मौद्रिक नीतिलाई सरसर्ती नियाल्नेहरूले यसको ‘कार्यदिशा’ विद्यमान आर्थिक गतिहीनताको अन्त्य गर्ने र निजी क्षेत्रलाई प्रवर्द्धन गर्नेमा केन्द्रित रहेको बताइरहेका छन्।

गभर्नर आफै पनि साना ऋणीहरूलाई जोगाउने र उनीहरूलाई संरक्षण गर्ने विषय बारम्बार दोहोर्याउँदै आएका थिए। उनको मौद्रिक नीति पनि त्यही छेक-छन्दमा आएको छ।

काठमाडौँ। चुनावी मैदानमा उत्रिएर केन्द्रीय बैंकको नेतृत्व लिन आइपुगेका गभर्नर डा. विश्वनाथ पौडेलले आफ्नो पहिलो मौद्रिक नीति ‘अति उदार’ मनले प्रस्तुत गरेका छन्।

खासगरी बैंकिङ र निजी क्षेत्रले जे जति माग्न सके, ती मागहरू हर सम्भव पूरा गर्ने कोसिस गभर्नरले गरेको देखिन्छ।

खासगरी आवासीय घरको किनबेचलाई गतिशील बनाउने, सेयर बजार उचाल्ने, झन्डै तीन वर्षदेखि रोकिएको जग्गाको ‘मूल्य वृद्धि’लाई पुनः सक्रिय गराउने खालका एजेण्डा मौद्रिक नीतिमा देखिएका छन्।

बैंकरहरूले लामो समयदेखि घरजग्गामा ‘फसेको’ पैसालाई निकाल्न नसकेसम्म अर्थतन्त्र पनि चलायमान नहुने र बैंकको निष्क्रिय कर्जा दरमा पनि उल्लेख्य सुधार नहुने भनेर सरकार तथा नियामक निकायहरूलाई ‘गुहार’ लगाउँदै आएका थिए।

नयाँ गभर्नरले आफ्नो कार्यकालको सुरुवात यिनै ‘मागपत्र’हरूको सम्बोधनबाट थालेका छन्। अब ४० लाख रुपैयाँ नगद पैसा निकाल्न सक्ने व्यक्तिले २ करोड रुपैयाँ मूल्यको घर किन्न सक्ने भएको छ।

सेयर बजारमा पहिलेभन्दा झन्डै दोब्बर लगानी एकैजना व्यक्तिले गर्न सक्ने भएको छ।

अझ आकर्षक विषय चाहिँ ३ करोड रुपैयाँसम्मको कर्जाहरू जुनसुकै क्षेत्रमा लगानी गरे पनि २ प्रतिशत बिन्दुको प्रिमियममा पाइने भएको छ। अब यस्ता कर्जा दिन बैंक पनि खुब लालायित हुनेवाला छन्। किनकि, यस किसिमको कर्जालाई राष्ट्र बैंकले आफ्नो ‘निर्देशित कर्जा’को सीमामा समेटेको छ।

पछिल्लो समय झन्डै आधा बैंकिङ कर्जा ‘निर्देशित क्षेत्र’मा प्रवाह गर्नुपर्ने र त्यसमा पनि तोकेको क्षेत्रमा, तोकिएको प्रतिशत कर्जा लगानी गर्नुपर्ने बाध्यताका कारण बैंकहरु अप्ठ्यारोमा परेका थिए।

यस प्रकारको निर्देशित कर्जाको सीमा घटाउन माग भएपनि राष्ट्र बैंकले उक्त विषयमा ‘अध्ययन गर्ने’ मात्रै भनेको छ।

बैंकिङ क्षेत्रका विज्ञहरूको भनाइ मान्ने हो भने अब चौधरी ग्रुप, गोल्छा अर्गनाइजेसन, आइएमइ ग्रुप जस्ता ठूला कर्पोरेट घरनाहरूले ३ करोडसम्मको कर्जा लिँदा त्यो पैसा ‘साना तथा मजौला कर्जा’मा गणना गर्न र उनीहरूलाई प्रिमियम सहुलियत दिन सजिलो पर्ने भएको छ।

बारम्बार ‘कर्जा र सम्पत्तिको केन्द्रीकरण भयो’ भन्दै आएका गभर्नर पौडेलले अब यो विषयलाई कसरी अघि बढाउँछन् भनेर हेर्न बाँकी छ।

चालु पुँजी कर्जालाई निकै सजिलो बनाइदिने र घरजग्गामा दिएको ऋणलाई पनि पुनःसंरचना गरिदिने मौद्रिक नीतिको प्रयास झन्डै चार वर्षदेखि अलमलिएको आन्तरिक बजारलाई चलायमान बनाउन ‘बुस्टर डोज’ साबित हुनसक्छ।

यी नीतिहरूले अर्थतन्त्रलाई पुनः एकपटक चलायमान बनाउन र देशभित्रै उद्यमशीलताको खोजी गर्न प्रोत्साहित गर्न सक्छ। निजी क्षेत्रलाई ज्यादा भूमिका र बढी विश्वास गर्नु केन्द्रीय बैंकको नयाँ ‘कार्यशैली’ बन्न सक्छ।

साथै, २०४९ सालपछि अङ्गीकार गरिएको उदारीकरण र त्यस सम्बन्धी खुलामुखी व्यवस्थाहरूबाट पछाडि फर्किएको राष्ट्र बैंकलाई पुनः मूल बाटोमा ल्याउन सक्छ। तर नीतिगत खुलापनलाई छाड्दै जाँदा सुपरिवेक्षण असाध्यै सशक्त पार्न सकिएन भने चाहिँ यस्ता व्यवस्थाहरू नयाँ वित्तीय जोखिम निम्त्याउने कारक बन्न सक्ने जानकार बताउँछन्।

हतारको नीति

वित्तीय क्षेत्रको सुधारका लागि ‘सुझाव दिनू’ भनेर गठन गरिएको एउटा कार्यदलले आफ्नो अन्तिम प्रतिवेदन बुझाउनु दुई दिनअघि नै आगामी आर्थिक वर्षको लागि नयाँ मौद्रिक नीति सार्वजनिक भएको छ।

नयाँ गभर्नर, नयाँ आशा, नयाँ परिवेश र नयाँ तरिका, यो मौद्रिक नीतिमा देखिएको छ। अघिल्ला सालहरूमा निकै चाँडो गर्दा पनि राष्ट्र बैंकले साउन पहिलो हप्ता मात्रै मौद्रिक नीति ल्याउने गर्थ्यो।

यसपल्ट कार्यदलको प्रतिवेदन आइसकेपछि त्यहाँ दिएका सुझावहरूलाई समेत अङ्गीकार गरेर ‘सुव्यवस्थित र सुधारुन्मुख’ मौद्रिक नीति आउनसक्ने अपेक्षा धेरैले गरेका थिए।

तर, विगतका गभर्नरहरू जस्तै डा. पौडेलले पनि आफ्नो कार्यकालको थालनी ‘सबैलाई रिझाउने’ तरिकाबाट गरेका छन्। कतिपय बैंकिङ विज्ञहरूको बुझाइमा ‘आवश्यकताभन्दा धेरै उदार’ देखेको मौद्रिक नीति जारी गर्न गभर्नरको हतारो पनि स्मरणीय छ।

वित्तीय स्थायित्वमा प्रश्न

केन्द्रीय बैंकले यो मौद्रिक नीति मार्फत बैंकमा थुप्रिएको पैसा ‘जसरी पनि बैंकबाट बाहिर निस्किनुपर्छ’ भन्ने मान्यता अघि सारेको विज्ञहरू बताउँछन्। तर त्यो पैसाको उपयोग कहाँ र कसरी गर्ने भन्ने बारेमा मौद्रिक नीति धेरै चिन्तित देखिँदैन।

कार्यान्वयनको चरणमा पुग्दा यसलाई कसरी अघि बढाइन्छ भन्ने स्पष्ट छैन, तर नीतिगत व्यवस्थाहरू सरसर्ती हेर्दा यो मौद्रिक नीतिले वित्तीय प्रणालीमा केही जोखिमहरू पनि थप्न सक्ने जानकार बताउँछन्।

‘वित्तीय स्थायित्वलाई दाउमा राखेर उदार हुने मुखुण्डो लगाइएको देखिन्छ’, एकजना बैंकिङ विज्ञ भन्छन्, ‘अति सक्रिय सुपरिवेक्षण हुन सकेन भने यी व्यवस्थाहरूले छिटै नै वित्तीय स्थायित्वमा नयाँ र गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छन्।’

निक्षेपकर्तालाई अत्यन्तै निरुत्साहित गर्ने, सजिलै ऋण निकाल्न दिने र त्यसलाई उत्पादनसँग जोड्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना नगर्ने मौद्रिक नीतिको उदारताले यो देशबाट भारी मात्रामा पूँजीपलायनको बाटो खोलिदिन सक्ने उनीहरूको बुझाइ छ।

एकातिर सरकारले विदेशमा लगानी गर्न औपचारिक रुपमा बाटो खोलिदिएको छ भने केन्द्रीय बैंकले यहाँ ऋण लिएको पैसा पनि विदेश लैजान सजिलो पर्ने खालका नीतिगत व्यवस्थाहरू गरिदिएको छ।

पहिले नै सिङ्गापुर, दुबई र हङकङमा व्यवसाय फैलाउँदै आएका नेपाली व्यावसायका लागि यो समय पुँजी पलायनको ‘स्वर्णिम युग’ बन्न सक्ने उनीहरूको तर्क छ।

कार्यकालको थालनी गर्दा नै ‘नियमन घटाउने, सुपरिवेक्षण बढाउने’ नारा दिएका गभर्नरका लागि अब व्यापक विस्तार हुनसक्ने कर्जाको व्यवस्थित र प्रभावकारी सुपरिवेक्षण नयाँ चुनौती बनेको छ।

त्यो सुपरिवेक्षण कौशल र सामर्थ्य राष्ट्र बैंकमा अहिले नै पर्याप्त छैन। विगतका वर्षहरूमा केही बैंकले असाधारण कर्जा विस्तार गर्दा अहिलेसम्म पनि त्यसको असर सिंगो अर्थतन्त्रले भोग्नुपरेको छ।

रातारात केन्द्रीय बैंकले आफ्नो सुपरिवेक्षण सामर्थ्य ‘उथलपुथल’ पार्न सक्ने हुँदैन। त्यसकारण राष्ट्र बैंकले यस प्रकारको उदार मौद्रिक नीति अघि सार्दै गर्दा आफ्नो सुपरिवेक्षकीय सामर्थ्य बढाउन असमर्थ रह्यो भने त्यो वित्तीय स्थायित्वका लागि सबैभन्दा ठूलो जोखिम हुनसक्छ।

त्यस अवस्थामा अहिलेको मौद्रिक नीति केवल ‘राजनीतिक हतियार’ मात्रै बन्ने छ। सायद त्यसैले होला, केही अर्थशास्त्रीहरू उक्त मौद्रिक नीतिमा ‘चितवनको निर्वाचन क्षेत्र’ र ‘अर्थ मन्त्रालय छिर्ने महत्त्वकाङ्क्षा’ छिपेको देखिरहेका छन्।

(अर्थपथ डटकमसँगको सहकार्यमा रिभोसाइन्स डटकममा प्रकाशन गरिएको हो। सं.)

The post मौद्रिक नीतिको ‘बुस्टर डोज’ले अर्थतन्त्रलाई कति फाइदा पुग्छ? first appeared on

विदेशी विनिमय संचिती एवम् शोधनान्तर बचतको हिसाबले अहिले नेपालको ‘बाह्य क्षेत्र’ मजबूत हालतमा छ । अहिले मुद्रास्फिती पनि न्यून छ । जेठसम्म २ दशमलब ७ प्रतिशत मुद्रास्फिती छ । रेमिट्यान्स पनि बढिरहेको छ । बैंक तथा वित्तिय संस्थामा लगानी योग्य रकम साढे ६ खर्ब भन्दा बढी छ । ब्याजदर पनि एकल विन्दूमा आएको छ ।

तर पनि ‘समष्टिगत माग’ बढ्न नसक्दा उद्योगी व्यवसायीहरुले बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट कर्जा लिइरहेका छैनन् र लगानी समेत गर्न सकिरहेका छैनन् । विद्यमान अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको नै यही हो ।

उद्योगहरुको उत्पादन बढ्न सकेको छैन् । उद्योगहरुमा नियमित विद्युत आपूर्ती नभएको कारणले उत्पादन लागत समेत बढ्न गईरहेको छ । एकातिर बैंकमा लगानीयोग्य रकम बढ्दै गएको छ, अर्कोतर्फ विगतमा नियामक निकायले लिएको नीतिका कारण लगानीकर्ता लगानी गर्न सकिरहेका छैनन् ।

अर्थतन्त्र ‘नीति–प्रेरित मन्दी’मा छ । यसले आम उपभोक्ताको वित्तीय हालत र मनोबललाई क्षति पुर्याएको छ । फलस्वरुप उपभोगमा गिरावट देखिएको छ । तर, नियामकले त्यो वास्तविक अवस्थालाई ध्यान नदिँदा आज त्यसको असर सिङ्गै अर्थतन्त्रले भोगेको छ ।

समग्र अर्थतन्त्रलाई निरन्तर चलायमान बनाइराख्न सरकारले गर्ने पूँजीगत खर्चको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । तर पूँजीगत खर्चको अवस्था विगतदेखि नै चिन्ताजनक रहदै आएको छ ।

यल्पि, हामीले हिम्मत हारेका छैनौँ । यी चुनौतीहरु पार गर्न सरकारले प्रभावकारी उपायहरुको अवलम्बन गर्छ र लगानी विस्तारको वातावरण बनाउदैछ भन्ने विश्वासमा अहिले पनि निजी क्षेत्र रहेको छ ।

आर्थिक तथा व्यावसायिक वातावरण सुधार्न, लगानी अभिबृद्धि एवं सार्वजनिक सेवामा सुशासन प्रवाह गर्न कानुनमा गरिएको सुधार सही बाटोमा चालिएका कदम हुन् । आन्तरिक उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नेगरी आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को बजेटमा प्रस्तुत भएका विषयले निजी क्षेत्रलाई आशावान पनि बनाएको छ ।

नेपाल उद्योग परिसंघले पूराना एवं अर्थतन्त्र विकासमा बाधक देखिएका कानुनहरुमा सुधार गर्न विस्तृत अध्ययन गरेर सुझावहरु दिइसकेका छौँ । खासगरी खारेज नै गरिनुपर्ने कानुनहरु, सुधार गरिनुपर्ने कानुनका दफाहरु र नयाँ ल्याउनुपर्ने कानुनका सूचीहरु समेतको पुस्तिका नै नेपाल सरकारलाई बुझाएका थियौं ।

सोही सुझावलाई समेत आधार बनाएर सरकारले कानुनहरुमा सुधार पनि थालिसकेको छ ।

सुधारका प्रयास

नेपालले २०७७ सालमा ‘मेक इन नेपाल’ स्वदेशी अभियान प्रारम्भ गरेको थियो । यस अभियानले लिएको उद्देश्य प्राप्तिका लागि परिसंघबाट निरन्तर नीतिगत सुधारका लागि पहल गर्दै आईरहेका छौं ।

आयात प्रतिस्थापन गर्दै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने मुख्य उद्देश्यसहित संचालन भइरहेको स्वदेशी अभियानले राखेको लक्ष्य हासिल गर्न सार्वजनिक निकायमा स्वदेशी वस्तुको प्रयोग सम्बन्धि निर्देशिकाको प्रभावकारी कार्यान्वयनले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने छ ।

आगामी सालको बजेटले केही क्षेत्रमा ऐतिहासिक पहल गरेको छ । देश बाहिर लगानी गर्नै दिन हुँदैन भन्ने परम्परागत एवं संकुचित सोचलाई चिर्दै नेपाली व्यवसायी वा कम्पनीलाई विदेशमा बिक्री शाखा वा अर्धप्रशोधित सामग्री निर्यात गरी प्रशोधन कारखाना खोल्न छुट दिएको छ । यो व्यवस्था निकै दूरदर्शी छ । सक्षम भएका अन्य क्षेत्रलाई पनि विदेशमा लगानी गर्न खुला गर्दै जानुपर्छ ।

बजेटमार्फत आर्थिक वृद्धिका लागि उच्च योगदान गर्ने क्षेत्रमा थप नीतिगत, कानूनी र प्रक्रियागत सुधार गर्दै निजी लगानी प्रवर्ध्दनलाई प्राथमिकता दिने भनेको छ ।

यसका लागि विशेष आर्थिक क्षेत्र र औद्योगिक क्षेत्रमा नयाँ उद्योग स्थापना गर्ने अनुमति प्राप्त उद्योगलाई छुट तथा सुविधा, जग्गा प्राप्ति र हदबन्दीसम्बन्धी कानूनको पुनरावलोकन गर्ने, विशेष आर्थिक क्षेत्र, औद्योगिक क्षेत्र एवं औद्योगिक पार्क सार्वजनिक निजी साझेदारीमा सञ्चालन गर्ने घोषणा, सूचना प्रविधि क्षेत्रका लागि गरिएको प्रोत्साहन, राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीदेखि उद्योग स्थलसम्मको प्रसारण लाइन उद्योग आफैले निर्माण गरेमा ह्विलिङ्ग चार्ज लिन पाउने व्यवस्था, विद्युत माग कम हुने समयमा निश्चित युनिटभन्दा बढी खपत गर्ने उत्पादनमूलक उद्योगलाई महसुल दरमा थप छुट घोषणालगायतका व्यवस्थाको हामीले स्वागत गरेका छौं ।

साथै औद्योगिक विकास रणनीति बनाउन, गुणस्तर प्रवद्र्धन तथा गुणस्तरीय वस्तु आयात तथा उद्योगहरूलाई विशिष्ठिकृत ऐनहरूले दिएको सुविधा उपलब्ध गराउनेतर्फ समेत विशेष ध्यान दिन जरुरी छ ।

नयाँ प्राथमिकता

कयौँ नीतिगत र कानूनी सुधारका बाबजुद हामीकहाँ लगानीको वातावरणलाई सुधार गर्न केही थप पहलहरु गर्नुपर्ने आवस्यकता देखिन्छ ।

उद्योगी व्यवसायीबाट आर्थिक कसुर भएमा थुन्ने नभई आर्थिक जरिवाना गर्ने विषयलाई छिमेकी मुलुक भारतलगायत विकसित मुलुकले उच्च प्राथमिकतामा राख्दै आएका छन् । नेपाल उद्योग परिसंघले आर्थिक कसुरमा आर्थिक जरिवाना मात्रै हुने व्यवस्था गर्न आग्रह गर्दै विस्तृत अध्ययनसहितको सुझाव नेपाल सरकारलाई बुझाइसकेको छ । तसर्थ, आर्थिक कसुरमा आर्थिक जरिवाना मात्रै गर्ने गरी हाम्रा कानुनहरुमा सुधार गरिनुपर्ने आवश्यकता छ ।

त्यस्तै अग्रीम जमानत सम्बन्धी कानूनी व्यवस्था गर्न आवस्यक छ । यो व्यवस्था निजी क्षेत्रका लागि मात्रै होइन कर्मचारीतन्त्र, राजनीतिज्ञ, व्यवसायिक व्यक्तिलगायत आम सर्वसाधारणको हितमा रहेको छ ।

समग्र मागमा आएको संकुचनले उत्पादक मर्कामा परिरहेका बेला उधारो समेत उठाउन नसक्दा अर्को पीडा थपिरहेको छ । अन्य मुलुकमा भुक्तानी सुरक्षण ऐनको व्यवस्था भएता पनि हाम्रोमा यस्तो व्यवस्था हालसम्म छैन । त्यसैले भुक्तानी सुरक्षण ऐन ल्याउनु अपरिहार्य भएको छ।

अवैध व्यापारका कारण राज्यले ठूलो राजस्व गुमाइरहेको छ भने स्वदेशी उद्योगहरु मर्कामा परिरहेका छन् । भारतसँगको सीमा क्षेत्रमा रहेको अवैध कारोबार नियन्त्रणका लागि कठोर रुपमा प्रस्तुत हुनुपर्ने आवस्यकता छ ।

१०० अर्ब डलरको अर्थतन्त्र

समृद्धि हाम्रै पालमा सम्भव छ । हामीले नै समृद्धि ल्याउने हो । यसका लागि एक खर्ब डलरको अर्थतन्त्र र दोहोरो अंकको आर्थिक बृद्धि हासिल गर्ने अठोटका साथ अगाडि बढ्नु जरुरी छ । परिसंघले सबै सरोकारवाला समक्ष यो लक्ष्य हासिल गर्नका निम्ति हातेमालो गर्न आह्वान गरेको छ ।

पूर्वाधार, उर्जा, सूचना प्रविधी, उत्पादनमुलक उद्योग, पर्यटन तथा स्वास्थ्य, कृषि, खानी तथा खनिज र शिक्षालाई उच्च प्राथमिकता राखेर अगाडि बढ्दा दुई अंकको आर्थिक बृद्धि र १०० अर्ब डलरको अर्थतन्त्र हासिल गर्न सकिनेमा हामी विश्वस्त छौं ।

१६औं पञ्चवर्षीय योजनाले आगामी पाँच वर्षमा औसत ७.१ प्रतिशतको आर्थिक वृद्धिदर कायम राख्नका लागि रु. ११ हजार १८० अर्बभन्दा बढी लगानी आवश्यक पर्ने प्रक्षेपण गरेको छ । दुई अंकको आर्थिक वृद्धि दर हासिल गर्न अझ बढी लगानी आवश्यक पर्न सक्ने देखिन्छ । यद्यपी दृढ इच्छाशक्ति हुने हो भने एक दशकभित्रै हामीले यो उपलब्धी हासिल गर्न सक्छौं ।

यसका लागि केही कामहरु गर्नु आवस्यक देखिन्छः

• हाम्रो अर्थतन्त्रलाई विविधिकरण गर्न सूचना प्रविधि क्षेत्रको द्रुत विकास एवं प्रयोगलाई उच्च प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
• हाम्रो जनसांख्यिकीय लाभ तथा युवा पूँजीको प्रभावकारी उपयोगमा ध्यान दिनुपर्छ । आर्थिक वृद्धिलाई गति दिन कार्यशील जनसंख्या, विशेषगरी युवाहरूको शिक्षा तथा सीप विकासलाई उच्च प्राथमिकता दिन आवश्यक छ । प्राविधिक, व्यवसायिक र व्यावसायिक शिक्षा विस्तार गर्नुका साथै स्वास्थ्य पूर्वाधार विस्तार, सामाजिक स्वास्थ्य सुरक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउँदै स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र गुणस्तर सुधार गर्न आवश्यक रहेको देखिन्छ ।
• दिगो पर्यटन र प्राकृतिक स्रोतको सही उपयोग गर्न आवश्यक छ । विशाल प्राकृतिक स्रोत भएको हाम्रो देशले दिगो पर्यटन प्रवर्ध्दनमार्फत आर्थिक विकासमा टेवा पुर्याउन सक्छ ।
• नेपालले ऊर्जा सुरक्षाका लागि नवीकरणीय ऊर्जालाई समेत प्राथमिकता दिनुपर्छ । सरकारले जलविद्युत् र नवीकरणीय ऊर्जामा निजी लगानी आकर्षित गर्न विभिन्न छुट, सहुलियत, प्रशासनिक प्रक्रियामा सहजीकरण हुन आवश्यक छ ।
• नेपालले जलवायु जोखिमलाई कम गर्न बहुआयामिक दृष्टिकोण अवलम्बन गर्दै सरकारी नीति, निजी क्षेत्रको सहकार्य, समुदायको सहभागिता, दिगो भूमि प्रयोग, जलवायु प्रतिरोधी कृषि पूर्वाधार विकास, तथा संस्थागत क्षमता सुदृढीकरणलाई प्राथमिकता दिइनुपर्ने हाम्रो सुझाव छ ।
• स्वदेशी लगानीले मात्रै समृद्धि हासिल गर्न सकिदैन् । त्यसैले विदेशी लगानी आकर्षित गर्न र सुरक्षित राख्न व्यवसायिक वातावरणमा थप सुधार गर्नुपर्छ । यसका लागि विशेषगरी स्थिर राजनीति तथा प्रशासनिक वातावरणमा ध्यान दिनुपर्छ । यसैगरी सुदृढ वित्तीय क्षेत्र विकास, प्रविधिको माध्यमबाट वित्तीय पहुँच सुधार, तथा उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन एवं प्रबद्र्धन गर्ने गरी अनुकूल नीति बन्ने विश्वास गर्दछु ।
• डिजिटल वित्तीय पहुँच विस्तारसँगै बचतको आधार बढाउन आवश्यक हुन्छ । गिग अर्थतन्त्र तथा डिजिटल उद्यमशीलता प्रवर्ध्दन गरी औपचारिक अर्थतन्त्रमा बचतको आधार बलियो बनाउन लाग्नुपर्छ । यसले देशभित्र निजी क्षेत्रको “लगानी योग्य पूँजी” बढ्नेछ, जसले आर्थिक वृद्धिमा योगदान गर्न सक्नेछ ।
• यसैगरी क्षेत्रीय सहकार्य र कनेक्टिभिटी प्रवर्ध्दनलाई जोड दिन आवश्यक हुन्छ । हामीले बङ्गलादेश–भारत–नेपाल आर्थिक करिडोर विकासलाई अगाडि बढाउन आवश्यक छ । बलियो भौतिक पूर्वाधार र कनेक्टिभिटी प्रणालीको विकासबाट व्यापार लागत घटाउन र दुईपक्षीय व्यापार तथा लगानी अभिबृद्धि गर्न सकिन्छ ।
• हाम्रो देशमा भएको अपार सम्भावनाको उपयोग गर्दै बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूलाई नेपालमा थप आकर्षित हुने वातावरण बनाइनुपर्छ । भारत र भियतनामजस्ता देशहरूले जसरी लाभ लिइरहेका छन् त्यसैगरी हाम्रो रणनीतिक अवस्थाको उपयोग गर्दै बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुलाई आकर्षित गर्न सक्नुपर्छ ।

उल्लिखित सुधार गर्न सकिएको खण्डमा हालको ४४ अर्ब डलरको अर्थतन्त्रलाई विस्तार गरी १०० अर्ब डलरको बनाउन सम्भव छ ।

(नेपाल उद्योग परिसंघको २२औं वार्षिक साधारण सभाको समुुद्घाटन समारोहमा अध्यक्ष अग्रवालले दिएको मन्तव्यको संपादित अंश)

(अर्थपथ डटकमसँगको सहकार्यमा रिभोसाइन्स डटकममा प्रकाशन गरिएको हो। सं.)

The post एक खर्ब डलरको अर्थतन्त्र बनाउने ‘रोडम्याप’ के हो ? राजेश अग्रवालको विचार first appeared on

सरकारले आगामी आर्थिक वर्षको वजेटमा नदिजन्य निर्माणमुखी खनिज निकासीको विषय समावेश गरेसँगै केही वर्ष सेलाएको नदिजन्य निर्माणमुखी खनिज उत्खननको विषय पुनः चर्चामा आएको छ । कतिपयले विद्वानले यसलाई नदिले कटान गरेर समतल भूभागमा थुपारेका ढुङ्गा तथा बालुवा उत्खनन गर्नुसँग जोडेका छन् भने कतिपयले मरुभूमीकरण परिणत हुने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। तर उत्खननका विषयमा वैज्ञानिक बिश्लेषण हुन अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ ।  

नीति निर्माताहरुबाट भएका हचुवा र अवैज्ञानिक निर्णयबाट देशको पुर्बाधार बिकासमा पनि असर परेको छ । त्यस्तै सर्वसाधारणको घर निर्माण कार्यलाई पनि प्रत्यक्ष असर गरिराखेको छ । यद्यपी,  सरकारले भने वर्षेनी ठुलो परिमाणमा भैरहेको व्यापार घाटा न्यूनीकरणमा यसबाट हुनसक्ने राहतलाई नजरअन्दाज गरिएको छ। नदिजन्य निर्माणमुखी खनिजको वैज्ञानिक रुपमा उत्खनन नहुँदा त्यसबाट हुनसक्ने प्रत्युत्पादक परिणामको कल्पना समेत गरिएको छैन ।

सेडिमेन्ट के हो ?

जब नदीले काटान गरी बगेर आएको ढुङ्गा, बालुवा, माटो र अन्य बस्तुलाई संयुत्त रुपमा सेडिमेन्ट भनिन्छ । यसरी सिडिमेन्ट जम्मा हुने प्रक्रियालाई भूगर्भशास्त्रीहरुले एउटा छुट्टै र बन्द शत्ति प्रबाह प्रणालीको रुपमा बुझने गरेको छ ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा भूक्षय हुने र समतल तल्लो सतहमा सेडिमेन्ट थुपार्ने प्रक्रिया र हिमालयको जमिनको सतह समुद्रि सतहबाट माथि उठ्ने क्रम करिब २ करोड वर्ष अघि सक्रिए भनेको मानिन्छ । त्यो प्रक्रियासँगै सक्रिय मनसुनको सुरुवात पनि करिब १ करोड वर्ष अधि भएको मानिन्छ । वैज्ञानिकमतानुसार हिमालयको उठ्ने क्रम तीन भाग हुन्छन् ।

पहिलो खण्ड २ करोड १० लाख वर्ष अधि देखि १ करोड ७० लाख वर्ष सम्मको अवधि जसमा हिमालयको मुख्य उठ्ने क्रम र सिवालिक वेसिन अर्थात हालको चुरिया क्षेत्रमा माटो जम्मा हुने क्रम सुरु भएको मानिन्छ ।

दोस्रो खण्ड १ करोड ७० लाख वर्ष अधि देखि ७० लाख वर्ष सम्मको अवधि जसमा हिमालयको उठ्ने क्रम तीब्र भएको र चुरिया क्षेत्रमा बालुवा जम्मा भएको थियो । योसँगै सक्रिय मनसुनको सुरुवात भएको थियो । दोस्रो खण्ड देखि हालसम्मको अवस्था तेस्रो खण्ड हो जसमा हिमालयको उठ्ने क्रम अझ तीब्र भयो जमिनको क्षयिकरण बढेर चुरेमा ग्राबेल लगायत काठमाडौं पोखरा जस्ता पहाडभित्र बनेका उपत्यकाहरुमा समेत सेडिमेन्ट जम्मा भयो ।

जमिन उठ्ने प्रक्रिया

पृथ्वी बन्ने क्रममा अत्यन्तै तातो थियो । बिस्तारै ताप शत्ति गुमाउदै यो चिसिदै गैराखेको छ । पृथ्बीमा बाहिरी तह ठोस त्यसपछि अर्धठोस र त्यसपछि तरल पदार्थ रहेको छ । पृथ्वीको भित्रि भागमा भएको ताप सो तरल पदार्थले माथितिर सार्दछ । भित्रको तातो तरल माथिल्लो भागमा आउँछ ताप छोड्दछ र सेलाएर तल झर्दछ । यसलाई कन्भिक्सन करेन्ट भनिन्छ । यसरी सो तापशत्ति पृथ्वीको बाहिरी भागमा रहेको ठोस जमिनलाई शत्ति प्रदान गर्दछ र यि बाहिरी ठोस पत्रहरु चलायमान हुन्छन् । यही शत्तिले गर्दा हिमालय उठिरहेको छ । साथै यस क्षेत्रमा मनसुन सक्रिय रहेको छ जसलाइ सौर्य उर्जाले चलाइराखेको छ । नेपालमा हुने भूक्षय यी दुई शत्तिहरुले सञ्चालन गरिराखेको छ । तर यसलाई अत्यन्तै सतही ढंगले ब्याख्या गरेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि सिन्धुपाल्चोकको जुरेको पहिरो न मानवीय अतिक्रमणले गएको हो, न कोशीको बाढीले नै ! यसकारण यी प्रक्रिया वुझ्न पृथ्वीमा जाने एउटा सानो भुइचालो लिन सकिन्छ । यी साना भुइचालोले कैयौं आणविक बम पड्रकाएको जति शत्ति प्रवाह गर्दछ । भुइचालो र सौर्य उर्जाको अगाडि मानवीय मानवीय हिस्सा अत्यन्तै कम हुन्छ ।

चुरेको उत्पत्ति

भिरालो सतहमा बग्ने खोलाको पानीमा धेरै गतिशत्ति हुन्छ जसले उचाइले दिएको स्थिरशत्तिले गर्दा सन्तुलन कम भएका पहराको ढुङ्गालाई क्षय गरी आफूसँगै प्रबाहित गर्दछ । जव त्यो समतल सतहमा आइपुग्छ गतिशत्ति धटेर आफूसँग रहेको सेडिमेन्ट सो सतहमा छोड्दछ । भिरालो भागबाट खोला जति पर बग्दै जान्छ क्रमशः ग्रावेल, बालुवा, माटो जस्ता साना आकारको सेडिमेन्टहरु जम्मा हुदैं जान्छ । हिमालयको उठ्ने क्रम र सेडिमेन्टहरु जम्मा हुने क्रमले गर्दा बिस्तारै खोलाको बाटो (दिशा) परिवर्तन हुँदैं जान्छ र सेडिमेन्टहरु जम्मा हुँदैं जाँदा र खोलाका बाटो परिवर्तन हुँदैं जाँदा ठुलो क्षेत्रमा धेरै सेडिमेन्ट जम्मा हुन्छ । नेपालको पूर्व मेची देखि पश्चिम महाकाली सम्मको पुरै २४ सय मिटर  लामो हिमालयको चुरे दुई करोड बर्ष भन्दा बढी समय लगाएर यसैगरी उत्तर दक्षिण भएर बग्ने नदीले बगाएर ल्याएको सेडिमेन्टले बनाएको हो । पछि हिमालय उठ्ने क्रमले गर्दा चुरे उठ्न थाल्यो र हालको अग्ला चुरे पहाडहरु बन्यो ।

हालको तराई इतिहाँसको चुरे जस्तै भएको छ । हिमाली क्षेत्र, पहाडी क्षेत्र र चुरे क्षेत्रमा मुहान भएका उत्तर दक्षिण भएर बग्न नदीहरुले ल्याएको सेडिमेन्ट तराई प्रबेश गरी धट्दो गतिशत्ति सँगैं धट्दो आकारको सेडिमेन्टहरु दुरी अनुसार जम्मा हुँदैजान्छ । यदि नदीको बगरबाट यसले ल्याएको सेडिमेन्टहरु नझिक्ने हो भने यसले माथि उल्लेख भएझैं बाटो परिवर्तन गर्दछ जसले गर्दा हाल मानव निर्मित बाटो, पुल, बस्ती लगायत भौतिक संरचना खतरामा पर्दछ । चुरे र तराईको सीमानामा रहेको पूर्व-पश्चिम राजमार्ग सबैभन्दा बढी जोखिममा पर्दछ किनभने यो क्षेत्र नदीले गतिशत्ति गुमाइ सेडिमेन्ट थुपार्ने ठाउँ हो । यो  क्षेत्रमा नदीले बाटो परिवर्तन गरेमा राजमार्गमात्र होइन तराईका बस्तीहरुमा समेत असर पार्न सक्छ । यस्तै पहाडी क्षेत्रभित्र बग्ने नदीको सेडिमेन्टहरुको पनि उचित ब्यवस्थापन गर्न सकिएन भने विपदलाई स्वागत गर्ने तयारी हुनेछ ।

नेपालको भिरालो जमिनमा हुने भूक्षयमा मानव अतिक्रमणले हुने हिस्सा अत्यन्त न्यून रहेको छ । हामी विश्वको सवैभन्दा कान्छो पहाडी क्षेत्रमा वसोबास गर्दछौं जुन पहाड हाल पनि निर्माणको क्रममा रहेको छ । हिमालयको जमिनको सतह समुद्रि सतहबाट माथि उठ्ने प्रक्रिया र शक्रिय मनसुनले गर्दा भुक्षय हुने कारणले यहाँको जमिन अत्यन्तै असन्तुलित छ । उचाइले गर्दा बस्तुले स्थिरशत्ति प्राप्त गर्दछ जसले बस्तु असुन्तलित हुँदैं जान्छ र गतिशत्तिमा रुपान्तरित हुन्छ ।

हामी कुनै एउटा खोलाको पुरै ड्रेनेज बेसिनको अध्ययन गर्न सक्छौं । ढुंगा झिक्दा वा नझिक्दा के असर पर्न सक्छ अध्ययन गर्न सक्छौं । बार्षिक कति सेडिमेन्ट लेराउँछ कति झिक्दा असर पर्दैन सहजै हिसाब गर्न सक्छौं । बर्षायाम पछि बार्षिक रुपमा खोलाको बगरको सर्भे गरी कति मिटर सम्म उत्खनन गर्ने, कुन भागमा उत्खनन गर्ने यकिन गर्न सक्छौं ।

सबै प्रकारका नदीले उस्तै र उत्रै सेडिमेन्ट ल्याउछन भन्ने छैन । नदी कति परबाट आएको हो, नदी हिंड्ने बाटोमा कुन चट्टान रहेको छ, कस्तो सतहबाट आएको हो (भिरालो/समतल) आदी अबस्थाले सेडिमेन्टको प्रकार निर्धारण गर्दछ । साधारणतया धेरै दुरी पार गरेर हिमालबाट आएका नदिमा भन्दा नजिकैबाट अर्थात महाभारत वा चुरेबाट आएका नदीहरुमा निर्माणमुखी खनिजको मात्रा बढी हुन्छ किनभने ती नजिकैको भिरालो सतहबाट उच्च गतिशत्तिका साथ आएका हुन्छन् । यसै गरी नदी कस्तो चट्टान भएको ठाउँबाट बहेको भन्ने कुराले पनि सेडिमेन्टको प्रकार निर्धारण गर्दछ ।

सामान्यतः दर्शनढुंगा अथवा चुनढुंगा अथवा यी दुई ढुंगा बन्ने पदार्थ बढी भएका ढुंगाहरु भएको वा यी दुई ढुंगाको पुरानो सेडिमेन्ट भएको मार्गबाट बहने नदीहरुमा निर्माणमुखी खनिजको मात्रा बढी हुन्छ ।

बर्षातका समयमा परेको पानी एउटा स्थानको मुख्य नदी सम्म पुर्याउन अन्य सहायक नदीहरुले पानी र साथमा सेडिमेन्ट जम्मा गर्ने काम गर्दछ । यसको लागि पहाडले घेरेको एउटा निश्चित क्षेत्र हुन्छ जसभित्र परेका पानी एउटै बिन्दुबाट निकास हुन्छ । यसरी एउटा पानी जम्मा हुने क्षेत्रलाई एउटा ड्रेनेज बेसिन वा क्याचमेन्ट एरिया भनिन्छ । पहाडमा यस्ता धेरै छुट्टा छुट्टै ड्रेनेज बेसिन हुन्छन् ।

अध्ययन-अनुसन्धान

हामी कुनै एउटा खोलाको पुरै ड्रेनेज बेसिनको अध्ययन गर्न सक्छौं । ढुंगा झिक्दा वा नझिक्दा के असर पर्न सक्छ अध्ययन गर्न सक्छौं । बार्षिक कति सेडिमेन्ट लेराउँछ कति झिक्दा असर पर्दैन सहजै हिसाब गर्न सक्छौं । बर्षायाम पछि बार्षिक रुपमा खोलाको बगरको सर्भे गरी कति मिटर सम्म उत्खनन गर्ने, कुन भागमा उत्खनन गर्ने यकिन गर्न सक्छौं ।

नदिका ढुंगाका बिकल्पका रुपमा पहाडी क्षेत्रमा खानी सञ्चालन गर्ने गरी नेपाल सरकारको तर्फबाट अध्ययन भैराखेको छ तर पहाडी क्षेत्रमा खानी सञ्चालन गरी सो निर्माणमुखी खनिज निर्माण क्षेत्रसम्म पुर्याउन परिबहन शुल्क, त्यसबाट हुने वातावरण विनाश, गर्नुपर्ने पुर्बाधार बिकास र स्थानीयको अबरोधले तत्काल यो सहज देखिदैन ।

उल्लेखित तर्कहरुको अर्थ खोलाको बगरबाट जथाभावि ढुंगा निकाल्ने भन्ने होइन। हरेक कुराको मुल्य हुन्छ । वातावरण विनासको पनि मुल्य हुन्छ ।   वातावरणको मुद्धा भनेको वातावरणलाई कति क्षति भएर देश र समाजलाई कति नाफा भयो भन्ने हो । वातावरणलाई कति क्षति भएर राष्ट्रको अर्थतन्त्र र जनजीविकामा कति टेवा मिल्छ अध्ययन हुन जरुरी छ । वातावरण संरक्षणका नाममा तिख्रामा मासु कमी भयो भनेर नाक काटेर टाल्न कुरो हुँदैन । त्यो सकिदैन पनि ।

पहाडको ढुंगा तराईमा वा सम्म फाँटमा नदीले ल्याइ थुपारीदिने शत्ति त्यहि हो जसबाट हामी बिजुली निकाल्छौ । नदी कटान हामी रोक्न सक्दैनौं बरु यसलाई प्रकृतीले दिएको उपहार मान्न सक्छौं, समुचित प्रयोग गर्न सक्छौं । प्राविधिकहरुको प्रत्यक्ष निगरानीमा यसको उत्खनन गर्न सक्छौं । हाललाई खोलाबाट र खानीबाट निर्माणमुखी खनिज झिकी देशको तत्कालिन अभाव अन्त्य गर्न सकिन्छ । त्यसपछि भारत, वंगलादेशलगाय देशमा निकासीको लागि अध्ययन् गरी उत्खनन गर्नु आवश्यक छ । हामीसँग उपलब्ध भएका खनिज हाम्रो आवश्यकता अनुसरा निर्यात गर्ने हो । यसैके अर्को पाटो खनिजको वजार सधैं रहीरहनछ भन्ने हुनँदैन किनभने कतिपय  निर्माण कार्य पुरा भएपछि यसको मुल्य त्यति हुँदैन ।

निष्कर्ष

नेपालजस्तो अल्पविकसित देशमा विकासका लागि धेरै पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने छ। व्यवस्थित बसोबासका लागि धेरै भवनहरु निर्माण गर्नुपर्ने छ । धौवादी फलाम कम्पनीको स्थापना भई सम्भाव्यता अध्ययनको कार्य भैरहेको भएपनि हामीकहाँ हालसम्म फलाम उत्पादन भएको छैन । त्यस्तै आल्मुनियम, काठ, रङ जस्ता निर्माण सामाग्रि आयात गरिरहेका छौं । हामीसँग उपलब्ध साधारण निर्माणमुखी खनिजलाई समेत ब्यवस्थित उपयोग र निर्यात गर्नुको सट्टा अवैज्ञानिक र हचुवाका निर्णयहरुले भिल्लको देशको मणि मात्र भएको छैन, प्रत्युत्पादक परिणामको खतरा समेत रहेको छ ।

कैलालीको सुगारखालमा पर्ने कर्णाली किनारमा रहेको अथाह ग्राभेल डिपोजिट, सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको उत्तरी भेगमा रहेको स्ल्याबस्टोन, बन्दिपुरको स्लेट, पाल्पा र दाँङमा रहेको चुनढुङ्गा आदि प्राकृतिक सम्पत्तिको भारत, बंगलादेश अरब प्रायद्धिप लगायत अन्य अन्तराष्ट्रिय बजार खोज्न ढिला भैसकेको छ । खानी तथा भूगर्भ विभागले पहिचान र अध्ययन सकेर माइनिङ्ग स्किम समेत तयार गरिसकेको पूर्वमा मोरङ देखि पश्चिम डडेल्धुरा सम्म करिव एक सय वटा निर्माणमुखी खनिजका खानी (ढुङ्गा) को समेत तुरुन्त उत्खनन प्रक्रिया अघि बढाई दिर्धकालिन रुपमा बेडरकमा आधारित निर्माणमुखी खनिजका खानी सञ्चालन गरी निर्माणमुखी खनिजको निर्यातको लागि स्पष्ट कानुनी बाटो समेत खुला गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

The post भिल्लको देशमा मणिः नदीको बगरका ढुङ्गा उत्खनन गर्न उपर्युत्त हुने वारे वैज्ञानिक विश्लेषण first appeared on

–प्रा. डा. भगवान दा मानन्धर, पौभाः साय्मि, दैवज्ञ कीर्ति मदन जोशी, डा. विनोद साय्मि

नेसंतिकोडि पात्रो – तत्कालीन नेपालमण्डलका शंंखधर साख्वालले ११४१ वर्ष अघि देश तथा सम्पूणर् जनताका ऋण मुक्त (आर्थिक स्वतन्त्र) गरी शुरु गरिएको नेपाल संवत नेपाल देशकै मौलिक राष्ट्रिय संंवत हो । ने.सं ११२८ मा नेपालको “राष्ट्रिय संवत नेपाल संवत” घोषणा भई सकेको छ । यसकारण यस संवतलाईं आधिकारिक रुपमा सरकारी कामकाजहरुका निमित्त कार्यालयमा विधिवत प्रयोगमा लानु राष्ट्रिय दायित्व हो भने यस संंवतको शुद्धता कायम राख्नु हामी सबैको जिम्मेवारी हो । यसको सरकारी स्तरमा विधिवत प्रयोगमा ल्याउनु र शुद्धता कायम राख्नु भनेको, तिथिलाई जसरी हामीले व्यवहारमा प्रयोग गर्ने गरेका छौं त्यसरी नै सामाजिक, व्यापारिक तथा सरकारी कामकाजहरुमा प्रयोग गर्नु हो । नेपाल संवतको तिथि दिनाङ्कलाई अंकमा लेख्नु तथा वर्ष भरिका दिनाङ्क क्रमवद्ध रुपमा कम्प्यूटरमा प्रविष्ट गर्न सक्नु यस नेसंतिकोडि पात्रोको विशेषता हो ।

नेपाल संवतको भिन्न विशेषता- नेपाल संवत चन्द्रमा, पृथ्वी र नक्षत्रमा आधारित पात्रो हो । नेपालभाषामा दँ, ला, पक्ष, वाः, तिथि, बार भनेको क्रमशः वर्ष, महिना, पक्ष, हप्ता, तिथि, बार हुन् । यस पात्रोमा महिना थपघट हुने तथा तिथि टूट र दोहरिने जस्ता अनियमित दिनाङ्कका अवस्थाहरु आउँदछन जसबारे तल तालिका १ मा यसका विवरणहरु प्रस्तुत गरिएका छन् ।
तालिका १— नेपाल संवतका महिनाका नामाकरणहरु र यी महिनाहरुलाई छोटकरीमा सम्झिने सूत्र तथा महिनाका अप्ठेरा क्रम र तिथिका अनियमित अवस्थाहरु—

नेपाल संवतका वर्ष, महिना, पक्ष, तिथि तथा बारहरुका सांकेतिक अंकहरु– सूर्य पात्रो वि.सं, ई.संका दिनाङ्कहरु सजिलै अंकमा लेखिन्छन् र वर्षभरिका दिनाङ्कहरु कम्प्यूटर प्रणालीमा क्रमबद्धतामा रहन्छन् । जस्तै दिनाङ्क वि.सं २०७७⁄०८⁄२३ गते तद् अनुसार ई.सं 2020.12.08 लेखिन्छ । यही दिनको दिनाङ्क (न्हिल्याः)लाई नेपाल संवतमा लेख्नु परेमा ने.सं.११४१ कछलागाः अष्टमी (मंगलबार) भनी चलनचल्ती, व्यवहारमा अक्षरमा लेखिँदै आएको छ । नेपाल संवतलाई अंकमा लेख्न माथि तालिका १ मा उल्लेख गरिएका विशेष महिना तथा तिथि टूट वा दोहोरिने विषम अवस्थाका कारण दिनाङ्क सूर्य पात्रोमा जस्तै ठ्याकै लेख्न हुदैन । यसकारण नेपाल संवतको प्रयोगको लागि तलका तालिकाहरु– महिना (तालिका. नं २), पक्ष (तालिका नं ३), तिथि (तालिका.नं ४) तथा बार (तालिका नं ५)मा र अनियमित महिना र दिनाङ्कहरु (तालिका नं ६) सकेत अंक (सं.अ.)हरु दिइएका छन् ।

कोडिङ्ग– नेपाल संवतका दिनाङ्क (न्हिल्याः)लाई माथि तालिकाहरु (तालिका नं २ देखि ६ सम्मका) सांकेतिक अंक प्रयोग गरी दिनाङ्क लेख्ने तरिकालाई कोडिङ्ग भनिन्छ । यस संवतको कोडिङ्ग लेख्दा सधै क्रमशः वर्ष, महिना र तिथिलाई नियमबद्ध लेख्नु पर्दछ भने यसकोे क्रमवद्धतामा महिनाका साथमा पक्ष र तिथिका साथमा बार अनिवार्य उल्लेख गरिनु पर्दछ । यस कोडिङ्ग सूत्र– १ तल दिईएको छ ।

ने.सं. दिनाङ्क = ने.सं. वर्ष ⁄ महिना,पक्ष ⁄ तिथि,बार ……………. (१)

उदाहरण– नेपाल संवत ११४१ कछलागाः अष्टमी मंगलबारको दिनलाई कोडिङ्ग सूत्र अनुसार ने.सं. ११४१⁄१,२⁄८,३ लेखिन्छ, । यहाँ, वर्ष = ने.सं. ११४१, महिना = (१,२) भनेको पहिलो महिना कछला (१)र पक्ष गाः (२), तिथि = (८,३) भनेको अष्टमि तिथि (८) र मंगलबार (३) हो ।

यसरी कोडिङ्ग सूत्र–१ अनुसार नेपाल संवतलाई सरकारी कार्यालय, व्यापार, सामाजिक कार्य आदि व्यवहारिक काममा दिनाङ्क लेख्न प्रयोग गर्न सकिन्छ । यी कोडिङ्गमा लेखिएका वर्ष भरीका दिनाङ्कहरुलाई क्रमवद्धतामा कम्प्यूटर प्रणालीमा राख्दा वि.सं, ई.सं जस्तै सिधै दिनाङ्कहरुका क्रमवद्धता (Ascending order) अझै‌ मिल्दैन । यसकारण कोडिङ्गलाई डिकोडिङ्गमा परिणत गरिनु पर्दछ ।

डिकोडिङ्ग– नेपाल संवतका कोडिङ्गमा लेखिएका वर्ष भरिका दिनाङ्क नटुट्ने गरी कम्प्युटर प्रणालीमा क्रमबद्धतामा प्रविष्ट गर्ने अर्थात दिनाङ्कका डाटा (data) भर्ने तरिकालाई डिकोडिङ्ग भनिन्छ । माथि उल्लेखित कोडिङ्ग सूत्र–१ मा वर्षलाई ४ अंक, महिना र पक्षलाई ५ अंक तथा तिथि र बारलाई ४ अंकहरुले बुझाउने डिकोडिङ्ग अंक संख्या सूत्र–२ बन्दछ । यहाँ तल वर्ष, महिना र दिन जनाउन अन्तराष्ट्रिय मान्यता अनुसार अंग्रेजी अक्षरहरु प्रयोग गरिएका छन् ।

N.E. = ( YYYY. MMMMM. DDDD)………………२

यहाँ, N.E. (Nepal Era) = . ने.सं. (नेपाल संवत), (Y) वर्ष = ४ अंक, (M) महिना तथा विशेष महिना र पक्ष = ५ अंक, (D) तिथि तथा तिथि अनियमिता र बार = ४ अंक )
सजिलोपन र स्मरणकोलागि यस सूत्रलाई पढदा वर्ष, (महिना तथा विशेष महिना, पक्ष) र (तिथि तथा अनियमित तिथि अवस्था, बार) का स्थानहरुलाई ईँकित गरी छुट्टाछुट्टै निम्न तरिकाले पढ्न र लेख्न डिकोडिङ्गसूत्र–३ प्रयोग गर्नु पर्ने हुन्छ—

N.E. = ( YYYY. MM,MM,M. DD,D,D)………………३

नेसंतिकोडि सूत्रः यस नेपाल संवतको दिनाङ्कलाई कोडिङ्ग सूत्र–१ लाई डिकोडिङ्ग सूत्र–३ अनुसार कम्प्यूटर प्रणालीमा प्रविष्ट गर्न (Y), (M) र (D)लाई सांकेतिक अंकमा प्रस्तुत गर्ने तरिका नै नेपाल संवतको कोडिङ्ग र डिकोडिङ्ग सूत्र अथवा नेसंतिकोडि सूत्र–४ भनिन्छ । यस नेसंतिकोडि सूत्र–४ लाई तल प्रस्तुत गरिएको छ ।

नोट–
१) नेसंतिकोडि सूत्र अनुसार दिनाङ्क लेख्न कोडिङ्ग र डिकोडिङ्गमा प्रयोग भएका संकेत अंकहरुका स्थान निश्चित हुन्छन भने ती स्थान अनुसार ती अंकहरुका अंकित अर्थ भने फरक हुन्छन् ।

२) कोडिङ्ग सूत्रमा विशेष महिनाको स्थान निश्चित गर्न यो महिना पछि अनला अथवा न्हंला आएको हो भनी देखाउन “–” प्रयोग गरिन्छ । त्यसै गरी अनियमित तिथिहरु दोहोरिँदा अथवा टूट हुँदा यो दिन भन्दा अघिको दिनमा तिथि दोहारिएको हो अथवा टूट भएको हो भनी दर्शाउन पनि “–” चिन्ह प्रयोग गरिन्छ ।

३) कोडिङ्ग सूत्र अनुसार कम्प्युटरमा भरिएका दिनाङ्क दाता ९मबतब० कम्प्युटर प्रणालीको प्रोग्राम अनुसार स्वतः डिकोडिङ्गमा परिणत हुनेछ ।

४) समय सापेक्ष नेपाल संवतलाई कम्प्यूटर प्रणालीमा प्रविष्ट गर्न सके मात्र नेपाल संवतलाई सरकारी कार्यालय तथा व्यापारमा सजिलै प्रयोग गर्न सकिने कुरामा दुई मत हुन सक्दैन । व्यवहार, चलनचल्तीमा अक्षरमा लेखिने यस नेपाल संवतको दिनाङ्कलाई कोडिङ्ग सूत्र–१ र नेसतिकोडि सूत्र–४ प्रयोगमा ल्याई सामान्य दिनाङ्क र केही विषम अवस्थाका दिनाङ्कहरुका उदाहरणहरु तल तालिका ७ मा दिइएका छन् ।

अन्त्यमा– नेपाल संवत राष्ट्रिय संवत भएको कारण अवदेखि हामी सबै नेपालीहरुले दिनाङ्क नेपाल संवतमा लेख्न शुरु गरौं । जसरी शुरुमा साईकल चलाउन गाह्रो हुन्छ, तर सिकी सकेपछि साईकल चलाउन सजिलो र कामहरुमा सघाउँँछ । यसै गरी चन्द्र, सूर्य र नक्षत्रका संयोगबाट बनेको यस पात्रोका अप्ठ्यारा अवस्थाहरुलाई आत्मसाथ गरी सांकेतिक अंक प्रयोग गर्र्दै कोडिङ्गबाट दिनाङ्क लेख्न शुरु गरौं । ने.सं ११३९ देखि ११४१ र न्हंला, अनला साथमा भएको ११०३ का वर्षभरिको दिनाङ्क नेसंतिकोडि एक्सएल ९भ्हअभ०िमा राखि यसको क्रमबद्धता ठीक छ भनी प्रमाणित भईसकेको छ । यो पात्रो अध्ययन र अनुसन्धानको प्रक्रियामा छ । यस नेसंतिकोडि सूत्र प्रयोग गरी ने.सं.बाट वि.सं तथा ई.संमा परिणत गर्ने एप्स ९ऋयलखभचत ब्उउक० को विकाश गर्नु अति आवश्यक देखिन्छ ।

यो नेपाल संवत हरेक नेपालीको जनजीवन, संस्कार, संस्कृति, चाडपर्व आदिसंग जोडिएको मात्र हैन, यो वातावरण, प्रकृति, सम्पूर्ण प्राणी जगत तथा मानिसको स्वास्थ्य, खानपान, व्यवहार, नीति आदिसंग प्रत्यक्ष सम्वन्ध राख्ने संवत हो । यो संवत नेपाल र नेपालीको सभ्यता, ऐतिहासिक घटना, आर्थिक, सामाजिक तथा धार्मिक क्रियाकलापहरुको जिउँदो इतिहास बोकेका राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय दस्तावेज हो । यसकारण नेपाल संवतलाई सरकारी कार्यालय, व्यापार, दैनिक कामकाजमा प्रयोग गर्नु सबै नेपालीको कर्तब्य हो । हाम्रा पूर्खाहरुले अति बैज्ञानिक तवरले नेपाल संवतको विकास गरेको छ जुन विश्वमा यसको आवश्यकता र सदुपयोग हुनेछ भन्नेमा हामी आशाबादी छौ ।

(यस लेखका विवरण नेपालभाषा टाइम्स दैनिकको वर्ष ५ अंक ११६ ने.सं. ११४० कउलागाः ९ सोमवार — बर्ष ५ अंक ११८ ने.सं. ११४० कउलागाः ११ बुधवार तद्नुसार २०२० नोभेम्बर ९ — ११ सम्म नेपालभाषामा प्रकाशित लेखमा आधारित छ ।)

The post नेपाल संवत तिथिको कोडिङ्ग र डिकोडिङ्ग (नेसंतिकोडि) पात्रो first appeared on

डा. काशीराज सुवेदी
त्रिभुवन विश्वविद्यालय, आयुर्वेद क्याम्पस कीर्तिपुर ।

मानव जातिको इतिहासमा प्राचीन कालदेखि परिचित भएका प्राणीहरूमा सर्प पनि पर्छ । वेददेखि पुराण,महाभारत, महाकाव्य, काव्य, धर्मशास्त्र, अर्थशास्त्र, कामशास्त्र सबैमा धेरथोर सर्पहरूको वर्णन पाइन्छ । वेदमा सर्पहरूको स्थान पृथ्वी, अन्तरिक्ष र द्युलोकमा पनि भएको जनाइएकोछ ।१

पुराणहरूमा सर्पहरूको जन्म सर्वप्रथम कश्यपकी पत्नी कद्रुबाट भएको वर्णन पाइन्छ ।२ कद्रुबाट जन्मेकै हुनाले सर्पहरूलाई काद्रवेय पनि भनिन्छ ।३

अमरकोशमा सर्पका पर्यायहरू पृदाकु, भुजग, अहि, भुजङ्गम, आशीविष, विषधर, चक्री, व्याल, सरीसृप, कुण्डली, गूढपात्, चक्षुःश्रवा, काकोदर, फणी, दर्वीकर, दीर्घपृष्ठ, दन्दशूक, बिलेशय, उरग, पन्नग, भोगी, जिह्मग, पवनाशन यी छन् ।४ नागहरूको छुट्टै उल्लेख छ ।

नागहरूका मालिक(ईश्वर) शेषनाग, राजा वासुकि भनिएकोछ । सर्पका विभिन्न प्रकारहरूमा गोनस(घोणस), अजगर(अजिंगर), अलगर्द(पानीसर्प), राजिल र डुण्डुभ(विष नभएका र दुइमुखे सर्प)को वर्णन गरिएकोछ ।५

पुराणहरूमा शेषनागलाई विष्णुको शय्याको रूपमा, वासुकिलाई शिवजीको गहनाको रूपमा दर्शाइएकोछ । शेषनागको अर्को नाम अनन्त छ । नागपञ्चमीका दिन अनन्त, वासुकि, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट, शंख यी आठ नागहरूको पूजा गरिन्छ ।६

जनमेजयले नागयज्ञ गर्न लाग्दा नागहरूको जीवनमा संकट आएको वेलामा जरत्कारु मुनिकी पत्नी मनसा देवी तथा उनका पुत्र आस्तीकले रक्षा गरेको हुनाले मनसालाई पनि नागमाताको रूपमा पूजा गरिन्छ ।७

जनमेजयले नागयज्ञ गर्न लाग्दा नागहरूको जीवनमा संकट आएको वेलामा जरत्कारु मुनिकी पत्नी मनसा देवी तथा उनका पुत्र आस्तीकले रक्षा गरेको हुनाले मनसालाई पनि नागमाताको रूपमा पूजा गरिन्छ ।

आयुर्वेदमा सर्पहरूको वर्णन विविध सन्दर्भमा भएको पाइन्छ । भावप्रकाश ग्रन्थमा वर्णन भए अनुसार विष्णु भगवान्ले मत्स्यावतार लिएर वेदहरूको उद्धार गर्नुभएपछि वहाँबाट शेषनागले सबै अङ्गसहित वेदहरूका साथ अथर्ववेद अन्तर्गतको आयुर्वेदको पनि अध्ययन गर्नुभएको थियो । पछि कुनै समयमा शेषनाग चर जस्तो बनेर पृथ्वीको वृत्तान्त बुझ्न घुम्दैजाँदा मानिस–हरूलाई रोगहरूबाट ग्रस्त भएका, कतै रोगहरूकै कारण मरिरहेका देखेपछि स्वयं दुःखी हुनुभयो र प्राणीहरूको दुःख शमन गर्ने उपाय सोच्नुभयो तथा त्यसका लागि आफैं वेदवेदाङ्गमा निपुण एक मुनिका पुत्रका रूपमा जन्मिनुभयो । पहिले चर जस्तो बनेर आउनुभएको र कसैले नचिनेको हुनाले वहाँ चरक नामले प्रसिद्ध हुनुभयो । वहाँले अग्निवेश आदि आत्रेयका शिष्य अग्निवेश आदि मुनिहरूले लेखेका तन्त्रहरूको संस्कार गरेर चरकसंहिता भन्ने ग्रन्थ रचना गर्नुभयो ।८

वहाँलाई केही व्याख्याकारहरूले पतञ्जलि मानी व्याकरण महाभाष्य, चरकसंहिता र योगसूत्रको पनि रचयिता भनेको पाइन्छ ।९

सुश्रुतसंहितामा प्राणीहरूका अनेक वर्गहरू मध्ये सर्पहरूलाई बिलेशय अर्थात् दुलामा बस्ने प्राणीका रूपमा राखिएकोछ ।१०

विषालु जन्तुहरूमा सर्पहरूलाई विशेष महत्व दिइएकोछ र तिनीहरूको विषलाई जंगम विष वर्गमा राखिएकोछ ।११

सर्पहरूका दुइ वर्ग छन् – दिव्य र भौम । दिव्य सर्पहरूमा वासुकि, तक्षक आदिलाई मानिएकोछ । तिनीहरू रिसाउँदा दृष्टि र निःश्वासद्वारा जगत् नै नष्ट गर्न सक्छन् । तिनीहरूबाट डसिएका जीवको चिकित्सा असंभव मानिएकोछ ।१२

भौम सर्पहरूको संख्या ८० भनिएको र तिनीहरूलाई ५ वर्गहरूमा बाँडिएकोछ – दर्वीकर, मण्डली, राजिमान् , वैकरञ्ज र निर्विष । उक्त ८० भौम सर्पहरू मध्ये दर्वीकर–हरूको संख्या २६, मण्डलीहरूको संख्या २२, राजिमान्को संख्या १०, वैकरञ्जको संख्या ३, निर्विषहरूको संख्या १२, वैकरञ्जबाट उत्पन्न चित्र, मण्डली, राजिल नामक सर्पहरूको संख्या ७ छ ।१३

दर्वीकर, मण्डली, राजिमान् र वैकरञ्ज यी चार वर्गका सर्पहरू विषालु हुन्छन् , तिनीहरूको विष दंष्ट्रा अर्थात् दाह्रामा हुनाले तिनीहरूलाई दंष्ट्राविष भनिन्छ ।१४

दर्वीकर सर्पहरूको फणा हुन्छ र यी वेगका साथ चाँडै हिंड्ने गर्छन् । मण्डली सर्पहरूको जिउमा अनेक मण्डलहरू(गोलो आकारका चिह्न) हुन्छन् , जिउ मोटो तथा गति(हिंडाइ) मन्द हुन्छ । राजिमान् सर्पहरूका जिउमा अनेक रङका लामा वा तेर्सा धर्साहरू हुनाले यी छिरबिरे देखिन्छन् ।१५

यी सर्पहरू कसैले खुट्टाले कुल्चेको खण्डमा, रिसाएको अवस्थामा अथवा भोक लागेको अवस्थामा मानिस आदिलाई डस्ने गर्छन् । इनीहरूले डस्दा देखिने स्थानीय लक्षणका आधारमा दंशका(डसाइ) चार प्रकार हुन जान्छन् – सर्पित, रदित, निर्विष, सर्पाङ्गाभिहत ।१६

दर्वीकर सर्पले टोकेको मानिसमा छाला, आँखा काला हुने, टाउको भारी हुने, जोर्नीहरू दुख्ने, हिक्का हुने, मुखबाट फीँजसहित ¥याल बग्ने, शूल हुने यी लक्षणहरू हुन्छन् । मण्डलि सर्पले टोकेको मानिसमा छाला,नङ पहेंला हुने, मुख र मूत्र–मल मार्ग आदिबाट रगत बग्ने, शरीर पोल्ने, जिउमा शोथ हुने यी लक्षणहरू हुन्छन् । राजिमान् सर्पले टोकेको मानिसमा छाला, नङ आदि पहेंला हुने, रोमाञ्च, मुखबाट बाक्लो कफ बग्ने, वमन भइरहने यी लक्षणहरू हुन्छन् ।१७

सर्पहरूको आहारमा साना जीवजन्तु र हावा मानिन्छ । तर नागहरूले सेवन गर्ने औषधिको जस्तो शक्तिवर्धक र रोगनाशक पेयको नाम सुधा रहेको कुरा चरकसंहितामा पाइन्छ । त्यहाँ वमन कर्मका लागि औषधि खानदिंदा अभिमन्त्रण गर्ने मन्त्रमा यो औषधि ऋषिहरूले सेवन गर्ने गरिएको रसायन जस्तो, देवताहरूले सेवन गरिने अमृत जस्तो र उत्तम नागहरूद्वारा सेवन गरिने सुधा जस्तो रोगीको हित गर्ने होस् भनी प्रार्थना गरिएकोछ ।१८

सर्पविष लगायत सबै विषहरूको उपचारका लागि आयुर्वेदमा २४ थरी उपायहरूको प्रयोग गर्ने विधान छ – मन्त्र, अरिष्टा, उत्कर्तन, निष्पीडन, चूषण, अग्नि, परिषेक आदि । ती मध्येमा अग्निबाहेक सबै सर्पविषमा प्रयोग हुने उपायहरू छन् ।१९

नागहरू विषको माध्यमबाट रोग र मृत्युको कारण बन्ने तथ्य प्रसिद्ध नै छ । यस बाहेक नागहरूको आवेशबाट पनि शारीरिक, मानसिक रोगहरू हुनसक्ने मान्यता आयुर्वेदका ग्रन्थहरूमा पाइन्छ र लोकमा पनि ज्योतिषीहरूले रोग आदि कष्टको वारेमा विचार गर्दा नागको दोष जनाएको पाइन्छ । त्यसरी आवेशबाट रोगको कारण बन्ने तत्वहरूलाई आयुर्वेदमा ग्रह भनिन्छ । ग्रहहरूको पहिचान र उपचारको विषय आयुर्वेदको भूतविद्या भन्ने अङ्गमा वर्णन हुन्छ । सुश्रुतसंहितामा भूतविद्याका विषय अन्तर्गत नागहरूको उल्लेख भएकोछ ।२०

उत्तरतन्त्रमा नागग्रहको आवेशबाट हुने उन्मादको लक्षण र उपचार अन्तर्गत बलिको विधान पनि वर्णन गरिएकोछ ।२१

गर्भको विकास राम्रोसित नभएको एक अवस्थाको नाम नागोदर भनिएकोछ ।२२
मानिसको मानसिक प्रकृतिको वर्णनका प्रसङ्गमा एक प्रकृति सर्पसंग सम्बन्धित हुनाले सार्प भनेर वर्णन गरिएकोछ ।२३

सर्पविषको प्रयोग विष तथा रोगको उपचारमा पनि हुनसक्ने तथ्य पनि पाइन्छ । वनस्पति वा खनिज विषको उपचारमा जंगम विष(सर्प आदिको) उपयोगी हुने मानिएकोछ ।२४

यसको एक उदाहरण महाभारतमा पनि देखिन्छ । दुर्योधनले भीमसेनलाई मार्न विषको प्रयोग गरिएको र सर्पहरूद्वारा त्यो विष नष्ट गरिएको वर्णन छ । चरकसंहितामा उदर रोगको असाध्य अवस्थामा सर्पविषको प्रयोग गर्ने विधान छ ।२५

आयुर्वेद अन्तर्गत रसशास्त्रमा पनि केही योगहरूमा सर्पविषको प्रयोग भएको पाइन्छ ।

यसरी आयुर्वेदमा सर्पहरूका विषयमा व्यापक वर्णन उपलब्ध छ ।

१. नमोस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु । ये चान्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ।। – यजुर्वेद
२. कद्रू: सुषाव नागाँश्च गन्धर्वान् सुषुवे मुनि:। – मार्कण्डेयपुराणम्।९६।६
३. नागाः काद्रवेयाः – अमरकोश, पातालभोगिवर्ग ४ ।
४. सर्पः पृदाकुर्भुजगो …………………पवनाशनः ।। – अमरकोश, पातालभोगिवर्ग ६– ८ ।
५. …………….. अथ गोनसे । तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।।
अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ । मालुधानो मातुलाहिर्निमुक्तो मुक्तकञ्चुकः ।। –
– अमरकोश, पातालभोगिवर्ग ४–५ ।
६. अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मश्च तक्षकः । कुलीरः कर्कटः शंखश्चाष्टौ नागाः प्रकीतिताः ।र्।
७. जरुत्कारुमुनेः पत्नी …….नागमातर्नमोस्तु ते ।।
८. यदा मत्स्यावतारेण हरिणा वेद उद्धृतः । तदा शेषश्च तत्रैव वेदं साङ्गमवाप्तवान् ।
अथर्वान्तर्गतं सम्यगायुर्वेदं च लब्धवान् । एकदा स महीवृत्तं द्रष्टुं चर इवागतः ।।
तत्र लोकान् गदैग्र्रस्तान् व्यथया परिपीडितान् । स्थलेषु बहुषु व्यग्रान् म्रियमाणाँश्च दृष्टवान् ।
तान् दृष्ट्वाऽतिदयायुक्तस्तेषां दुःखेन दुःखितः । अनन्तश्चिन्तयामास रोगोपशमकारणम् ।।
संचिन्त्य च स्वयं तत्र मुनेः पुत्रो बभूव ह । ………………………………………….
आत्रेयस्य मुनेः शिष्या अग्निवेशादयोऽ भवन् । मुनयो बहवस्तैश्च कृतं तन्त्रं स्वकं ंस्वकम् ।।
तेषां तन्त्राणि संस्कृत्य समाहृत्य विपश्चिता । चरकेणात्मनो नाम्ना ग्रन्थोऽयं चरकः कृतः ।।
– भावप्रकाशः, पूर्वखण्डः , आयुर्वेदप्रवक्तृप्रादुर्भावप्रकरणम् ५७ – ६५ ।
९. पातञ्जलमहाभाष्यचरकप्रतिसंस्कृतैः । मनोवाक्कायदोषाणां हत्र्रेऽहिपतये नमः ।।
१०.श्वाविच्छल्यकगोधा……सर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः । – सुश्रुत. सू. ४६। ७६
११. सर्पाः कीटोन्दुराः लूता वृश्चिकाः……दंष्ट्रिणोऽमी विषं तेषां दंष्ट्रोत्थं जङ्गमं मतम् ।। चरकसंहिता, चि. २३ । ७ – ८
१२. असंख्या वासुकिमुखा विख्यातास्तक्षकादयः । …..क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत् ।
नमस्तेभ्योऽस्ति नो तेषां कार्यं किञ्चिच्चिकित्सया ।। – सुश्रुत. कल्प. ४ । ३–५
१३. ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान् । तेषां संख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।।
अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा ।। दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्थैव च ।
निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः । दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः ।।
तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट् च पन्नगाः । द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश ।।
निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा । वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः ।।
पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा । ते दशन्ति महाक्रोधास्तद्धि त्रिविधमुच्यते ।। – सुश्रुत. कल्प. ४ । ६–११
१४. शुक्रवत् सर्वसर्पाणां विषं सर्वशरीरगम् । क्रुद्धानामेति चाङ्गेभ्यः शुक्रं निर्मन्थनादिव ।।
तेषां बडिशवद् दंष्ट्रास्तासु सज्जति चागतम् । अनुद्वृत्ता विषं तस्मान्न मुञ्चन्ति च भोगिनः ।। – सुश्रुत. कल्प. ३ । ३४–३५
१५. रथाङ्ग–लाङ्गल–च्छत्र–स्वस्तिकाङ्कुशधारिणः । ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः ।।
मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः । ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः ।।
स्निग्धा विचित्रवर्णाभिस्तिर्यगूध्र्वं च राजिभिः । चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः ।। – सुश्रुत. कल्प. ४ । २०–२२
१६. सर्पितं रदितं वापि तृतीयमथ निर्विषम् । सर्पाङ्गाभिहतं चैव केचिदिच्छन्ति तद्विदः ।। – सुश्रुत. कल्प. ४ । १२
१७. तत्र दर्वीकरविषेण त्वङ्नयननखदशनमूत्रपुरीषदंशकृष्णत्वं …….वातवेदना भवन्ति ।।
मण्डलिविषेण त्वगादीनां पीतत्वं शीताभिलाषः…..शोणितागमनमूध्र्वमधश्च…..श्वयथुर्दंशकोथः ….पित्तवेदना भवन्ति ।।
राजिमद्विषेण शुक्लत्वं त्वगादीनां शीतज्वरो रोमहर्षः …..आदंशशोफः सान्द्रकफप्रसेकश्छर्दिरभीक्ष्णं. उच्छ्वासनिरोधस्तमःप्रवेश–
स्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति ।। – सुश्रुत. कल्प. ४ । १५–१७
१८. रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधेवोत्तमनागागानां भैषज्यमिदमस्तु ते ।। – चरक. कल्प. १ । १६
१९. मन्त्रारिष्टोत्कर्तन….. मृतसञ्जीवनमेव च विंशतिरेते चतुर्भिरधिकाः ।। – चरक. चि. २३ । ३३–३४
२०. भूतविद्या नाम देवासुर–गन्धर्व–यक्ष–रक्षः–पितृ–पिशाच–नागग्रहाद्युपसृष्टचेतसां शान्तिकर्म–बलिहरणादि ग्रहोपशमनार्थम् ।।
– सुश्रुत. सू. १ । ७ , – सुश्रुत. उत्तर. ६० । ११
२१. भूमौ यः प्रसरति सर्पवत् कदाचित् सृक्कण्यौ विलिहति जिह्वया प्रसक्तम् ।
निद्रालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्विज्ञेयो भवति भुजङ्गमेण जुष्टः ।।
– सुश्रुत. उत्तर. ६० । ११
तेषां शान्त्यर्थमन्विच्छन् वैद्यस्तु सुसमाहितः । जपैः सनियमैर्होमैरारभेत चिकित्सितुम् ।
रक्तानि गन्धमाल्यानि बीजानि मधुसर्पिषी । भक्ष्याश्च सर्वे सर्वेषां सामान्यो विधिरुच्यते ।। – सुश्रुत. उत्तर. ६० । २१
२२. चरक. शारीर. ८ । २६
२३. चरक. शारीर. ४। ४९
२४. चरक. चिकित्सा. २३ । १५
२५. चरक. चिकित्सा. १४ । १७३–१७५

The post सर्प र आयुर्वेद first appeared on

नेपालमा युगौंदेखि आयुर्वेदको अध्ययन अध्यापन गुरुकुल परम्पराअनुसार चल्दै आएकोमा उपचारको लागि आवश्यक पर्ने औषधिहरूको निर्माणको क्षेत्रमा संस्थागत प्रयास राजा प्रताप मल्लले विसं १७०० तिर हनुमान ढोका दरबारमा वैद्यखानाको स्थापना गरेर सुरु गरेका थिए । समयक्रममा औषधि निर्माण प्रक्रिया शुरु भएपछि चिकित्सालय एवम् आयुर्वेद शिक्षाको लागि अलग्गै व्यवस्थागर्ने उद्देश्यले विसं १९७४ मा चार शैयाको आयुर्वेद चिकित्सालयको व्यवस्था हुनुको साथै आयुर्वेद अध्ययनको व्यवस्था पनि भयो । संस्थागत रुपले भने विसं १९८५ देखि आयुर्वेद क्याम्पस संचालन हुँदै आएकोमा विसं २०२९ सम्म आयुर्वेदाचार्यसम्मको पठनपाठन थालियो । चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान बनाउने कार्यक्रममा आयुर्वेदाचार्यसम्म पठनपाठन भएको आयुर्वेदको शैक्षिक कार्यक्रमलाई प्रमाणपत्र तहमा झारियो । उक्त अध्ययन संस्थानले आधुनिक चिकित्सा पद्दतिलाई मात्र बढाउने कामग¥यो र आजका दिनसम्ममा पनि आयुर्वेदको विकासमा चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थानसँग सम्बद्ध हँुदा विएएमएस (आयुर्वेदमा स्नातक) र एउटा विषयमा मात्र एमडी (विशेषज्ञता सेवा) आयुर्वेद संचालनमा छ । आयुर्वेद विधामा पनि २२ वटा विषयमा स्नात्तकोत्तर अध्यापनको व्यवस्था छिमेकी मुलुक भारत तथा श्रीलंकामा रहेको छ । आयुर्वेद अध्ययन संस्थानको स्थापना भएमा नेपालमा पनि यी विषयहरुमा स्नातकोत्तर संचालन गर्न सक्छौँ ।

संस्थागत रुपले भने विसं १९८५ देखि आयुर्वेद क्याम्पस संचालन हुँदै आएकोमा विसं २०२९ सम्म आयुर्वेदाचार्यसम्मको पठनपाठन थालियो । चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान बनाउने कार्यक्रममा आयुर्वेदाचार्यसम्म पठनपाठन भएको आयुर्वेदको शैक्षिक कार्यक्रमलाई प्रमाणपत्र तहमा झारियो ।

नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा लामो इतिहास बोकेको आयुर्वेद स्वास्थ्य विज्ञानको अवस्था अहिले पनि नाजुक छ । बदलिँदो विश्व परिवेशमा समयको माग र दबाबका कारण सुधार र विकासका लागि सकारात्मक सोचसहित केही पहल विशेषगरी नीति योजना निर्माणमा देखिएको छ । तर भएका नीति र कार्यक्रमको कार्यान्वयन हुननसक्दा आयुर्वेदको स्थिति अझै पनि दयनीय नै छ । आयुर्वेद सम्बन्धी सरकारी नीति तथा योजना र यसमै आधारित भएर अनुमान गर्दा आगामी वर्षहरुमा आयुर्वेद विशेषज्ञहरुको आवश्यकता पर्ने देखिन्छ । दक्ष जनशक्तिको अभावका कारण आयुर्वेदको स्तरीय सेवाबाट नेपाली जनता वन्चित हुन पुगेका छन् । विसं २०६३ मा स्वास्थ्य मन्त्रालयले गरेको अध्ययनअनुसार झण्डै पाँच सयको हाराहारीमा आयुर्वेद क्षेत्रका लागि दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता रहेको पाइएको थियो । त्यस यता एघार वर्ष बितिसकेको छ । तर उल्लेखित संख्यामा दक्ष जनशक्तिको उत्पादन भने हुन सकेको छैन । मुलुकले अपनाउन गइरहेको संघीय संरचनाा एवं सरकारी, गैह्रसरकारी र निजीस्तरबाट आयुर्वेद क्षेत्रमा हुने लगानीको आधारमा आगामी दश वर्षमा हाम्रो अध्ययनमा थप पाँच सय गरी एक हजार दक्ष आयुर्वेद जनशक्तिको आवश्यकता पर्ने देखिन्छ । आगामी दश वर्षमा आयुर्वेद जनशक्तिको मागको अनुपातमा हालको स्रोत र साधनमा आधारित शैक्षिक संस्थाको उत्पादनको अहिलेको अनुपातलाई नै आधार मान्ने हो भने पनि देश विदेशमा समेतगरी प्रतिवर्ष १२ जनामात्र उत्पादन गर्नसक्ने देखिन्छ । एकहजार चाहिनेमा १२० जनामात्र उपलब्ध हुने भनेको लाजमर्दाे अवस्था हो । अपुग जनशक्ति उत्पादन गर्न लगानी अभिबृद्धिगरी सातै प्रदेशमा कम्तीमा एक एक वटा आयुर्वेद अध्ययन संस्थान स्थापना गरी मागको पूर्ति गर्नुपर्ने देखिन्छ । वर्तमान समयमा प्रदेश नं तीनको लागि स्नातकोत्तर (एम.डी.÷एम.एस आयु.) तथा विद्यावारीधि सम्मको अध्ययन अध्यापन गराउने त्रि.वि आयुर्वेद अध्ययन संस्थान स्थापना गरेमा मात्र समग्र आयुर्वेद क्षेत्रको विकास र गुणस्तरीय सेवा प्रवाह हुने देखिन्छ । यसका लागि त्रि.वि परिसर कीर्तिपुरमा संचालित आयुर्वेद क्याम्पस र राष्ट्रिय आयुर्वेद अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्र तथा सिंहदरबार वैद्यखाना र नरदेवी आयुर्वेद चिकित्सालयको स्रोत र साधनको उपयोग गर्नुपर्ने देखिन्छ । यसरी सुरुवात गर्दा हाललाई आर्थिक दायित्व पनि कमहुने र निश्चित समयभित्र स्नात्तकोत्तर कार्यक्रम सुरुवात गर्न सकिन्छ ।

नेपालमा आयुर्वेद शिक्षाको इतिहास निकै पुरानो र गौरवपूर्ण छ । विसं १९८५ मा चार शैयाको आयुर्वेद चिकित्सालय सहितको आयुर्वेद क्याम्पसको स्थापना गरिएको थियो । २०२९ सालमा सो विद्यालयलाई त्रिविविमा समाविष्ट गरिएको र चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थानको स्थापना पश्चात सो संस्थान अन्तर्गत संचालित रहेको छ । विसं २०३१ मा नयाँ शिक्षा नीति लागू भएपछि आयुर्वेद एवं आधुनिक चिकित्सामा प्रवीणता प्रमाणपत्र तहको अध्ययन अध्यापन भइआएकोमा २०४४ सालदेखि स्नातक तहको अध्ययन अध्यापन शुरु भयो । तर त्यो २०४७ सालमा बन्द भयो । पुनः २०५३ सालदेखि आयुर्वेद स्नातक तह (विएएमएस) को अध्ययन अध्यापन निरन्तर छ । हाल त्रिविविमा चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान आयुर्वेद क्याम्पसले स्नातक र एमडी कायचिकित्सा कार्यक्रम संचालित छ ।

राष्ट्रिय आयुर्वेद स्वास्थ्य नीति २०५२ को बुँदा छ मा आयुर्वेद शिक्षा तथा जनशक्ति विकास अन्तर्गत राष्ट्रिय आयुर्वेद अध्ययन संस्थानको स्थापना तत्कालै त्रिविविअन्तर्गत गरिने छ भन्ने छ । विसं २०५५ को उच्चस्तरीय राष्ट्रिय शिक्षा आयोगको प्रतिवेदनले समेत बुँदा नं.१२ मा स्पष्ट रुपमा त्रि.वि.वि. अन्तर्गत आयुर्वेद अध्ययन संस्थानको स्थापनाको लागि सिफारिस गरेको छ । आयुर्वेद चिकित्सामा स्नातकोत्तर अध्ययन स्वदेशमै प्रारम्भ गर्नुपर्ने अनिवार्य देखिएको सन्दर्भमा यस चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थानकोे प्राज्ञिक परिषद्बाट आयुर्वेद चिकित्सा विधाका तीन विषयहरुमा स्नातकोत्तर कार्यक्रम संचालन शैक्षिक सत्र २०६९ सालबाटै गर्ने भनिए पनि कायचिकित्सा विषयमा मात्र स्नातकोत्तर कार्यक्रम संचालन गरियो ।

आयुर्वेद अध्ययन संस्थान त्रि.वि.वि अन्तर्गत स्थापना हुन नसकेपछि नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय अन्तर्गत वि.सं. २०६७ सालमा स्थापना भयो । दक्ष जनशक्तिको अभावमा उक्त संस्थानले २०६९ सालदेखि स्नातक अन्तर्गत वार्षिक रूपमा २१ विद्यार्थीलाई अध्यापन गराउँदै आएको भए पनि स्नातकोत्तर कार्यक्रमहरू भने संचालन गर्न सकेको छैन । दक्ष जनशक्तिको अभावले गर्दा नेपालमा वनस्पति सम्पदाको अध्ययन अध्यापन हुन सकेको छैन । जसकारण नेपालको पूर्वी क्षेत्रमा भएका जडीबुटीहरू बिहार राज्यको पटना तथा पश्चिमका जडीबुटी पुरानो दिल्लीको खारीबोलीमा भारत सरकारले संग्रहित गरेर राखी औषधि कम्पनीहरूलाई वितरण नै गरेको छ । श्रीलंकामा त्यहाँका सरकारी औषधि निर्माण कम्पनीहरूले प्रयोग गर्ने जडीबुटी भारतहुँदै नेपालबाट आएको भन्ने जानकारी म आफै केही वर्षअघि त्यहाँ जाँदा थाहा पाएको थिएँ । यसरी विदेशी औषधि निर्माण कम्पनीहरूले जडीबुटीहरू सस्तो मूल्यमा आयात गरी औषधि निर्माणगरी नेपाललाई नै निर्यातगर्दै आएका छन् । तर तिनै औषधि हामी भने महँगो मूल्यमा किन्न बाध्य छौँ । खुकुरीको चोट अचानोलाई थाहा हुन्छ भनेजस्तै यो पीडा देशको आयुर्वेद क्षेत्रका हामीलाई मात्र थाहाभयो नीति निर्माताहरुले दुखेजस्तो पनि गरिदिएनन् ।

आयुर्वेद क्षेत्रमा प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने राष्ट्रिय स्तरका संस्थाहरु आयुर्वेद क्याम्पस, सिंहदरवार वैद्यखाना विकास समिति, नरदेवी आयुर्वेद चिकित्सालय विकास समिति, आयुर्वेद विभाग, स्वास्थ्य मन्त्रालय (आयुर्वेद महाशाखा) बीच सबै खाले सहयोगका लागि आपसी समन्वय र सहकार्य नै आयुर्वेद अध्ययन संस्थानको स्थापनाको बलियो आधार हो । आयुर्वेदमा एम.डी. तहको अध्ययन गराउने भारतीय शिक्षण संस्थाहरुको अध्ययन गर्दा झण्डै २२ वटा विषयमा बिशेषज्ञता हासिल गर्न सकिने देखिन्छ । सीमित श्रोत र साधनमा भर परेर सञ्चालन गर्नु पर्ने भएकोले यी सबै बिषयहरुमा तुरुन्तै स्नातकोत्तर कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सम्भव नदेखिए पनि क्रमबद्ध रुपमा सञ्चालन गर्न भने पक्का सकिन्छ । यद्यपि यसका लागि एकाध चुनौती देखा पर्न सक्लान तर तिनको समाधान पनि हामीसँगै छ ।

यस संस्थानको स्थापना भएमा यसले अनुसन्धानमुलक ज्ञान, प्रविधिको विकास तथा उच्च गुणस्तरको जनशक्ति उत्पादन गरी विश्वबजारमा मुलुकको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । नेपालमा रहेका जडिबुटी एवं वनौषधि स्रोतहरूको सदुपयोगबाट गुणस्तरीय खाद्यपदार्थ एवं औषधिको उत्पादन गरी निर्यात समेतगरी आयआर्जनको बाटो खुलाउन सकिन्छ । यसबाट रोजगारीको बढ्ने छ देशलाई सम्बृद्ध बनाउन मद्दत पुग्नेछ । नेपालमा यस प्रकारको संस्थानको अभ्यासबाट मुलुक भित्र रहेका अन्य उच्च शिक्षाका संस्थाहरूलाई आवश्यक पर्ने आयुर्वेद एवम् वनस्पति सम्बन्धि ज्ञानको सहयोग प्राप्त हुनेछ, जुन विश्वकै लागि आकर्षण हुन सक्छ । हाम्रो देशमा रहेको विशिष्ट प्राकृतिक, वानस्पतिक, जैविक विविधता एवं छोटो दुरीमै पाइने भौगोलिक तथा मौसमी विविधता, जलस्रोत, कृषि उत्पादन तथा उपलब्ध जडिबुटीको उपयोग र प्रवर्धनका लागि यो संस्थानको स्थापना अत्यावश्यक छ । त्यो त्रिवि हाताभित्र गर्ने पर्याप्त आधार पनि छन् ।

कस्तुरी मृग आफैले आफ्नो सुवास थाहा नपाएर जंगल चाहार्दै हिँड्छ । त्यही हालतमा आज हामी छौँ । नेपालमा आयुर्वेद शिक्षाको इतिहास निकै पुरानो र गौरवपूर्ण छ । तर त्यो गौरव हामीले आजका मितिसम्म आउदा देश विदेशमा फैलाउनुको सट्टा कायमै राख्न सकेका छैनौँ । बढ्दो जनसंख्या, उपलब्ध जडिबुटीहरु, विकसित प्रविधि, बढ्दो स्वास्थ्य चुनौतीको सामनाका लागि हाम्रो भूगोल र मानव सुहाउँदो आयुर्वेद चिकित्साको विकास गर्नुपर्नेमा तीन सय वर्षको आयुर्वेद उपचार पद्दति र ९० वर्ष लामो आयुर्वेद चिकित्सा शिक्षाको इतिहास बोकेर अहिले पनि अस्तित्वको खोजीमा छौँ । यो बिडम्बना हामी यस क्षेत्रका मानिसको मात्र नभई सिंगो देशकै हो । अनि यो गौरव जोगाउन नसक्नु हाम्रो लाचारीपन बाहेक अरु केही होइन ।

(लेखक त्रि.वि.वि आयुर्वेद अध्ययन संस्थान स्थापनार्थ समितिको संयोजक हुनुहुन्छ ।)

The post आयुर्वेद अध्ययन संस्थानको स्थापना किन ? first appeared on

उर्जाशील व्यक्तित्व

उर्जाले पदार्थ बन्छ । पदार्थ उर्जामा मिल्छ । ज्ञानसम्मत पूर्वीय चिन्तन यही हो । विज्ञानसम्मत चिन्तन पनि त्यही हो । फरक शव्दमा हो । प्रस्तुतीमा हो । बुझाइमा हो । प्रपन्नाचार्यले त्यही बुझें । ‘बेदान्तनयभूषणम्’ मा विद्यावारिधि गर्दा । वेदान्ताचार्य भएर चिन्तन बाँड्दा । आचार्य भएर जीवनमा अनुभूति गर्दा । त्यही ज्ञान, अनुभूति र प्रत्याभूतिका पुस्तक हुन् ‘वेदमा के छ (२०३८)’ र प्राचीन हिन्दू विज्ञान (२०३९) । सरल शव्दावलीका गहन पुस्तकहरु । ढिलो उमेरमा पढेर छिटो ज्ञानी बनेका प्रपन्नाचार्यका १८ वटा प्रकाशित एवं अप्रकाशित कृतिमध्येका दुइवटा उपहारहरु । घरेलु नोकरबाट आफैं स्वामी बन्न सकेका उर्जाशील व्यक्तित्वका तथ्यगत एवं बौद्धिक भनिनेलाई हल्लाउन सक्ने पठनीय पुस्तकहरु ।

वेदमै खोज । उपनिषदमा खोज । ब्राह्मणः (पुस्तक) मा खोज । विज्ञान सर्वत्र छ । ज्ञान सर्वत्र छ । यस मानेमा हामीलाई चुनौती दिए – खोज्ने हो त ? गम्ने हो त ? यस्ता गहन कुराहरु सहज शव्दावलीमा राखिदिने; भनाइको स्रोत समेत उल्लेख गरिदिने, वैदिक वाङमय र पश्चिमी दस्तावेजको तुलनात्मक जानकारी दिने ज्ञानी प्रपन्नाचार्यलाई मेरो मरणोपरान्तको नमस्कार ।

पहिलो पुस्तकका दिमागी उर्जा ।
वेद ज्ञान हो । ज्ञानीहरुले यति भने । प्रपन्नाचार्यले चाहिँ ५ वटा थप कुरा व्यक्त गरे । उनले भने वेद चार पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) केलाउने दस्तावेज हो । शौर्यकान्ति जगाउँने दस्तावेज हो । शिवत्व प्राप्त गराउने दस्तावेज हो । मंगल र लक्ष्मी दिने दस्तावेज हो । प्रत्यक्ष र अनुमान प्रमाणभन्दा माथिको ज्ञान दिने दस्तावेज हो । यही दस्तावेजको विश्लेषण गर्दा प्रपन्नाचार्यले हाम्रा पश्चिममय बुद्धिमा झटारो हानिदिए । मानव उत्पत्तिको कुरा बुभ्mन डार्विनको सिद्धान्त मान्ने बबुराहरुलाई नासदीय शुक्त र तैतरोपनिषदको चिन्तन दिएर । यी पुस्तकमा भएका आकास, वायु, अग्नि, पानी, पृथ्वी र जीवको अन्तरसम्बन्ध प्रस्तुत गरेर ।

आर्यहरु फिरन्ते हुन् । पश्चिमाले यही सिकाए । हामीले पत्यायौं । तर प्रपन्नाचार्यले भनिदिए – सतपथ ब्राह्मण (१–६–३–८) पढे हुन्छ । ऋग्वेदको पणि व्यापारीको कथा (ऋग्वेद, ६–२१–९) पढे हुन्छ । पश्चिमाकै ज्ञानमा विश्वास गर्ने भए पारसी सोच (इरानवेज) को दलाली गरे हुन्छ । अनि टुँगोमा पु–याए – आर्यहरु आदिवासी हुन् । यो प्रामाणिक आधारले नेपाली समाजशास्त्री र मानवशास्त्रीलाई नराम्रो दनक दिए ।

जनावरबाट मानव जातिले भाषा सिक्यो । पश्चिमी अनुसन्धानले त्यही भन्यो । तर प्रपन्नाचार्यले भनिदिए – एकपटक ऋग्वेद (१–१६४–४३) पढ । अथर्ववेद (९÷१०÷२७) पढ । तैतिरिय ब्राह्मण (२÷८÷८÷५) पढ । सतपथ ब्राह्मण (४÷१÷३÷१७) पढ । यो पढाइको आधारमा प्रपन्नाचार्यले प्रश्न गरे – अमिवा र मानवको भाषा मिल्छ त ? त्यसैको बलमा भाषाविद भनिनेहरुलाई चुनौति दिए – आर्य बैदिक मूलभाषा हो । जनावरबाट पश्चिमाले चाहिं सिके होलान् ।

आधुनिक स्कूल पश्चिममा शुरु भयो । लेखनकला मिश्रमा शुरु भयो । शिक्षाविद्ले यही भन्यौं । प्रपन्नाचार्यले छान्दोपनिषद (८÷१५÷१), अर्थववेद (६–१४१), वेदसंहिता (७÷५०–५१÷५) र ऋग्वेद सातौं र आठौं मण्डल तथा तैतिरियोपनिषदको प्रामाणिक आधारमा भनिदिए कुल हाम्रै हो । पश्चिमाले स्कल बनाइदिए । लेखनकला बैदिक हो । पश्चिमाले नै अन्यत्रको हो भनिदिए । यस अर्थमा शिक्षाविद्लाई गतिलो थप्पड दिए । अनि भने ऋग्वेदको दशौं मण्डल पढ् नारी शिक्षा त्यहीं छ । ऋतको आचार त्यहीं छ ।

राज्यको सोच युरोपियन हो । राजनीतिविद्ले त्यही घोक्यौं । घोकायौं । तर प्रपन्नाचार्यले भनिदिए – ऋग्वेद (१०–१२५–३; १०–२७४–१ देखि ५; १–१७–१; १०–९८–१११; १०–९७–६; १–३२–११; र ४–३०–१५) पढ । त्यसमा राजा र राष्ट्रको चर्चा छ । सम्राटको चिन्तन छ । मत स्वतन्त्रताको व्यवस्था छ । वैचारिक स्वतन्त्रता । निर्णायक स्वतन्त्रता । राजदूतको व्यवस्था छ । मुखिया प्रणाली छ । ग्रामणी त्यसको पदवी हो । महाजनी व्यवस्था छ । राजा, मंत्री र जनसभाको चर्चा छ । न्याय प्रणाली छ । दुर्ग वा किल्लाको व्यवस्था छ । यसरी प्रपन्नाचार्यले हामी राजनीतिविद्लाई अल्पज्ञानी सावित गरिदिए ।

शुरुमा मानव जाती नाँगै थियो । हामीले त्यही सिक्यौं । पछि शिकार गरे । पशुपालन गरे । खेती गरे । अहिले आधुनिक छन् । यस अर्थमा मानव विकास क्रमागत हो । हामीले यसै भन्यौं । भनायौं । तर प्रपन्नाचार्यले ऋग्वेद (३–८–४) को आधारमा भनिदिए विकास स्थानगत छ । क्रमागत छैन । भेडाको त्यहीं छन् । लुगा लगाउने त्यही छन् । शिप्र (पगडी) लगाउँने त्यही छन् । गहना लगाउँने त्यहीं छन् । कपाल सिंगार्ने त्यही छन् । कपाल मुण्डन गर्ने र कपाल पाल्ने त्यहीं छन् । दूध, मोही, ध्यू, खिर खाने त्यहीँ छन् । माँसाहारी पनि त्यहीँ छन् । अश्वदा, बसोदा, हिरण्यदा त्यहीँ छन् । दान दिनेहरु । दान लिनेहरु । काठ, माटा, धातुका शिल्पी त्यहीँ छन् । खेताी गर्ने त्यहीँ छन् । यसरी प्रपन्नाचार्यले विकासविद्लाई झस्काए – विकास क्रमागत हो कि स्थानगत ? सोचगत हो कि अनुकरणगत ? पहिल्याउ भनिदिए ।

धार्मिक विवाद र विस्तार अहिलेको दौड हो । नेपाली शव्दमा धर्मान्तर पनि हो । त्यसै प्रसंगमा प्रपन्नाचार्यले ऋग्वेद (५–६३–७) को आडमा भनिदिए – ओल्ड टेस्टामेण्टमा ऋग्वेदीय छाप छ । जिकिर गरे क्राइष्ट २ पटक भारत वर्षमा आएका थिए । मोहम्मद पनि आर्य नै थिए । इस्लाम धर्मका सुफीहरु चाहिँ बैदिक हुन् । अद्धैत चिन्तनका अनुयायी । यसरी धर्मविरलाई भनिदिए – हामी एउटै स्रोतका पुजारी हौं । प्रक्रियामा फरक छौं । धर्मान्तर बेकारको काम हो । त्यहीं चर्चा गरे ऋग्वेदमा ‘पशुपति’ शव्दै छैन । रुद«, तपसे र कपर्दिनी छ । विष्णुको चर्चा छ । कतै एकेश्वरको चिन्तन छ । कतै द्धयेश्वर (ऋग्वेद १–१६४–२०) । यसरी जानकारी दिए – हामी नाम भेदमा छौं । धर्मभेद हाम्रो सोच होइन । मतभेद हुनसक्छ । धार्मिक मतक्येता गराउँने विन्दू ऋग्वेद नै हो । यसरी धर्मविद्लाई उनले गतिलै दनक दिए ।

वेद हिन्दूको हो । पश्चिमाले त्यही सिकाए । हामीले त्यही भन्यौं । हिन्दू को हुन् भनी हामीले खोजेनौं । तर प्रपन्नाचार्यले भनिदिए – ‘हिन्दू’ शव्द फारसी हो । संस्कृत होइन । फारसी अर्थमा हिन्दू भनेको चोर डाकू हो (प्रपन्नाचार्य, पृ. २०१) । फारसीकै ‘शातीर’ भन्ने ग्रन्थमा प्रयोग गरिएको शव्द हो । चोर डाँकाकै अर्थमा । के हामी चोर डाँका हौं त ? हैनौं भने हिन्दू राज्य र हिन्दू इतर राज्यको कुरा वैदिक सोचमा बनेको हो त ? प्रपन्नाचार्यले हामीलाई प्रश्न दिए । जवाफ खोज्नैपर्ने प्रश्न । त्यसै मेसोमा भनिदिए – हिन्दू शव्द शाकपुणि संहितामा देखिन्छ । वृहस्पतिले वाह्र्यस्पत्य शास्त्रमा प्रयोग गरेको देखिन्छ । व्यासले कालिका पुराणमा लेखेको देखिन्छ । अनि पश्चिमाहरुले भनेझैं सिन्ध क्षेत्रका व्यक्ति हुनाले हिन्दू नामाकरण गरिए भनिएको कुरा मिल्छ त ? यस अर्थमा हाम्रा अभिलेखविद्हरुलाई गतिलै मसला दिए ।

अनुहारको बनौटबाट पुस्त्यौली छुट्टयाँउने पश्चिमा बुद्धि हो । तर प्रपन्नाचार्यले भनिदिए – किरातहरु मंगोलियन हैनन् । बाबु उमेशचन्द«को स्रोत दिएर उनले भने बरु ब्राह्मणहरु मंगोलियन नश्लका हुन् । किराँत क्षेत्रीय हुन् भन्ने आधार उनले महाभारत (११–८–३५ तथा ३६) मा पाए । लासा, कश्यप र काशी गोत्रीे किरातीको संसारमा पाए ।

दोश्रो पुस्तकका दिमागी उर्जा
पश्चिमाले आफैलाई रोग विद्याका जनक ठाने । हामीले त्यही ठान्यौं । अरुलाई पनि त्यही भन्यौं । त्यहीं प्रपन्नाचार्यले भनिदिए दध्यङ्ग ऋषिको कथा पढ न (ऋग्वेद १–८०–१६; १–८४–१४) । विश्पालाको कथा हेर न (ऋग्वेद १–१११–१५) । कायाकल्प विज्ञान पढ न (ऋग्वेद १–११२–६ देखि १०) । मरेकालाई बचाउँने ज्ञान हेर न (ऋग्वेद १०–६०–७) । अरुको शरीरमा पस्ने विज्ञान पढ न (ऋग्वेद १०–५८–१ देखि ३) । सूर्यको प्रकासबाट औषधी गर्ने तरीका (ऋग्वेद १–५०–३) लाई राम्ररी अध्ययन गर न । यसरी प्रपन्नाचार्यले आश्विनीकुमारको सर्जरी चिनाए । चरक र सुश्रुतका सर्जरी अथ्र्याए । अगस्ती ऋषिको मधु विद्या (१–८०–१६) देखाए । विष मार्ने विद्या ।

प्रपन्नाचार्यले हाम्रा पुर्खाले बनाएका दश विमानका नाम (त्रिपुर, पुष्पक, भ्राजिष्णु, सौभ, सुत, शक्तत्पुद्गम, अंशुवाह, तारामुख, सूर्यकान्त, चन्द«कान्त) सुनाए । ऋभुदेखिका पायुसम्मका ४७ जना (पृ. १६९) वैदिक बैज्ञानिकका नाम दिए । यसका लागि ऋग्वेद (२–३१–१; ३–५४–१३; ९–६२–१७; ४–३६–२; ४–३६–१; ९–४१–६) पढ्ने सन्देश दिए । हजार तले घर (ऋग्वेद २–४१–५; १–२५–७; ७–१५–१४) पानीजहाज, र फलामे नगरका बारेमा जानकारी लिन आग्रह गरे । परमाणु ज्ञानका लागि अथर्ववेद (११÷२÷२) मा पिलुमती द्यौः पढ्ने सन्देश दिए । यसरी प्रपन्नाचार्यले संकेत गरे आफनै पुर्खा खोज्दा पनि बैज्ञानिक भेटिन्छन् । यसै क्रममा उनले भनिदिए हाम्रा पुख्र्यौली दस्तावेजमा सय योजनको पुल छ । कपालको रौ चिर्ने मेसिन छ । शव्दभेदी वाण छ । विना पखेटा मान्छे उड्ने व्यवस्था छ । दिव्यदृष्टिको सञ्चार छ । हतियारको विज्ञान छ । सूर्य ग्रहण (ऋग्वेद ५–४०–५ र ६) को जानकारी छ । तुरीययन्त्र भन्ने दूरबीन छ । यसरी प्रपन्नाचार्यले भनिदिए बबुराहरु हो हाम्रा वैज्ञानिकहरुलाई त खोजेनौ हगि ।

विज्ञानका किताब अंग्रेजीमै छन् । पश्चिममै छन् । यो हाम्रो सिकाइ हो । त्यही प्रपन्नाचार्यले भनिदिए – हाम्रोमा शौनकको व्योमपानतन्त्र छ । गर्गको यन्त्रकल्प छ । नारायणमुनिको विज्ञान चन्द्रिका छ । बाचस्पतिको यानविन्दू छ । बाल्मीकिको स्वतः सिद्धिन्याय छ । चक्रपाणीको खेट्यान (विमान) छ । ढुण्डिनाथको व्योमयान छ । अगस्तको शक्तिसूत्र छ । नारदको वैश्वानरतन्त्र र धूमप्रकरण छ । मयको मूर्तिकला छ (मयमत) । भारद्धाजको बैमानिककला छ । यहीं प्रपन्नाचार्यले संकेत गरें – ऋग्वेदको छैठौं मण्डल पढे हुन्छ । त्यहीं अनेकन् बैज्ञानिक सूत्रहरु छन् । यसै मेसोमा प्रपन्नाचार्यले भने – पानी, हावा र विजुलीलाई रोकेर शक्ति उत्पादन गर्ने विज्ञान छ । मन्त्रज्ञाः ब्राह्मणः । अनि प्रश्न गरे – विज्ञान व्रह्म हो कि शिल्पशास्त्र हो । पश्चिमी सोचमा भन्ने हो भने अवधारणा हो कि मूर्त सामग्री ? यही प्रश्नबाट प्रपन्नाचार्यले संकेत गरे – विचार खोज्ने भए वैदिक सूत्र पढ । मूर्त कुरा हेर्ने भए त्यही सूत्रको अनुशरण गरी आफै सामग्री बनाऊ ।

मेरो ठम्याइ
प्रपन्नाचार्यका दुवै पुस्तकले हामीलाई घोत्लिन कर लगाउँछ । पुराण सुन्दा र सुनाउँदा नपत्याउनेहरुलाई भनिदिन्छ – मूल स्रोतमै जाउ । वेदमै खोज । उपनिषदमा खोज । ब्राह्मणः (पुस्तक) मा खोज । विज्ञान सर्वत्र छ । ज्ञान सर्वत्र छ । यस मानेमा हामीलाई चुनौती दिए – खोज्ने हो त ? गम्ने हो त ? यस्ता गहन कुराहरु सहज शव्दावलीमा राखिदिने; भनाइको स्रोत समेत उल्लेख गरिदिने, वैदिक वाङमय र पश्चिमी दस्तावेजको तुलनात्मक जानकारी दिने ज्ञानी प्रपन्नाचार्यलाई मेरो मरणोपरान्तको नमस्कार ।

वेदकै अत्रि ऋषि मरेपछि उनका चेलाहरुको संवाद संझदै यो लेख समाप्त गर्छु । अत्रि ऋषिका चेलाहरुको कथन थियो – अत्रि ऋषि पञ्चतत्वमै थिए । त्यहीं मिले । अब उनी हाम्रा संझनामा बाँच्छन् । अत्रि ऋषि झैं स्वामि प्रपन्नाचार्य पनि उर्जामै थिए । अहिले उर्जैमा विलिन भए । पञ्चतत्व थिए । त्यहीं हराए । उनका कृतिहरुले चाहिं प्रत्येक अनुसन्धातालाई बाटो देखाउनेछन् ।

The post ज्ञानी प्रपन्नाचार्य first appeared on

पुरूषाेतम लम्साल

कुनैबेला मलाई आनन्दमूर्तीका प्रवचन खास लाग्थे । ओशो दर्शनमा चाख राख्नुअघि (चाख मात्र राखें, पछि लागिन) म आनन्द मार्ग र जीवन चक्रको नियम बुझ्न झण्डै गुरुकूलको शिष्य बन्न तयार भएको । किनकि, संस्कृति र जीवनको विषयमा आनन्दमूर्तीका प्रवचन र लेखन मन पर्न थालेको थियो । पछि यो अन्यत्र सर्यो । संस्कृतिका तमाम अभिव्यक्तिको संकलित रुपलाई सभ्यता मान्ने आनन्दमूर्तीले ‘मान्छे वैभवले सम्पन्न भए पनि सुसंस्कृत नहुनसक्छ’ भन्दा मनमनै ताली बजाउनेमा म पनि थिएँ । ‘विज्ञानले सभ्यताको भौतिक पक्षको र संस्कृतिले अभिव्यक्ति, कला र सौन्दर्यको विशिष्ट क्षमतालाई देखाउँछ’ भन्ने उनको बैचारिक दृष्टिकोण मन परेको हो मलाई ।

संस्कृत नै कम्प्युटरको लागि सबैभन्दा उत्कृष्ट मैत्री भाषा हो भनेर फोब्र्स पत्रिकाले मात्र होइन नासाले पनि स्वीकार गरेको प्रमाणित तथ्य हो । यसैको आधारमा हिन्दू धर्म र दर्शनका साठीहजार पाण्डुलिपीमाथि नासाले अध्ययन गरिरहेको पछिल्लो समाचारले हामीलाई अलिकति भने पनि काउकुति लाग्न पर्छ ।

भर्खरै मात्र एकजना मित्रले माघ ५ गते काठमाण्डौको कमलादीमा ‘विज्ञान र संस्कृतिः सम्बन्ध र अन्तर्य’ विषयमा कार्यक्रम हुन लागेको सूचना पठाएपछि सम्झेको हूँ मैले आनन्दमूर्तिलाई (भलै म आनन्दमार्गबाट दीक्षित र शिष्य केही होइन) । सभ्यताको सन्दर्भमा उत्तरआधुनिकतावादको ‘डिस्कोर्स’ संस्थागत हुनुअघि नै नवमानवतावादी बिचारको बहस प्रगतिशील प्रयोगवादी सिद्धान्तमार्फत सतहमा आएको थियो आनन्दमूर्तीको । यसैमा भौतिकवादी विकास, वैज्ञानिक विकास, विज्ञानको आयू, अर्थ र स्थायित्व, सभ्यता, संस्कृति र परम्परा जस्ता विषयमा तर्कवितर्क शुरु हुँदा जिज्ञासु विद्यार्थीको नाताले यताउता भौंतारिनु अस्वाभाविक थिएन ।

विज्ञानको चमत्कारपूर्ण उन्नती र प्रगतिले संस्कृति र सभ्यतालाई कम बलियो र बढी कमजोर बनाइरहेको मान्छु म । विज्ञानले समाजको प्रभुत्वशाली र निरीह दुबै बर्गको संस्कृतिलाई आधुनिकीकरणको शिकार बनाइरहेको मान्छु । र, सरकारी प्रतिवेदनमा पूर्ण साक्षर देखाइए पनि धादिंङ जिल्लाका सरकारी कामकाजमा प्रयोग भइरहेका हजारौं ल्याप्चलाई आधार मान्दा प्रभुत्वशालीको प्रचार र निरीहको नियति खोतल्न केही न केही बाटो मिल्छ । शहर छिरेर मैले आफैंलाई बिर्सिएँ भन्नेहरुको भीडबाट उदाहरण लिंदा पनि यसबारे केही साक्षी मिल्छ । विज्ञान र आधूनिकताको वकालत गर्दा गर्दै विज्ञानले धेरै सभ्यता र संस्कृतिको चिरहरण गरेका दृष्टान्त अनेक छन् । अहिले दृष्टान्तको बहसमा नलागौं ।

मुख्य कुरा नेपाली समाजमा पनि सभ्यता र संस्कृतिको सापेक्षमा विज्ञानको प्रयोग र, उपयोग अहिलेको चासो हो । अझ भन्दा संस्कृतिको वैज्ञानिक व्याख्या अझ महत्वपूर्ण । वैज्ञानिक व्याख्या नै नखोजी प्रयोजित रुपमा आरोपित गर्ने परम्पराले नेपालका केही सांंस्कृतिक विशिष्टतामाथि नै धावा बोलिरहेको सन्दर्भ पेचिलो भइसकेको छ । त्यसैले विज्ञान पक्षधर र संस्कृति पक्षधरबीचको खाडल पुर्नभन्दा पनि दूरी कम गर्ने अभियानको पहिलो अध्याय रेभोसाइन्स मिडियाले शुरु गरेको सुन्दा खुसी लाग्यो ।

पक्का पनि कार्यक्रममा विद्वानहरुले औद्योगिकीकरणलाई, विज्ञानलाई, प्रविधि र यसको द्रूत परिवर्तनशील चरित्रलाई निषेध गर्न सम्भव छैन भन्लान् । यी सबलाई हाम्रो सभ्यता र संस्कृतिअनुकूल कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने बारे बहस भइदिए अझ राम्रो हुन्थ्यो । हाम्रो सभ्यताको समाजको संस्कृतिको कला, सौन्दर्य कति विज्ञानसम्मत छ भनेर खोजिनीति (प्रकृति र परिणामको बहसमा नजाम्) परम्परा नयाँ होइन । तर, विज्ञानको आडमा संस्कृतिलाई निषेध गर्नु र संस्कृतिको पक्षपोषण गर्दा विज्ञानलाई तिरस्कार गर्ने अहितकारी सोच र अभ्यासबारे आगे बहस भइदिए हुन्थ्यो । विज्ञानले संस्कृतिलाई विकृत बनाइरहेको छ ? वा, विज्ञानलाई सापेक्षमा उपयोग गर्न नसक्दा हाम्रो पारम्पारिक तथा सांस्कृतिक मूल्यमा ह्रास आइरहेको छ ? विज्ञानका कर्मी र धर्मका पण्डितहरुले सार्वजनिक मञ्चबाटै बहसको थालनी गरिदिए उपयुक्त हुन्थ्यो ।

‘लेनीनलाई नपढी मैले मेरो समाजमा के खराब भइरहेको छ भनेर जान्न सकिन’ भन्थे रे समाजवादी वैज्ञानिक हाल्देन (भारतमा माक्र्सवादी द्वन्दत्मक भौतिकवादको कुनै सन्दर्भमा कतै पढेको सम्झना मात्र हो) । हिन्दू दर्शनमा आकर्षित भएपछि उनले कतै लेखेको धमिलो याद छ, ‘प्रविधिको पक्षमा मात्र जोड दिंदा विज्ञानले मानवताको आध्यात्मिकताको सुन्दरतालाई ध्वस्त बनाउँदै लगेको छ । र, धर्मले अप्रासंगिक र अवैज्ञानिक आधारहरुमाथि पुनःविचार गर्न नसक्दा पतनोन्मुख दिशामा छ’ । रिभोसाइन्स मिडियाका मित्रले अन्तक्रिया र बहसको विषयबारे जानकारी गराउँदा साठी वर्ष अगाडि जे एस हाल्डेनको माथिको टिप्पणीमा हामी बल्ल औपचारिक र सार्वजनिक बहस गर्न गइरहेका छौं भनेर खुसी लाग्नु अनौठो होइन ।

त्यसो भए विज्ञानको नैतिकीकरण कसरी गर्ने ? नेपाली समाजको सांस्कृतिक आदर्श र सभ्यताको वैत्रानिकीकरण कसरी गर्ने ? प्राचीन परम्पराको तार्कीकीकरण कसरी गर्ने ? कि नेपालका प्रगतिशील चिन्तक भनेर चिनिएका आहूती बुढाले नेपाली टोपी दिवसको सन्दर्भमा ‘बांग्लादेशको राजधानी ढाका आएकाले ढाकाटोपी भएको’ भनेजस्तै पाङ्मुङे तर्कबाट संस्कृतिभित्र प्रगतिशीलता खोल्ने हो ? बाहूनवादको खुट्टा तान्दै गर्दा वा हिन्दु संस्कृतिलाई विकृत र पाखण्डी करार गर्दै गर्दा अब कसले कुन प्रामाणिक परिकल्पना, परीक्षण र सिद्धान्तको आधारमा खेती गरिरहेका छन् भनेर खोज्नका लागि पनि माघ ५ गतेको कार्यक्रम प्रस्थानबिन्दू होस् । किनकि, संस्कृत र हिन्दू संस्कृतिका धेरै सार्वभौमक, वैज्ञानिक व्याख्याहरुलाई आधुनिक विज्ञानले स्वीकार गरिसकेका तथ्यहरुबाट नेपालमा बाहूनबादको ढोल पिटेर चुल्हो बाल्ने एउटा जमात बेखबर रहेको अभिनय गरिरहेका छन् भन्दा अनर्थ हुँदैन ।

यहाँ विज्ञान र संस्कृतिको सम्बन्ध र अन्तर्यभित्र साध्य के हो र साधन के हो भनेर ठोस् बहसको थालनी हुनुपर्दछ भन्न खोजिएको हो । विज्ञानका मूल्य र मान्यतासँग जोड्दा अब राष्ट्रिय संस्कृति र बर्गीय संस्कृतिको भेदलाई पनि सम्बोधन गर्ने पद्दति आरम्भ हुनपर्दछ । विज्ञान र शिक्षाको बलमा संस्कृतिमाथि मडारिएको बर्ग एकाधिकारको बादल फटाउने सुत्रहरुको खोजी पनि आरम्भ हुनपर्दछ । अर्को चुनौतीपूर्ण सवाल, संस्कृतिको प्रेमजालमा परेर हामी आधुनिकीकरणको दिशामा उत्प्रेरित चाँहि नहुने ? संस्कृति र परम्पराको जगेर्नाको नाममा देशका अल्पसंख्याक तथा सीमान्तकृत बर्गको वैज्ञानिकीकरण गर्ने कि नगर्ने ? उनीहरुलाई मूलधारमा पनि ल्याउन पनि पर्ने र उनीहरुको जातीय, भाषिक, सांस्कृतिक, सामूहिक पहिचान र संस्कृति पनि तत् तत् अवस्थामा राख्न पर्ने ? यो सम्भव छ ? हो, अब विज्ञानका कर्मीहरु र धर्मका पण्डितहरु र संस्कृतिका मुखियाहरुले बहसलाई विज्ञान र संस्कृतिको सम्बन्ध र अन्तर्यमा केन्द्रित गर्न अबेर भयो भन्न खोजिएको हो ।

अन्त्यमा, अमेरिकी अन्तरीक्ष अनुसन्धान संस्था नासाले जनाएअनुसार सन् २०२५ सम्ममा अत्याधुनिक कम्प्युटरको छैटौं पुस्ता संस्कृत भाषामैत्री भएर आउँदैछ । र, त्यसको अर्को ९ वर्षपछि आउने तोकिएको सातौं पुस्ताको कम्प्युटर पनि संस्कृत मैत्री नै आउने बताइएको छ । किनकि, संस्कृत नै कम्प्युटरको लागि सबैभन्दा उत्कृष्ट मैत्री भाषा हो भनेर फोब्र्स पत्रिकाले मात्र होइन नासाले पनि स्वीकार गरेको प्रमाणित तथ्य हो । यसैको आधारमा हिन्दू धर्म र दर्शनका साठीहजार पाण्डुलिपीमाथि नासाले अध्ययन गरिरहेको पछिल्लो समाचारले हामीलाई अलिकति भने पनि काउकुति लाग्न पर्छ ।

सकारात्मक बहसको थालनीप्रति शुभकामना ।

आगे, विज्ञान र संस्कृति दुबैको जय होस् ।

The post रिभोसाइन्सको विज्ञान र संस्कृतिको सम्बन्ध र अन्तर्य first appeared on

सरकारी, गैरसरकारी र प्राज्ञिक जमातले स्थानीय सरकारसँग सहकार्य गरी त्यहाँको सबल पक्ष उजागर गर्दै जिम्मेवार कसरी बनाउने भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ

अहिले संविधानले केन्द्रीय मानसिकता भत्काएर स्थानीय तहलाई जिम्मेवारी दिएको छ । स्थानिय तहले अहिलेसम्म त्यस प्रकारका कार्यक्रम कार्यान्वयन सुरु गरेको छैन । स्थानीय सरकार कति बलियो हुन्छ र त्यसले कार्यक्रम कसरी लागू गर्छ भन्ने ठूलो चुनौति हो । मलाई लाग्छ– यो सबैको सरोकारको विषय पनि हो ।अर्को कुरा, शिक्षक, दलका स्थानीय कार्यकर्ता अनि नेतृत्व एउटै जातका छन् । तिनीहरू सबै राजनीतिक दलका कारिन्दा नै हुन् । अब यस्तोे अवस्थामा चुनिएका जनप्रतिनिधिलाई उनीहरूले नै तह लगाउने हो । गुणस्तरीय शिक्षा ल्याऊ भन्नुपर्दा कसरी ल्याउने ? किनभने राजनीति भनेको मनोगत ढंगबाट चल्छ । वस्तुगत ढंगबाट गुणस्तर कायम गर्नुपर्ने हुन्छ । वस्तुगत र मनोगत दुईवटा चिन्तनलाई कसरी मिलाउने ? मलाई लाग्छ अहिलेको ठूलो समस्या यिनै हुन् ।

मैले देखेको तेस्रो समस्या भनेको अहिले एसईई दिएका सवा लाख विद्यार्थीले ‘डी’ र ‘ई’ ल्याए । तिनीहरूले कतै पनि भर्ना नपाउने भए । पोहोर साल पनि यो संख्या करिब डेढ लाख थियो । यी विद्यार्थीले काम गरेर खानका लागि के–के सीप हुनसक्छ, भोलि प्राज्ञिक क्षेत्रमा आउनेका लागि कस्तो वातावरण बनाउनुपर्छ । यसतर्फ कसैले पनि सोचेजस्तो लाग्दैन ।

अहिले स्थानिय सरकारसँग सहकार्य गर्नका लागि असाध्यै ठूलो चिन्तन आवश्यक छ । सरकारी, गैरसरकारी र प्राज्ञिक जमातले स्थानीय सरकारसँग सहकार्य गरी त्यहाँको सबल पक्ष उजागर गर्दै जिम्मेवार कसरी बनाउनेमा केन्द्रित हुनु पर्छ । जस्तोः अनिवार्य शिक्षा कसरी लागू गर्ने ? गुणस्तरीय शिक्षा कसरी लागू गर्ने ? निःशुल्क शिक्षा कसरी गर्न लागू गर्ने ? यी महत्वपूर्ण सवाल हुन् । निजी र सरकारी स्कुलबीच जुन खाडल बढिरहेको छ, त्यसलाई कसरी कम गर्ने भन्ने गम्भीर विषय हो ।

धार्मिक विद्यालयलाई कसरी व्यवस्थित गर्ने भन्ने प्रश्न उठ्छ । स्कुलको नक्सांकन गर्ने तरिका स्पष्ट हुनु जरुरी छ । स्कुललाई ‘जोनिङ’ भन्ने कुरा पनि छ, कुन कुन ठाउँमा कसले पढ्न पाउने र कुन ठाउँमा कसले पढ्न नपाउने भन्ने विषय खुट्याउने प्रक्रियालाई ‘जोनिङ’ भन्ने गरिन्छ । यी सबै कुरा गर्नका लागि स्थानीय तहलाई जिम्मेवार कसरी बनाउने भन्नेबारे संवाद गर्नु आवश्यक छ । यसका साथै शिक्षक महासंघ एक किसिमले सरकारबाट मान्यताप्राप्त संस्था जस्तो भएको छ । महासंघसम्बद्घ शिक्षक राजनीतिक दलसँग आबद्ध छन् । यो दलको भातृसंगठनजस्तै भएको छ । महासंघलाई क्रियाशील बनाएर शिक्षकबाट गुणस्तरिय शिक्षा सम्भव हुँदै आएको छ ? यसबारे शिक्षकलाई सोध्नुपर्छ । नीतिगत रूपमा काम गर्न अलमल भइरहेको अवस्थामा शिक्षकले मात्र पनि इमानदारीसाथ काम ग¥यो भने केही सुधार अवश्य देख्न सकिन्छ । यस विषयमा मन्थन गरेको खण्डमा समाधानको उपाय पहिल्याउन सकिन्छ ।

स्थानीय तहमा शिक्षकलाई परिचालित गर्नुपर्छ । स्थानिय तहमा उनीहरूलाई परिचालित ग¥यौं भने शिक्षकले स्थानीय रूपमै समस्या पहिचान गर्न सक्छन् । त्यसपछि उनीहरूले समस्याको समाधान सरकारले यो–यो तरिकाले गर्नुपर्छ भन्ने धारणा व्यक्त गर्छन् ।

अब सरकार भनेको केन्द्रको हुँदैन । सरकार भनेको स्थानीय तहको हुनुपर्छ । त्यहीँ विधायिका छ, त्यहीँ न्यायपालिका छ, त्यहीँ कार्यपालिका छ । विधायिकामा छलफल गर्ने कुरा स्थानीय तहमा छलफल गरिनुपर्छ । गाउँपालिका/नगरपालिकालाई कसरी गुणस्तरीय शिक्षामा अगाडि बढाउने ? शिक्षालाई व्यवसायसँग कसरी जोड्ने ? व्यावहारिक कसरी बनाउने हो ? यी सवालबारे तल्लो तहमै विमर्श गर्नुपर्छ । यसका साथै अभिभावक जिम्मेवार हुनुपर्छ, विद्यालय व्यवस्थापन समिति खट्नुपर्छ । यति हुँदा पनि पुगेन भने अनुमगन टोली बनाउन सकिन्छ । यस किसिमको प्रक्रिया लागू गर्न सकियो भने स्थानीय सरकार बलियो भएर आउँछन् । त्यसपछि एउटा संस्कार के पनि बस्छ भने केन्द्रमा सरकार छ, नीति केन्द्रमा छन् । यो भएन, त्यो भएन भन्ने कुराकानी हुन्छ र त्यसलाई सुधार गर्नसक्छौं । स्थानीय सरकारको काम भनेर २१–२२ बुँदामा तोकिएको छ । तीमध्ये शिक्षा एक हो । स्थानीय तहमा शिक्षा क्षेत्रमा यो–यो काम गरिनुपर्छ भन्ने नीति बनाउनुपर्छ । केन्द्र र प्रदेशसँगको नीति फरक नपर्ने गरी एकले अर्कालाई सघाउने किसिमले गर्नुपर्छ। मलाइ लाग्छ त्यतातिर हाम्रो प्रयास केन्द्रित हुनुपर्छ ।

संविधानमा तीनवटा शब्द परेका छन् । ती हुन्– निजी, सरकरी र सहकारी । यसलाई तीनखम्बे अर्थनीति भन्ने गरिन्छ । संविधानमा जे उल्लेख छ, अर्थनीतिमा पनि त्यही उल्लेख गरिएको छ । अब हामीले निजी क्षेत्रलाई निषेध गर्न सक्दैनौं । १०–१२ प्रतिशत विद्यार्थी निजीमै पढिरहेका छन् । बरु हामीले निजी र सरकारबीच कसरी सहकार्य गर्नेतर्फ लाग्नुपर्छ । सरकारी स्कुललाई कहाँ राख्ने ? निजीलाई कहाँ राख्ने ? अनि, धार्मिक स्कुललाई के गर्ने ? यी विषयमाथि स्थानीय तहमा छलफल गरिनुपर्छ ।

निजी–सरकारी स्कुलबीच पनि सहकार्य गर्न सकिन्छ । निजी स्कुललाई व्यवस्थित बनाउन स्थानीय निकायले भूमिका खेल्न सक्छ । सरकारी स्कुलको शैक्षिक गुणस्तर उकास्न निजी विद्यालयका अनुभवी शिक्षक राख्न सकिन्छ । सरकारी निकायले पनि विद्यालय व्यवस्थापन बनाउँदाखेरि खाँटी अभिभावकलाई जिम्मेवार र दायित्वपूर्ण बनाउनुपर्छ । कतिपय कुरामा विवाद आउन सक्छ । यस्ता विवादास्पद मुद्दालाई त्यही सल्टाएर अगाडि बढ्न सकिन्छ । यसो गरेर लोकतन्त्र संस्थागत हुँदै जान्छ । विकेन्द्रीकरणको अवधारणालाई स्थानीय तहमा सुदृढ बढाउँदै गएमा यसले संविधान कार्यान्वयनमा धेरै गति लिनसक्छ ।

उच्च शिक्षालय तथा माध्यामिक विद्यालय संघ नेपाल (हिसान)ले सरकारले दुईखाले नीति लागू गर्न खोज्यो भनेर तर्क गर्दै आएका छन् । उहाँहरूको भनेको व्यापारी वुद्धि हो । सेवामूलक चिन्तन उहाँहरूमा आएको देखिँदैन । कहाँनेर कमलो हुन्छ, त्यहीँनिर लुटौं भन्ने चिन्तनले उहाँहरू ग्रसित हुनुहुन्छ । अब उहाँहरू जिम्मेवार बन्नुपर्छ । उहाँहरूले स्थानीय तहमै बसेर काम गर्नुपर्छ । आफ्नो मनखुुसी स्कुल खोल्न पाइँदैन भनेर नीतिनियम बनाउनुपर्छ । दलित वा जनजाति र पछाडि परेका समुदायको बीचमा गएर स्कुल खोल्नुपर्छ । प्रति विद्यार्थी सरकारको लागतबाट आउने रकम स्कुल सञ्चालकलाई दिने र बाँकी रकम उनीहरूले जुटाउने व्यवस्था गरिनुपर्छ । स्कुल सञ्चालक हिजोसम्म पैसामुखी भए अब सेवामुखी हुनुपर्छ भन्ने स्थिति सिर्जना भएको छ ।

उनीहरूले उठाइरहेको अर्को मुद्दा हो–कक्षा ११ र १२ लाई के गर्ने भन्ने हो । सरकारले कक्षा १–८ सम्म आधारभूत र कक्षा ९–१२ लाई विद्यालय तह भनी लागू गरिसकेको छ । त्यही भएर कक्षा ११ र १२ मात्र चलाउन नदिने हो भने ए लेभल पनि बन्द गरिनुपर्छ । हिसानवालालाई कहाँबाट राम्रो आम्दानी हुन्छ भन्ने थाहा छ । कक्षा ११ र १२ बाट राम्रो आम्दानी हुने भएकाले उनीहरू त्यसमा लागिरहेका छन् । त्यसमा मानविकी र व्यवस्थापनमा झनै धेरै फाइदा हुँदोरहेछ । विज्ञानमा प्रयोगशाला खर्च बढ्दो रहेछ । थोरै लगानीबाट धेरै फाइदा हुने भएकाले हिसानवालाको यसमा बढी चासो छ । स्कुल सञ्चालकले स्थानीय सरकारलाई प्रभावमा पारेर गडबढ गर्नसक्ने सम्भावना पनि छ ।

विद्यालय तहमा विज्ञान पढाइ प्रभावकारी हुन सकेन भन्ने कुरा आइरहन्छ । विज्ञान पढाउने कुरा शिक्षकको बुद्धि भर पर्छ । शिक्षकले ताप पढाउँछन् वा घर्षण पढाउँछन् तर, त्यसको व्यावहारिक पक्ष उनीहरूलाई थाहा हुँदो रहेनछ । भात पकाउँदा विज्ञानका सिद्धान्त लागू हुन्छन् भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा हुँदैन । भात पकाउँदा ताप कसरी आउँछ ? बिस्तारा सुचालक हो कि कुचालक ? दिउँसो १२ बजे किन बढी चर्को घाम लाग्छ ? यस्ता कुरालाई सूत्रबद्घ तरिकाले सिकाउन सकिन्छ ।

हामीले दिनहुँ गर्ने कुन काममा आर्किमिडिज वा न्यूटनको सिद्धान्त मिल्दो रहेछ भन्ने धारणा विकास हुनु जरुरी हुन्छ । विज्ञान भनेर खालि घोकेर मात्र काम लाग्दैन । मलाई लाग्छ–सानै उमेरदेखि हाम्रा केटाकेटीलाई विज्ञानपरक चिन्तन हाल्दिने हो भनेदेखि वैज्ञानिक बनाउन केही गाह्रो छैन ।

(शिक्षाविद् कोइरालासँग गरेको कुराकानीमा आधारित)

The post शिक्षाका सवाल र स्थानीय तह first appeared on

विज्ञानलाई नेपालमा राजनीतिक नाराको रुपमा मात्रै प्रयोग गरिररहेका छौं । विज्ञानलाई एक प्रकारको विशेषण बनाएर छाडिदियौं जस्तो लाग्छ । वैज्ञानिक शिक्षा र वैज्ञानिक भूमिसुधार भनेर भन्छौं । नारा नारामै मात्र सीमित भैसक्यो ।
– प्रा. डा. उदयराज खनाल

प्रसिद्ध भौतिकशास्त्री अब्दुस सलामले भौतिकशास्त्रलाई ‘साइन्स अफ वेल्थ’ भन्नुभएको छ । गरिबीबाट उन्मुक्ति पाउने हो भने भौतिकशास्त्रको प्रयोग नगरी सम्भव छैन भन्ने सलामको धारणा हो । त्यसको उदाहरणका लागि अहिले प्रयोग भैरहेको माइक्रो प्रोसेसरलाई लिन सक्छौं । यो आधारभूत रूपमा बालुवाको कण हो । बालुवाको सानो कणलाई विभिन्न प्रक्रियाको माध्यमबाट अहिले सुनभन्दा महत्वपूर्ण वस्तु माइक्रो प्रोसेसर बनाइन्छ । नोबेल पुरस्कार जित्ने ट्रान्जिस्टर हे¥यौं भने एउटा टेबलभर अटाउने छ । त्यसलाई सानो बनाउँदा अहिले एउटा बालुवाको कणभित्र १ सय २८ गिगाबाइट ट्रान्जिस्टर अटाउन सक्ने प्रविधिको विकास भएको छ । यो त एउटा उदाहरणमा मात्रै हो। यस्तै विषयले गर्दा भौतिकशास्त्रलाई ‘साइन्स अफ वेल्थ’ भनिएको हो।

सन् १९८९ मा प्रोफेसर सलाम नेपालमै आउनुभएको थियो । यस क्षेत्रको गरिबीको कारणले उहाँ निकै दुःखी हुनुहुन्थ्यो । यस क्षेत्रलाई कसरी गरिबीमुक्त बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयलाई विचार गरेर नेपालमा उच्च प्रविधियुक्त केन्द्र बनाउने प्रस्ताव थियो । त्यसमा विशेषगरी सूचना विज्ञान , पदार्थ विज्ञान  र जैविक प्रविधि विषयहरूमा अनुसन्धान गराउने चाहना थियो।

सो प्रविधि केन्द्रमा चीन, भारत, पाकिस्तानसहित यस क्षेत्रको वैज्ञानिकहरुले, विश्वका विख्यात वैज्ञानिकसँगको सहकार्यमा अनुसन्धान गर्न पाऊन् भन्ने थियो । तर, दुर्भाग्य त्यो कार्यक्रम अघि बढ्न सकेन । त्यस समयमा सूचना विज्ञानले मानिसलाई यति धेरै धनी बनाउँछ भन्ने नीति निर्माण तहमा बस्नेहरूले सोचेकै थिएनन् । सलाममा दुरद्रष्टा हुनुहुन्थ्यो र उहाँले भविष्य देख्नुभएको थियो।

त्यसबेला भारतको बैङ्गलोरमा विज्ञानको राम्रो विकास भए पनि ‘सिलिकन भ्याली अफ इन्डिया’ को रूपमा भने आइसकेको थिएन । बैङ्गलोरको विकास देखेपछि नेपालले केही गल्ती सच्याउने कोसिश ग¥यो, बनेपामा सूचना प्रविधि पार्क भनेर खोलियो तर निकै ढिलो भैसकेको थियो । त्यो पनि उपयोगी हुनसकेको छैन ।

भौतिकशास्त्रमा मात्रै होइन अर्थशास्त्रमा पनि यस्तै धारणा विकास भएको पाइन्छ । नोबेल पुरस्कार विजेता अर्थशास्त्री अमत्र्य सेनले भारतको बंगाल र चीनको भोकमरीको अध्ययन गरेर निकाल्नु भएको निष्कर्ष के हो भने ‘गरिबी र भोकमरी’ राजनीतिले उत्पन्न गर्ने हो । विकास गर्नका लागि चाहिने मुख्य स्रोत भनेको ‘मानव संसाधन’ मात्रै हो, प्राकृतिक स्रोत त सहायक हुन् । मानव संसाधनलाई सेनले मुख्य विषयको रुपमा प्रस्तुत गर्नु भएको थियो । प्रामाणिक सिद्धान्तले मात्रै नोबेल पुरस्कार पाउँछ । यसका उदाहरण धेरै छन् । सिंगापुर कुनै प्राकृतिक स्रोतले भरिपूर्ण देश होइन । मानव संसाधनको बलमा विकास गरेको हो । मिजी क्रान्तिपछि जापानले विज्ञानको क्षेत्रमा विकास गर्ने राष्ट्रिय प्रतिबद्धता व्यक्त गर्यो । त्यसपछि नै जापान धेरै विकसित भएको हो । नेपाल टेलिभिजनमा पहिलो ‘ओसिन’ भन्ने जापानी टेलिसिरियल आउथ्यो । जापानीहरूले नेपालीहरुले सिकुन् भनेर दिएको हुनसक्छ – ओसिन बच्चा हुँदा जापान गरिब भएदेखि विश्वयुद्ध समाप्त भएर बुढी हुँदासम्म कसरी विकास ग¥यो भनेर देखाएको छ । पहिले जापानको कृषि नेपालकै जस्तो थियो। किसानले कमायो, आधा साहुलाई दियो, आधा ऋणहरू तिर्दै सकियो, घरमा खाने नै छैन । बालबालिका भोकैभोकै बसेका छन् । त्यस्तो अवस्थाबाट विकास गरेर जापान अहिलेको अवस्थामा पुगेको हो । त्यसमा विज्ञानकै देन छ । मलेसियालाई हेर्ने हो भने महाथीर बिन मोहम्मद ठूलो उद्योग सुरु गर्दा पश्चिमाहरूले खिसी गरे । तर, उनले सो कुरामा ध्यान दिएनन् । अहिले नेपालमा अरुभन्दा सस्तोमा मलेसियाली मोटर पाइन थालेको छ ।

हामी नेपाली धेरै मिहनेती छौं । नेपाली दाजुभाइ÷दिदीबहिनीहरूले मरुभूमिमा गएर पशुपालन र खेती गरेर अरबीहरूलाई धनी बनाएका छन् । उनीहरूले निर्माणको क्षेत्रमा ठूला ठूला परियोजनामा काम गरेका छन् । तर, नेपालको भने खेत बाँझो नै छाडिएको छ । धेरै अघिको कुरा होइन २०–२५ वर्षअघि नै नेपालले भारततर्फ धान निर्यात गर्दथ्यो । अहिले भारतीयहरूले आफ्नो उत्पादनलाई यति वृद्धि गरे कि नेपालमा उत्पादन गर्नुभन्दा भारतबाट ल्याएर बिक्री गर्नु धेरै सजिलो भयो । कैयौं उत्पादन प्रतिस्थापन भएका छन् र नेपालको कैयौं धानको प्रजाति पनि गुमाएको अवस्था छ । त्यसैले विज्ञानको माध्यमबाट देशको विकास गर्ने राष्ट्रिय प्रतिबद्धता नभई नेपाल अघि बढ्न सक्दैन ।

बाधक

विज्ञानले के गर्छ भनेर भौतिकशास्त्रमा मात्रै भनेर हुँदैन । सबै विषय एक प्रकारले सँगसँगै विकास गर्दै लैजानुपर्ने हुन्छ । विज्ञानले के गर्छ भनेर हामीले बुझ्न पनि सकेनौं र बुझाउन पनि सकेनौं । बुझाउन नसकेको दोष वैज्ञानिकहरुले लिनुपर्छ। समाजको विकास विज्ञानले गर्छ भन्ने महत्वपूर्ण विषय बुझाउन नसक्नु चाहिँ हाम्रै कमजोरी हो कि त्यतातर्फ नै ध्यान दिनुपर्छ ।

विज्ञानलाई नेपालमा राजनीतिक नाराको रुपमा मात्रै प्रयोग गरिररहेका छौं । विज्ञानलाई एक प्रकारको विशेषण बनाएर छाडिदियौं जस्तो लाग्छ । वैज्ञानिक शिक्षा र वैज्ञानिक भूमिसुधार भनेर भन्छौं । नारा नारामै मात्र सीमित भैसक्यो । वैजानिक अनुसन्धान नगर्ने तर वैज्ञानिक हुन खोज्नेतर्फ ध्यान गएको जस्तो देखिन्छ।

अहिले बाग्मतीको दुवैतर्फबाट अतिक्रमण भयो, अति नै भएपछि पर्खाल लगाइएको छ । हामीलाई लाग्न सक्छ, हामीले राम्रो काम ग¥यौ । तर, त्यो कुन आधारमा गरिएको छ बुझ्न र बुझाउन खोजिएको छैन । यसै पटक पनि साउन महिनामा लगातार तीन दिन पानी पर्दा त्यसको सतह निक्कै माथिसम्म आइसकेको थियो । लगातार एक साता पानी पर्ने हो भने बाग्मती नदीको दुवै क्षेत्र डुब्छ । यो गम्भीर विषय हो । यसमा ‘हाइड्रोलोजिस्ट’ले हिसाब गर्नुप¥यो । अधिकतम कति पानी पर्छ, नदीको बहाव कस्तो छ ? त्यसको बाँध निर्माण गर्दा त्यसैअनुसारको सरचना बनाउनुपर्ने हुन्छ । मनसुनको समयका लागि मात्रै ध्यान दिएर बनाएर भएन सधैं पानी आउनका लागि ‘रिजर्भवायर’हरू बनाएर नदीमा न्युनतम पानीको प्रवाह भैरहने प्रणाली बनाउनुपर्ने हुन्छ ।

बाटोको बिस्तारको अवस्था पनि त्यस्तै रहेको छ । एक दिन कुनै निकाय आउँछ मुख्य ‘पिलर’लाई आधा मिटर परतिर सार भनेर चिह्न लगाउँछ । मुख्य पिलर हटाएपछि घरको भार कसरी थाम्छ भन्ने विषयमा नसोची, त्यसको योजना नबनाइ बाटो मात्रै चौडा बनाएर न ट्राफिक जाम घटेको देखिन्छ, न पैदल यात्रीलाइ कुनै सुविधा पुगेको छ । अहिले मोटर चलाउने र पैदल यात्री दुवैलाई गाह्रो हुने प्रणाली विकास हुँदै गएको छ । फ्लाइओभर जस्ता धेरै विकल्प छन् , तर हामीले त निरीह पैदलयात्रुलाई अग्ला पुल चढ्न बाध्य पार्ने अव्यवहारिक उपाय मात्र खोज्छौं, कुनै दीर्घकालीन योजना छैन ।

कृषि क्षेत्र पनि उच्च प्रविधियुक्त भैसक्यो । प्रविधिको प्रयोग गरेर थोरै जनशक्तिबाट धेरै उत्पादन गरिन्छ । ‘ड्रोन’लाइ युद्धमा प्रयोग गरेको धेरै पढ्छौं, कृषि क्षेत्रमा हुन थालेको थाहा छैन । ठूला–ठूला खेतमा कुन स्थानमा पानी पुगेको छ वा छैन ? कुन स्थानका बोटविरुवालाई किराले खान लाग्यो? कहाँ सुक्न लाग्यो ? कुन स्थानमा चाहिने भन्दा बढी पानी भयो ? यो सबै विषयलाई हेर्न ड्रोनबाट प्राप्त हुने तथ्यांकलाई विश्लेषण गरेर काम हुन थालेको छ । एउटा वातानुकुलित कोठाभित्र बसेर खेती गर्न सकिने प्रविधिको विकास हुँदैछ । तर, नेपालमा भने वैज्ञानिक भूमिसुधार भनेको खेतलाइ टुक्रा टुक्रा बनाएर वितरण गर्दै, प्रत्येकलाई एउटा–एउटा कुटो कोदालो दिएर खाद्यान्नको उत्पादनमा वृद्धि हुन्छ भन्ने प्रचार गरिन्छ । यो अन्तर्रा्ष्ट्रिय जगतको व्यवहार र अनुभव विपरीत रहेको छ । अहिले, अवस्था कस्तो बनेको छ भने नेपालीहरुले पञ्जाव वा हरियाणातिर गएर अर्काको धान वा गहुँ काट्यो भने परिवार पाल्न सक्छन् । तर, आफ्नैमा खेती गर्ने हो भने गुजारा चलाउन सक्ने अवस्थामा छैनन् ।

भौतिकशास्त्रको प्रयोग वा अध्ययन भनेको भौतिकशास्त्रको प्रकृतिको अध्ययन गर्ने विज्ञान मात्रै होइन । यसमा विकास भएको विधि र प्रविधिभित्र धेरै नै मानवीय पक्षको विषयहरू रहेका छन् । जुन धेरै क्षेत्रमा उपयोग गर्न सकिन्छ । अहिले वित्तीय क्षेत्रमा ब्याजको पूर्वानुमान गर्नका लागि , ‘फेनामानले’ क्वान्टम प्रणालीको परिवर्तन अध्ययन गर्न बनाएको ‘पाथ इन्टेग्रल’को विधि प्रयोग भैरहेको छ । यस विधिबाट निश्चित समयमा ब्याज कति हुन्छ भनेर गणना गर्ने गरिएको छ । यसरी नै अन्य सामाजिक आयाममा भौतिकशास्त्रका विधिहरुको प्रयोग भैरहेको छ । निकैअघि अमेरिकाले ‘सुपर कन्डक्टिङ सुपर कोलाइडर (SSC)’ क्षमताको एउटा ‘पार्टिकल एक्सेलरेटर (Particle accelerator)’ बनाउँदै थियो। त्यो अहिले फ्रान्स र स्विट्जरल्यान्डको सिमामुनि रहेको ‘लार्ज हाडरन कोलाइडर (Large Hadron Collider)’ भन्दा निकै ठूलो र शक्तिशाली हुनेवाला थियो। त्यो योजना प्रारम्भ भै सुरुङ खन्न थालेको केही समय नहुँदै बजेटको अभाव देखाउँदै अमेरिकी संसदले रोकिदियो। त्यस समयसम्म कैयन् वैज्ञानिकहरू त्यस काममा संलग्न भइसकेका थिए । कतिलाई ‘कम्प्युटर सेमुलेट’ गर्ने तालिम दिइसकिएको थियो । सो कार्यक्रम बन्द भएपछि त्यसमा संलग्न भएका भैतिकशास्त्रीहरु लाखापाखा लागे। त्यसको एक डेढ वर्षपछि ती कहाँ–कहाँ गए भनेर अध्ययन भएको थियो । त्यस अध्ययनले ती व्यक्तिहरु वित्तीय संस्थाहरुमा कार्य गरिरहेका रहेछन् भन्ने जानकारी दियो । सो रिपोर्ट ‘नेचर जर्नल’मा पनि प्रकाशित भएको थियो । सुपर कन्डक्टिङ सुपर कोलाइडर योजना ‘प्रोटोन एन्टी प्रोटोन’ जुधाउने र त्यत्रो धेरै नोइजबाट एउटा सिग्नल लिने एक गणितीय विधि थियो । यसमा ‘नन लिनर डाइनामिक्स’हरू अध्ययन गर्नका लागि कम्प्युटेसनल विधिहरू विकास गरिएका थिए । त्यसको प्रयोग गरेर उनीहरूले ब्याजदर र शेयर बजारको उतारचढावलाई पूर्वानुमान गर्ने विधिहरू विकास गरेर वित्तीय कम्पनीलाई धेरै नाफा पनि कमाइदिएका रहेछन् । यसरी भौतिकशास्त्र मात्रै होइन, भौतिकशास्त्रका विधिहरूको मानवीय जीवनमा प्रयोग हुँदै आएको छ।

सुपर कन्डक्टिङ, सुपर कोलाइडर योजना ‘प्रोटोन एन्टी प्रोटोन’ जुधाउने र त्यत्रो धेरै नोइजबाट एउटा सिग्नल लिने एक गणितीय विधि थियो । यसमा ‘नन लिनर डाइनामिक्स’हरू अध्ययन गर्नका लागि कम्प्युटेसनल विधिहरू विकास गरिएका थिए । त्यसको प्रयोग गरेर उनीहरूले ब्याजदर र शेयर बजारको उतारचढावलाई पूर्वानुमान गर्ने विधिहरू विकास गरेर वित्तीय कम्पनीलाई धेरै नाफा पनि कमाइदिएका रहेछन् । यसरी भौतिकशास्त्र मात्रै होइन, भौतिकशास्त्रका विधिहरूको मानवीय जीवनमा प्रयोग हुँदै आएको छ ।

भौतिकशास्त्रलाई मुख्य रूपमा सपोर्ट गर्ने औद्योगिक क्षेत्र नै हो । तथापि, यसले रसायनशास्त्रलाई जति सहयोग गरेको पाइँदैन । भारतको पुना वा अन्य विश्वविद्यालय हेर्दा त्यहाँका औद्योगिक कम्पनीले रसायनशास्त्रको प्रयोगशालामा बढी सहयोग गरेको देखिन्छ । भौतिकशास्त्रले पाएको त्यति छैन । तर ,नेपालमा भौतिकशास्त्र पढेपछि पढाउने बाहेकको अवसर छैन । यसमा भौतिकशास्त्र पढ्नेहरूको पनि कसरी उद्यमशील हुने भनेर ध्यान दिन आवश्यक छ । देशमा सहुलियतमा पढेर निस्कनेहरुको कर्तव्य आफैले रोजगारी सिर्जना गर्नु पनि हो । परजीवी बन्नु होइन उद्योगी र उद्यमशील हुनु हो ।

अनुसन्धानलाई सहयोग गर्ने सरकारको नीति हुनुपर्छ । वैशाखमा भुइँचालो गयो नेपालले संकलन गरेको तथ्याङ्कहरुको अध्ययन गरेर धेरै विदेशीहरुले विद्यावारिधी गर्छन् वा विज्ञ भएर निस्कन्छन् । तर यहाँ तथ्याङ्क संकलन गर्ने काममा खटिएका कर्मचारीहरुको अघि बढ्ने कुनै बाटो छैन । केही बजेटको व्यवस्था गर्ने हो भने धेरै राम्रो विज्ञ निकाल्न सकिन्थ्या े। त्यसतर्फ हाम्रो ध्यानै गएन।

केही विषयमा ध्यान दिने हो भने भैरहेको स्रोतहरुबाटै राम्रो उपलब्धी प्राप्त गर्न सकिन्छ । जस्तै शिक्षण अस्पताललाई दुर्गम जिल्लाको स्वास्थ्य केन्द्रहरु सञ्चालन र व्यवस्थापन गर्न दिने हो भने अहिले जस्तो डाक्टर जान नमान्ने समस्या नै आउँदैन । आफ्नै अनुभवका लागि पनि उनीहरु दुर्गम क्षेत्रमा जान्छन् । यसरी नै हरेक शैक्षिक क्षेत्रहरुका विद्यार्थीहरुलाई दुर्गम क्षेत्रका सेवामूलक संस्थाहरुमा उनीहरुका विषय–क्षेत्र अनुसार खटाउन सकिन्छ । यसले सेवा त दिन्छ नै ती ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका समस्याहरुका पहिचान गर्नका लागि सूचना तथा तथ्याङ्क उपलब्ध गराउँछ । यसले समस्या समाधानका लागि वैज्ञानिकलाई उपयुक्त प्रविधि विकास गर्नमा उन्मुख तथा उत्प्रेरित गराउन सक्छ।

विज्ञानका कुराहरू अपनाएर मात्र होइन, जनतालाई विज्ञान र वैज्ञानिक विचारहरु सिकाएर पनि समाजको विकास गर्न सकिन्छ । विज्ञान र ज्ञानमा जनताको पहुँच भएपछि मात्र समाज तथा मुलुकको प्रगति र विकास सम्भव छ ।

(त्रिभुवन विश्वविद्यालय, भौतिकशास्त्र विभागका पूर्वविभागीय प्रमुख खनालले ‘नेपाल फोरम अफ साइन्स जर्नालिस्ट्स’ गत भदौ २५ गते राजधानीमा आयोजना गरेको ‘नेपालमा भौतिकशास्त्रःअवसर र चुनौती’ विषयक अन्तक्र्रियामा प्रस्तुत विचारको सम्पादित अंश नेपाल रिडर्स डटकमबाट लिइएको हो )

The post भौतिक शास्त्रले कसरी समृद्धि ल्याउँछ ? first appeared on