिल्ने हुन्छ । सरकारले स्कुल तथा कलेजका विद्यार्थीको लागि विज्ञान गतिविधि सञ्चालन गर्न नसकेकाले विज्ञानको जमघट गर्ने वातावरण निर्माण गरिएको हो । निजी क्षेत्रले गरेका यस्ता गतिविधिले विद्यार्थीको जिज्ञासा मेट्न मद्दत मिल्छ ।

प्रदर्शनीमा कस्ता खाले सामग्री राखिन्छ ?
विद्यार्थीले बनाएका ड्रोन, इलेक्ट्रोनिकका सामग्री, सोलारबाट चल्ने, वातावरण संरक्षणका किताब र विभिन्न खाले प्रविधि प्रयोग भएका सामग्री हुनेछन् ।

साउथ वेस्ट्रन कलेजबाहेक अन्य पनि सहभागी हुन्छन् ?
साउथ वेस्ट्रन, गोल्डेनगेट, नासा, सिद्धार्थ बनस्थली, केएमसी, ट्रिनिटीलगायत विभिन्न विद्यालय तथा कलेजका करिब ४० स्टल राखिने भएको छ । तीबाहेक त्रियोग, साउथ वेस्ट्रन, चाँदबागलगायत विद्यालयले पनि उत्कृष्ट विज्ञान सामग्रीसहित सहभागी जनाउँदैछन् । अमेरिकी दूतावासका केही स्टल र विज्ञान सम्बन्धी केही संस्थाले सहभागिता जनाउने कुरा गरेका छन् ।

मुख्य आकर्षण के रहने छ ?
विद्यार्थी स्वयंले परिकल्पना गरेको सामग्रीलाई ध्यान दिएका छौं । उनीहरूले नयाँखाले परिकल्पनाको मूर्त रूप दिने खालको सामग्री राख्नुपर्दछ ।

प्रर्दशनीमा स्टलबीच प्रतिस्पर्धा नि हुन्छ?
प्रदर्शनीमा स्टल राखेका उत्कृष्ट स्कुल तथा कलेजलाई छुट्टाछुट्टै पुरस्कारको व्यवस्था गरेका छौं । यसले उनीहरूको मनोबल बढाएको पाएका छौं ।

उपत्यकाबाहिरका कलेज पनि आउँछन् ?
पहिलो वर्ष उपत्यका बाहिरका कलेजलाई पनि सहभागी गराएका थियौं । तर, उपत्यकाबाहिरका स्कुल कलेज यहाँसम्म आउन विभिन्न प्राविधिक समस्या देखा प¥यो । चुस्त व्यवस्थापन गर्न कठिन भएकाले त्यसलाई निरन्तरता दिन सकेनौं ।

विज्ञान प्रदर्शनी आयोजना गर्न कतिको कठिन आउँछ?
निरन्तर आयोजना गर्न विभिन्नखाले चुनौती छन् । विज्ञान प्रदर्शनीमा स्कुल तथा कलेजलाई सहभागी हुनुपर्दछ भन्ने जानकारी भइसकेको छैन । कतिपय विद्यालय तथा कलेजले निरन्तरता दिन नसकेको अवस्था छ । सरकारी तवरबाट कुनै किसिमका सहयोग पाइँदैन । सबै आफ्नै स्रोत साधनमा भर पर्नुपर्दा निकै गाह्रो हुन्छ । स्टल निर्माणदेखि लिएर अन्य विभिन्न कुरा खर्च हुन्छन् । कलेज तथा विद्यालयको तहमा सहभागीको प्रतिस्पर्धा हुने भएपछि सहभागिता जनाउन गाह्रो भैरहेको छ । हरेक वर्ष नयाँ खालका नमुना सामग्री प्रदर्शनी गराउन पर्ने भएकोले जुटाउनै गाह्रो हुन्छ । शिक्षकले पनि राम्रोसँग मार्गदर्शन गराउन नसकेको अवस्था छ । उनीहरुको कौशलता पनि विकास गर्नुपर्ने देखेका छौं ।

विद्यार्थीको रुचि कस्तो पाउनुभएको छ ?
क्रमिक रुपमा बढ्दै गएको छ । विभिन्न विधामा पाइन्छ । उनीहरूले स्टल सजावटदेखि नयाँखाले कन्सेप्ट प्रयोग पर्दा मिहिनेत गरेको पाइन्छ । कतिपय विद्यार्थीले आफ्नै खर्चबाट प्रदर्शनीमा राख्ने सामग्री निर्माण गरेको पाइन्छ ।

विद्यार्थीको पठनपाठनमा कतिको असर गर्छ ?
यस्ता शैक्षिक क्रियाकलापले पठनपाठनमा असर गर्दैन । बरु मद्दत मिन्छ । विद्यार्थीले नयाँ–नयाँ कुरा सिक्न पाउँछन् । सामग्री निर्माण गर्दा झन दिमाग लगाउनुपर्दा उनीहरुको दक्षता बढेको पाएको छु ।

प्रदर्शनीमा सरकारी तवरबाट केकस्ता सहयोग आवश्यक हुन्छ ?
धेरैथोरै आर्थिक सहयोग हुनुपर्छ । अर्को, प्रशंसास्वरुप कदरपत्र प्रदान गर्नुपर्छ । हौसला मिल्ने खालको वातावरण तयार पार्नुपर्ने हुन्छ । तर, त्यस्तो हुन सकेको छैन । सरकारले विज्ञान प्रविधिमा ध्यान दिन सकेको छैन ।

कतिले प्रदर्शनी अवलोकन गर्ने अपेक्षा छ ?
गत वर्ष २० हजार हाराहारी सहभागी थिए । यस वर्ष त्योभन्दा बढीले अवलोकन गर्ने अपेक्षा छ ।

कुन–कुन क्षेत्रको विद्यार्थीको सहभागिता हुन्छ ?
विशेषतः उपत्यकाको उत्तरी भेगका हुन्छन् । बूढानीलकण्ठ, सामाखुशी, नयाँबजार, कलंकी, चाबहिल, तीनकुनेलगायत क्षेत्रका स्कुल/कलेजका विद्यार्थी सहभागी हुन्छन् ।

प्रर्दशनीबाहेक अन्य कार्यक्रम केके हुन्छ ?
प्रदर्शनीबाहेक रक्तदान कार्यक्रम हुन्छ । मनोरञ्जन कार्यक्रम हुन्छ । करिअर म्यानेजमेन्टलाई उत्प्रेरणा जगाउने कार्यक्रम पनि हुन्छ । करिअर म्यानेजमेन्टको पाटोमा अमेरिकी दूतावासले विभिन्न विज्ञ बोलाउने भएको छ ।

कलेजले अन्य केके गतिविधि गर्दै आएको छ ?
देशभरका ६० जना विद्यार्थीलाई निःशुल्क अध्ययन तथा बसोबासको व्यवस्था मिलाएका छौं । विद्यार्थीका लागि शैक्षिक नेतृत्व विकासको कार्यक्रम गर्दै आएका छौं । उनीहरूलाई विभिन्न किसिमका सेमिनारमा सहभागी गराउँछौं । विभिन्न समयमा विद्यार्थीलाई मौखिक तथा लिखित प्रस्तुति गराउँदै आएका छौं । यसले उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा टेवा पु¥याउँछ ।

The post विद्यार्थीको क्षमता अभिवृद्धि गर्न विज्ञान प्रदर्शनी गर्दछौं first appeared on

 

 

इन्जिनियरिङ कलेजलाई एउटै निकायले नियमन गर्नुपर्छ । यसका लागि विश्वविद्यालय, शिक्षा मन्त्रालय, इन्जिनियरिङ परिषद्को एउटा उच्स्तरीय टिम बन्नुपर्छ । अहिले केवल विधि पु¥याउने खालको निगरानी छ । यसका लागि ‘क्वालिटी अडिट’ प्रक्रियामा जानुपर्छ । 

 

 

अहिले इन्जिनियरिङ कलेजका मुख्य चुनौती के–के छन् ?

–इन्जिनियरिङ पढाउने विभिन्न विदेशी विश्वविद्यालयका प्रतिनिधि नेपाल भित्रिइसकेका छन् । उनीहरुले आस देखाएर हाम्रा विद्यार्थीलाई विदेश लगिराखेका छन् । त्यसले गर्दा नेपालको ठूलो धनराशि विदेश गइरहेको छ ।

नेपालमै इन्जिनियरिङ शिक्षाको पर्याप्त सम्भावना भए पनि हामीले यसलाई समाजमा पु¥याउन सकिराखेका छैनौं । नेपालको इन्जिनियरिङ शिक्षा सस्तो र गुणस्तरीय छ । अहिलेसम्म नेपालको इन्जिनियरिङ शिक्षालाई कसैले नराम्रो भनेर औंल्याएको छैन । यति हुँदाहुँदै पनि यहाँका इन्जिनियरिङ कलेजले उपयुक्त वातावरण पाउन सकेका छैनन् ।

यसो हुनुको कारण चाहिँ के होला ?

एकातिर, इन्जिनियरिङ कलेज सुरुआतको इतिहास लामो छैन । अर्कोतिर, हामी विश्व परिवेश सुहाँउदो किसिमले अगाडि बढ्न सकेका छैनौं ।

अहिले इन्जियिरिङ कलेजले कस्ता समस्या भोग्नुपरेको छ ?

–कुनै इन्जिनियरिङ कलेजले विश्वस्तरीय शिक्षा दिन्छु भन्दा पनि आर्थिक कारणले सम्भव हुँदैन । अहिले विद्यार्थीबाट लिइरहेको शिक्षण शुल्कले त्यसलाई धान्न सक्दैन । सञ्चालकहरुले आफ्नोतर्फबाट जिम्मेवारीवहन गरिरहेका हुन्छन् । शिक्षण पद्धतिलाई समयसापेक्ष स्तरीय बनाउनका लागि शुल्क बढाउनुपर्ने हुन्छ तर, त्यो हुन सकिरहेको छैन । कलेजले शिक्षकलाई त्यति राम्रो सेवा सुविधा दिन सकिराखेका छैनन् । यसका साथै प्रयोगशाला, फिल्ड अध्ययन र सेमिनारलाई प्रभावकारी रुपले अगाडि बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।

त्यसो भए अहिले लिँदै आएको शुल्कमा कति प्रतिशत वृद्धि गर्नुपर्ला ?

– नेपालमा बिबिए र बिबिएसको अध्ययन पूरा गर्न करिब ७ लाख हाराहारी शुल्क लिन थालिएको छ । त्यसमा प्रयोगशाला र फिल्डवर्क हुँदैन । इन्जिनियरिङमा त फिल्डवर्क तथा प्रयोगात्मक कक्षा धेरै हुन्छ । अहिले इन्जिनियरिङ कलेजले अधिकतम साढे नौं लाखसम्म लिन्छन् । विद्यार्थीलाई अझै राम्रो सुविधा दिने हो भने करिब ११ लाख हाराहारी लिन आवश्यक छ । तर, विद्यार्थीबाट शुल्क लिए पनि त्यसअनुसार सुविधा नदिने कलेजलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउनुपर्छ । कलेजको संस्थागत विकासका लागि शुल्कलाई समयसापेक्ष परिमार्जन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

सरकारी कलेजको तुलनामा निजीले प्रयोगात्मक तथा गुणस्तरीय शिक्षा दिन नसकेको भन्ने गुनासो पनि सुनिन्छ नि ?

–अहिले हामीले इन्जिनियरिङ शिक्षाका लागि सम्पूर्ण कुरा न्युनतम रुपमा विकास गरेका छौं । त्यही भएर शैक्षिक गुणस्तर उकास्न थप शुल्क लिने कुरा गरिरहेका छौं । त्यसबाहेक नियम र कानुनका विरोधाभाष पनि छन् । पहिले, सरकारले कलेजलाई पसलझैं कम्पनी ऐनमा दर्ता गर्न लगायो । फेरि, कम्पनीबाट गुठीतिर आऊ भन्दैछ ।

हामीले सम्पत्ति बैंकमा राखेर ऋण लिएका छौं । कतिपय लगानीकर्ताले जग्गा बेचेर ऋण तिर्दैछन् । यी कुराको जवाफदेहिता कसले लिने ? सुरुमा सरकारले कलेजलाई कम्पनीमा दर्ता गराएर नाफा खाऊ भनेर दिएको थियो, त्यो आफैंमा ठिक थिएन । तर, कम्पनीमा दर्ता भइसकेका कलेजलाई फेरि गुठीमा जाऊ भन्ने कुरा न्यायसंगत हो जस्तो लाग्दैन ।

अहिले इन्जिनियरिङ कलेजलाई निगरानी गर्नका लागि विभिन्न निकाय छन् । शिक्षा मन्त्रालय,  विश्वविद्यालय, नेपाल इन्जिनियरिङ काउन्सिलले निगरानी गर्छ । कलेजका लागि तय गरिएका मापदण्ड पनि फरक–फरक छन् । कुन मापदण्ड लागू गर्ने, १० मिटरको कोठा बनाउने कि १२ मिटरको कोठा बनाउने ? यस्ता अनेक समस्या छन् ।

 इन्जिनियरिङ शिक्षामा देखिएका समस्या समाधान गर्न के गर्नुपर्छ ?

–इन्जिनियरिङ कलेजलाई एउटै निकायले नियमन गर्नुपर्छ । यसका लागि विश्वविद्यालय, शिक्षा मन्त्रालय, इन्जिनियरिङ परिषद्को एउटा उच्स्तरीय टिम बन्नुपर्छ । अहिले केवल विधि पु¥याउने खालको निगरानी छ । यसका लागि ‘क्वालिटी अडिट’ प्रक्रियामा जानुपर्छ ।  केही समय लगाएर कलेजको निरीक्षण गरी कमीकमजोरी सच्याउनुपर्छ ।

सम्बन्धित निकायले निगरानी गर्ने एउटा पाटो त छँदैछ, तर, इन्जिनियरिङ कलेजले पनि  नीति–नियमबाहिर जानु भएन नि ?

–त्यस्तो हुँदो रहेनछ । सबैभन्दा पहिले पद्धतिको विकास गर्नु प¥यो । त्यसपछि त्यसलाई लागू गर्नुप¥यो । त्यसअनुसार काम भएको छ वा छैन भनेर नियमन गर्नुपर्छ ।

 यहाँका कलेजबाट उत्पादन भएका इन्जिनियर स्वदेशमै खपत हुने नीति बनाउनका लागि तपाईंहरुले के–कस्ता काम गर्नुभएको छ ?

–त्यो सरकारको नीतिभित्र पर्ने कुरा हो । हामीले उत्पादन गरेका विद्यार्थी स्वदेश तथा विदेशमा खपत भएका छन् । जहाँ बसेर काम गरे पनि उनीहरुले राम्रो गरिरहेका छन् । 

तपाईंले अघि भनेजस्तो इन्जिनियरिङमा शुल्क बढाएपछि विद्यार्थीलाई मर्का पर्ने भयो हैन र ?

–विद्यार्थीले बिबिएमा पूरा कोर्सको ७ लाख रुपैयाँ तिरेर पढिरहेका छन् । त्यही भएर इन्जिनियरिङमा १२–१४ लाख तिरेर पढ्न गाह्रो मान्दैनन् । तर, शुल्क तिरेअनुसार कलेजले सुविधा दिनुपर्छ, त्यति मात्र कुरा हो । अहिले कतिपय विद्यार्थीले विदेश गएर महँगो शुल्कमा अध्ययन गरिरहेका छन् ।

अहिले इन्जिनियरिङ कलेज सञ्चालन गर्न गाह्रो भइरहेको अवस्था हो ?

–धेरै इन्जिनियरिङ कलेज अहिले अप्ठ्यारो अवस्थामा छन् । पहिलो कुरा, कतिपय कलेजले सिट क्षमता हुँदाहुँदै पनि विद्यार्थी पाउन सकेका छैनन् । कलेजको मुख्य स्रोत विद्यार्थी हुन् । विदेशी विश्वविद्यालयले यहाँका विद्यार्थीलाई आकर्षित गर्न विभिन्न कार्यक्रम ल्याउन ल्याएका छन् । त्यसैले धेरै विद्यार्थी उनीहरुप्रति आकर्षित भएका छन् । 

तसर्थ, हाम्रा इन्जिनियरिङ कलेजले शैक्षिक गुणस्तर विकास नगर्ने हो भने भविष्यमा झनै समस्या हुन्छ । यी समस्या समाधान गर्दै अगाडि बढ्न सक्यो भने यहाँ इन्जिनियरिङ शिक्षाको भविष्य उज्ज्वल छ ।

 तपाईहरुका मागलाई सरकारले कसरी लिएको छ  ?

–एक त यहाँ बारम्बार सरकार परिवर्तन भइरहन्छ । एउटा मन्त्रीले गरेको निर्णय अर्को मन्त्री आएपछि फेरिन्छ । यति हुँदाहुँदै पनि हाम्रा केही कुरा सुनुवाइको चरणमा छन् । कतिपय कुरामा सरकारको ध्यान जान नसकेको यथार्थ हो ।

 

 

The post ‘इन्जिनियरिङ कलेज सकसमा छन्’ first appeared on

शिक्षण पेशा मार्पmत समाजको सेवा गर्न खुवै मन पराउने नारायणप्रसाद उपाध्यायको जन्म पिता गौरीश्वर उपाध्याय र माता देवका उपाध्यायको कोखबाट स्याङ्जा जिल्लाको आरुचौर गाविसमा भएको हो । सर्वोदय मावि आरुचौरबाट एसएलसी र पृथ्वि नारायण क्याम्पस पोखराबाट आइएस्सी गर्नुभएका उपाध्यायले बिएस्सी अमृत साइन्स क्याम्पसबाट र एमएस्सी त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट गर्नुभएको हो । विज्ञान र गणित मन पराउनुहुने उपाध्याय वि.सं.२०४७ देखि अध्यापन पेशा अँगाल्दै आउनु भएको छ । ग्रामीण आदर्श बहुमुखी क्याम्पस, नेपालटारमा क्याम्पस प्रमुख भएर काम गर्नु भयो तर त्यहाँ पनि आफ्नो योजना र उद्देश्य अनुसार काम गर्न नपाएपछि वि.सं.२०६३ सालमा हेराल्ड इन्टरनेशनल कलेजको स्थापना गर्नुभएको हो । यसै सन्दर्भमा रिभोसाइन्सले कलेजमा विज्ञान स्तम्भ अन्तर्गत उपाध्यायसँग गरेको कुराकानीको संम्पादित अंश :

हेराल्ड कलेज स्थापना गर्नुको उद्देश्य के थियो ?
कुनै पनि कार्यको पछाडी खास उद्देश्य हुन्छ । कलेजको स्थापना गर्नुको मुख्य उद्देश्य भनेको शिक्षण पेशा मार्पmत समाजको सेवा गर्न मलाई मनपर्ने भएकाले नै हो । मैले त्रिवि अन्तर्गतको अमृत साइन्स क्याम्पसमा पढाउँदा त्यती सन्तुष्ट हुन सकिन । त्यसपछि ग्रामीण आदर्श बहुमुखी क्याम्पसमा पढाउँदा पनि सामुदायिक कलेज भएकाले मैले सोचे अनुसारको काम गर्ने वातावरण भएन । अन्ततः आफ्नो सोच अनुसारको एउटा शैक्षिक संस्था सञ्चालन गर्ने इच्छा जाग्यो । जहाँ नितान्त मेरो योजना अनुसार तथा उद्देश्य अनुसार आफ्नो सम्पूर्ण क्षमता प्रदर्शन गरी कुनै पनि किसिमको बन्देज र निषेध बिना शिक्षा दिन पाइयोस् । मेरो यहि इच्छा पुरागर्नको लागि हामीले हेराल्ड कलेजको स्थापना ग¥यौँ । यहाँ काम गर्दै जाँदा आएका समस्याहरूलाई सुधार गर्दै जान सकिन्छ । तर यी कुराहरू सरकारी तथा सामुदायीक कलेजहरूमा हामीले चाहे अनुसार र विद्यार्थीको आवश्यकता अनुसार सुधार्न गाह्रो हुन्छ ।

गरिव, जेहेन्दार तथा पिछडीएका विद्यार्थीहरूलाई गुणस्तरीय र सेवा मुलक शिक्षा प्रदान गर्ने यस कलेजको मुख्य उद्देश्य हो । राम्रो वातावरण दिएर विद्यार्थीभित्र रहेको अन्तर्नीहीत प्रतिभालाई उजागर गर्नका लागि हाम्रो कलेज सधैं तत्पर छ । आशा छ हामीले गुणस्तरीय शिक्षा दिन सकेको खण्डमा यो मुलुकको लागि दक्ष नागरिक तयार गर्न सहज हुने र भोलिको देशको भविष्य सुनिश्चित हुनेछ ।

अन्य कलेजहरू भन्दा हेराल्ड कलेज के कुरामा भिन्न छ ?
काठमाडौंका कलेजहरूको भिडमा एउटा कलेज हेराल्ड कलेज हो । जुन कलेज शिक्षालाई पेशा बनाएका विज्ञहरूको समुहद्वारा सञ्चालित छ । यहाँ पढाउने सवै शिक्षकहरू विद्यार्थीहरूप्रति बढि जिम्मेवार छन् । यस कलेजमा लगानी कर्ताले नै प्रशासन हेर्ने र पढाउने काम समेत गरिरहेको हुनाले हामी विद्यार्थीहरूको भविष्यप्रति संधै सचेत छौं । तर अन्य धेरै कलेजहरूले लगानी कर्ता छुट्टै र तलवी शिक्षकहरू ल्याएर पढाइरहेका छन् । यसरी लगानी कर्ता नै सञ्चालक भएर काम गरेको हुनाले धेरै विद्यार्थीहरूले हाम्रो कलेजलाई मन पराएका छन् ।

हामीले यो हेराल्ड कलेजको प्रतिष्ठासँग आफ्नो प्रतिष्ठा जोडेर हेर्ने गरेको हुनाले पनि हामी अरु भन्दा फरक छौं । यस हेराल्ड कलेजले गुणस्तरीय एवं जीवनउपयोगी शिक्षा प्रदान गर्नुका साथै विभिन्न सीर्जनात्मक कार्यक्रमहरू पनि गर्दै आएको छ ।

विद्यार्थीको चाप कत्तिको छ ?
हाम्रो कलेज राम्रो कलेज भनेर चिनिने हुँदा विद्यार्थीहरूको चाप भौतिक पूर्वाधार अनुसार सोचे भन्दा बढी छ । हाम्रो यस कलेजमा अहिले प्रमाणपत्र तह र स्नातक तह गरेर करिव १३ सय भन्दा बढी विद्यार्थीहरू अध्यनरत छन् । कलेजको व्यवस्थापन र सेवा सुविधाहरू अझ बढाउने योजना भएको हुँदा आउँदा वर्षहरूमा विद्यार्थी संख्या अझ बढ्ने सम्भावना देखिएको छ । विद्यार्थी संख्या अनुसार हामीले विभिन्न सेवा तथा सुविधाहरू बढाउँदै लैजाने योजना बनाएका छौं ।

विद्यार्थीहरू कसरी छनोट गर्नुहुन्छ ?
विद्यार्थी भनेको कलेजको इज्जत भएकाले विद्यार्थी छनोट महत्वपूर्ण विषय हो । हामीले प्रवेश परीक्षा लिँदा विद्यार्थीले अघिल्लो तह कुन श्रेणीमा उत्र्तिण गरेको छ, त्यसलाई मध्य नजर गर्दै अघिल्लो श्रेणीको प्राप्त नतिजा ४० प्रतिशत, प्रवेश परिक्षाको प्राप्त नतिजा ४० प्रतिशत र अन्तर्वार्ताको २० प्रतिशत नतिजा हेरेर विद्यार्थीहरूको छनोट गर्ने गरेका छौं ।
छनोट प्रक्रिया राम्रो भएकै कारण होला विद्यार्थीहरू असाध्यै मेहनती छन् । कलेजको लगानी र उनीहरूको मेहनत अनुसार राम्रो नतिजा आइरहेको पनि छ ।

अस्कलका विज्ञहरू बाहेक अन्य शिक्षकहरूको छनोट कसरी गर्नुहुन्छ ?
विद्यार्थीको भविष्य शिक्षकसँग जोडिने भएकाले शिक्षकहरूको छनोट गर्दा ध्यान दिनु पर्ने हुन्छ । हामीले शिक्षकहरूको छनोट गर्दा उहाँहरूले प्राप्त गरेको प्रमाणपत्र हेर्नुका साथै उहाँको प्रस्तुती तथा कक्षाहरू अवलोकन गर्ने गर्छाैं । यसरी एक हप्तासम्म पढाउने तरिकाको अवलोकन गरेपछि विद्यार्थीहरूबाट राम्रो प्रतिक्रिया आयो भनेमात्र हामीले शिक्षकलाई नियूक्ति दिन्छौं ।

विद्यार्थीहरूको नतिजा कत्तिको सन्तोषजनक छ ?
हाम्रा विद्यार्थीहरूको परीक्षाको नतिजा विगतमा पनि राम्रो थियो र वर्तमानमा पनि सन्तोष जनक रहेको छ । विगतको वर्षमा पनि हामीले साइन्समा ९५ प्रतिशत र व्यवस्थापनमा ९२ प्रतिशत ल्याउन सफल भएका थियौं । शिक्षकहरू र विद्यार्थीहरूको मेहनतलाई मुल्याङ्कन गर्दा आगामी दिनमा शतप्रतिशत नतिजा हुने आशा गरेका छौं । उत्कृष्ट नतिजा प्राप्त गर्नको लागि शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावक तीनै पक्षको उत्तिकै जिम्मेवारी हुन्छ । अहिलेका कतिपय विद्यार्थीहरूमा पढाई प्रति रुचि नभएको पनि पाइन्छ । यस्ता पढ्न उत्सुक नभएका विद्यार्थीहरूलाई पढाई प्रति उत्सुक बनाउनु हाम्रो मुख्य जिम्मेवारी हो । हामीले राम्रो पढाएर ढुक्क हुने अवस्था छैन । विद्यार्थीलाई सम्बन्धित विषय प्रति रुचि जगाएर पढ्ने बनाउन जरुरी छ । विद्यार्थीहरू विद्यालयमा भन्दा घरमा धेरै समय रहने भएकाले उनीहरूलाई पढ्ने वातावरण मिलाउनको लागि हामीले अभिभावकहरूलाई पनि भनिरहेका हुन्छौँ । हामीले विद्यार्थीलाई प्रेसर दिएर भन्दा पनि उत्प्रेरणा दिएर रुचि जगाउने कार्य गरिरहेका छौं । त्यसै हुनाले पनि राम्रो नतिजा आएको हो भन्ने हामीलाई लागेको छ ।

पढाई प्रति विद्यार्थीहरूको रुचि नहुनुको कारण के हो ?
समय सापेक्ष कोर्स नभएकाले र सरकारको स्पष्ट शिक्षा नीतिको अभावका कारण हाम्रा विद्यार्थीहरूले शैक्षिक प्रमाणपत्र प्राप्त गरेकै आधारमा जीवन यापन गर्न सक्ने अवस्था छैन । किनकी पढेको आधारमा मात्र उनीहरूलाई काम गर्ने तरिका थाहा हुँदैन । अर्को कुरा नेपालमा प्रयोगात्मक शिक्षाको अभाव छ । त्यसैले प्राविधिक र जीवनोपयोगी शिक्षा हुन अत्यन्त जरुरी छ ।

हेराल्ड कलेजमा ल्याव तथा लाईवे्ररीको अवस्था कस्तो छ ?
कलेजले जती धेरै सुविधाहरू विद्यार्थिलाई उपलब्ध गराउन सक्यो, त्यती नै बढी विद्यार्थीको आकर्षण बढ्छ र विद्यार्थीहरूको पढाई पनि राम्रो हुन्छ । त्यसैले हामीले विद्यार्थीहरूलाई प्रविधिसँग परिचित गराउँदै नयाँ कुराहरू सिकाउनका लागि विज्ञान विषयका प्रयोगशालाहरू, कम्प्यूटर ल्याव तथा इलाईव्रेरीको राम्रो व्यवस्था गरेका छौं ।

विद्यार्थीहरूका लागि कस्तो किसिमको गतिविधिहरू सञ्चालन गरिरहनु भएको छ ?
विद्यार्थीहरूलाई दिनु पर्ने जीवन उपयोगी शिक्षा, संस्कार र संस्कृति अनुसार कसरी जीवनमा सफल भइन्छ । उनिहरूलाई हामी सैद्धान्तिक ज्ञान, उत्प्रेरणा र सामाजिक गतिविधिसँग परिचित हुने कुराहरू सिकाउँछौँ । त्यसका लागि हामीले छुट्टै केहि कक्षाहरू पनि सञ्चालन गरिरहेका छौं । फिल्ड रिसर्च तथा विभिन्न सेमिनारहरूमा हामीले विद्यार्थीहरूलाई सहभागि गराउने गरेका छौं ।

हेराल्ड कलेज कत्तिको महंगो छ ? गरिव तथा जेहेनदार विद्यार्थीहरूको लागि छात्रावृत्तिको व्यवस्था कस्तो छ ?
उच्च माध्यामिक शिक्षा परिषदले तोकेको ३ प्रतिशत र जिल्ला शिक्षा कार्यालयले तोकेको २ प्रतिशत र दलित, पिछडिएका, गरीव तथा जेहेनदार विद्यार्थीहरूका लागि करिव १० प्रतिशत छात्रावृत्तिको व्यवस्था गरेका छौं । कुनै विद्यार्थी जेहेनदार छ र पैसाको कारणले पढ्न पाएको छैन भने संस्थागत तथा व्यक्तिगत रुपमा भएपनि सहयोग गरेर त्यस्ता विद्यार्थीहरूलाई पढाउने गरेका छौं । अन्य कलेजको तुलनामा हेराल्ड कलेजले चर्को एवं महंगो शुल्क लिने गरेको छैन ।

विद्यार्थीले हेराल्ड कलेज नै किन पढ्नु पर्छ ?
विषय विज्ञहरूद्वारा सञ्चालित कलेज भएकाले यहाँ पढाउने शिक्षकहरू अनुभवी तथा दक्ष हुनुको साथै यस कलेजको नतिजा पनि निकै राम्रो छ । हाम्रो कलेज नारायण गोपाल चोक, चक्रपथमा भएकाले जताबाट पनि आउनको लागि समस्या हुँदैन । ट्रान्सपोटेसन देखि विद्यार्थीलाई चाहिने ल्याव लाईवेरी तथा सवै खाले सुविधाको राम्रो व्यवस्था भएको कारण हेराल्ड कलेज पढ्दा विद्यार्थीहरूका लागि राम्रो हुन्छ । विद्यार्थीलाई शैक्षिक उन्नयनको लागि चहिने सवै कुराहरू हामीले प्रदान गरेर उत्कृष्ट नतिजा दिएको हुनाले यहाँ आएर पढ्ने विद्यार्थीको शैक्षिक जीवनको सुनिश्चितता गरिन्छ ।

नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको विकास गर्नको लागि यस्ता संस्थाको कस्तो भूमिका हुन्छ ? सरकारले के गर्नुपर्छ ?
शिक्षाको विकास नभएसम्म देशको विकासले गति लिन सक्दैन । विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा लगानी नगरेसम्म विकास सम्भव छैन । हामीलाई थाहा भएकै कुरा नेपालमा विज्ञानको क्षेत्रमा थोरै मात्र लगानी छ । कम लगानी गरेर ठूलो प्रतिफलको आषा गर्नु मूर्खता भएकाले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नको लागि सरकारले ठूलो लगानी गर्न जरुरी छ । त्यसैले हाम्रो जस्ता शैक्षिक संस्थाहरूले कोरा सैद्धान्तिक विषयको मात्र ज्ञान दिनु भन्दा पनि व्यवसायिक किसिमको ज्ञान दिन सक्नुपर्छ । यस्ता विषय वस्तुको निर्धारण भने सरकारले गर्न सक्नुपर्छ ।

देशको पूर्वाधार तयार गर्नका लागि चाहिने जनशक्ति उत्पादनका लागि सरकारको एउटा स्पष्ट शिक्षा नीति हुनुपर्छ । मुलुकको आवश्यकता अनुसार चाहिने प्राविधिक जनशक्ति तयार गर्न योजना तर्जुमा गरेर त्यही अनुसारको लगानी गर्न सकेको खण्डमा नेपाल विकासको गतितिर लाग्ने कुरा निश्चित छ । यो मुलुकका गरिव तथा जेहेन्दार विद्यार्थीहरूले महँगो शिक्षा पढ्न सक्दैनन् । विज्ञानको विकास नभइकन देशको भौतिक विकास हुन सक्दैन । त्यसकारण सरकारले विज्ञान प्रविधिको लागि ठूलो लगानी गर्नुपर्छ । त्यसको प्रतिफल मुलुकले अवश्य पाउने छ । हामीले आज जति पनि देखेका धनी मुलुकहरू छन् त्यहाँ विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा ठूलो लगानी भएकै कारण ती मुलुकहरूमा विकास सम्भव भएको हो । दक्ष जनशक्ति तयार भैसकेपछि त्यो जनशक्तिले मुलुकको विकास ग¥यो । हाम्रो मुलुक त्यो अवस्थामा पुग्न नसकेका कारण यस क्षेत्रमा लगानीको खाँचो छ ।

The post जीवनउपयोगी शिक्षा दिदै आएका छौं first appeared on