प्यारिस, जेठ २३ ।  विश्व वातावरण दिवसको अवसरमा युनेस्कोले १४ नयाँ जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरेको छ। यससँगै विश्व जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र नेटवर्क १४५ देशमा ७९७ साइटमा विस्तार भएको छ।

यस वर्ष पहिलोपटक तीन देशले आफ्ना पहिलो जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र पाएका छन् । मोन्टेनेग्रो, तिमोर-लेस्टे र अरुबाको सम्पूर्ण भूभागलाई जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरिएको छ।

क्यानाडाको क्युबेक सिटीलाई पनि पहिलोपटक सम्पूर्ण शहरकै रूपमा जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरिएको छ।

नयाँ संरक्षित क्षेत्रहरू अल्बानिया, अल्जेरिया, अजरबैजान, क्यामरून, ईरान, मंगोलिया, पाराग्वे, फिलिपिन्स, पोर्चुगल र भियतनाममा पनि घोषणा गरिएको छ। साथै चीन, इटाली र स्पेनका पाँच पुराना संरक्षित क्षेत्र विस्तार गरिएको छ।

युनेस्कोका महानिर्देशक खालेद एल-एनानीले भने, “जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्रहरू प्रकृति संरक्षण र मानव जीवन सुधार प्रतिस्पर्धी लक्ष्य होइनन्। यस वर्षका घोषणा विश्वका सबै महादेशमा फैलिएका छन्, जसले प्रकृतिसँग सन्तुलनमा बस्ने विविध तरिका देखाउँछन्।”

विश्व वातावरण दिवसको अवसरमा युनेस्कोले ओएससीईसँग मिलेर पत्रकारहरूका लागि वातावरणसम्बन्धी रिपोर्टिङमा सहयोग गर्ने व्यावहारिक मार्गदर्शिका पनि सार्वजनिक गरेको छ।

फिलाडेल्फिया, जेठ १६ । मानसिक स्वास्थ्य सहयोगका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) च्याटबोटको प्रयोग बढ्दै जाँदा, ड्रेक्सेल विश्वविद्यालयको नयाँ अध्ययनले अधिकांश प्रयोगकर्ताले यसलाई मानव उपचारको विकल्प नभई पूरकका रूपमा हेरेको देखाएको छ।

४० लाख बढी रेडिट पोस्टको विश्लेषणमा आधारित अनुसन्धानले मानिसहरूले प्रायः एआई उपकरणलाई आश्वासन, सामना गर्ने रणनीति र व्यावहारिक मार्गदर्शनका लागि प्रयोग गरेको पत्ता लगाएको छ। 

तर प्रयोगकर्ताले भावनात्मक निर्भरता, गलत जानकारी र प्रविधिमा अत्यधिक भर पर्ने जोखिमबारे चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। अनुसन्धानको नतिजा २०२६ मा हुने एसोसियसन फर कम्प्यूटेस्नल लिङ्ग्यूस्टिकको वार्षिक सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिनेछ।

“मानिसहरू सामान्य-उद्देश्यका एआई च्याटबोटलाई मानसिक स्वास्थ्य सहयोगका लागि प्रयोग गर्न थालेका कारण अहिले ठूलो चिन्ता छ,” ड्रेक्सेलको  कलेज अफ इन्जिनियरिङ एण्ड कम्प्यूटिङकी सहायक प्राध्यापक शादी रेजापुरले भनिन्, “तर यी कार्यक्रमहरू यस उद्देश्यका लागि डिजाइन वा चिकित्सकीय रूपमा प्रमाणित गरिएका छैनन्।”

अध्ययन एआई प्रयोगको बढ्दो प्रवृत्तिका बीच आएको हो। २०२५ मा अमेरिकन साइकोलोजिकल एसोसिएसनले गरेको सर्वेक्षणले १८ देखि ८० वर्ष उमेरका करिब आधा अमेरिकी वयस्कले गत वर्ष मानसिक स्वास्थ्यका लागि 'लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडेल' उपकरण प्रयोग गरेको देखाएको छ। ब्राउन विश्वविद्यालयको सम्बन्धित अनुसन्धानले आठ जना युवामध्ये एक जनाले मानसिक स्वास्थ्य सल्लाहका लागि एआई कार्यक्रम प्रयोग गरेको पत्ता लगाएको थियो।

रेजापोरको टोलीले ४७ मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सबरेडिटमा ५,१२६ पोस्टको विश्लेषण गरेको थियो। प्रयोगकर्ताले सहानुभूति, चिन्ता व्यवस्थापनका लागि आश्वासन, सामना गर्ने रणनीति र साथीपन खोजेको उल्लेख गरेका थिए। अटिजमसँग सम्बन्धित चुनौतीहरू व्यवस्थापन गर्न संगठनात्मक सहयोगका लागि पनि एआई प्रयोग गरिएको पाइएको छ ।

करिब ५१ प्रतिशत पोस्टले जोखिम स्पष्ट रूपमा लत लाग्ने वा भावनात्मक निर्भरता प्रमुख भएको उल्लेख गरेका थिए । अधिकांश प्रयोगकर्ताले एआई उपकरणलाई उपचारसँगै प्रयोग गरिएको पूरकका रूपमा वर्णन गरेका थिए।

अनुसन्धानकर्ताले 'वोन्ड प्याराडक्स' भनेर वर्णन गरेको अवस्थासमेत पत्ता लगाए। एआईले विशेष कार्य वा लक्ष्यमा सहयोग गर्दा सकारात्मक नतिजा देखिएको थियो, तर स्पष्ट लक्ष्यबिनाको बलियो भावनात्मक सम्बन्धले निर्भरता, लक्षण बिग्रनु र अलग हुन कठिनाइ ल्याएको थियो।

अनुसन्धानका प्रमुख लेखक तथा डक्टरल विद्यार्थी एल्हाम अघाखानीले भने “एआई उपकरणलाई केवल मानवीय वा आत्मीय देखिने गरी डिजाइन गर्नु पर्याप्त छैन । तर स्पष्ट सीमा र सुरक्षा उपाय आवश्यक छन्।”

अध्ययनले मानसिक स्वास्थ्यका लागि एआई कार्यक्रमलाई साथीपनभन्दा बढी स्पष्ट सीमासहितको सहयोगी अन्तरक्रियामा अनुकूलित गर्नुपर्ने सुझाव दिएको छ। 

सहायक प्राध्यापक शादी रेजापोरले रेजापुरले थप भनिन्, “यी प्रविधि व्यापक रूपमा अपनिँदै जाँदा, प्रयोगकर्ताले यसको सम्भावित फाइदा र सीमाबारे बुझ्नु अझै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।”

ओसाएका, जापान,  जेठ १२ । धेरै ठोस पदार्थहरूले आफ्नो विगतलाई “सम्झन्छन्”। धातु तन्किएपछि, तताएपछि वा चिस्याएपछि फरक प्रतिक्रिया दिन सक्छ। यस्तै इतिहास-निर्भर व्यवहारमा आधारित सामग्रीलाई स्मृति सामग्री भनिन्छ। यो घटना, जसलाई हिस्टरिसिस भनिन्छ, स्मृति उपकरण, ऊर्जा रूपान्तरण सामग्री र टिकाउ संरचनात्मक सामग्रीजस्ता प्रविधिहरूमा केन्द्रीय मानिन्छ।

तर हिस्टरिसिसले लामो समयदेखि उष्मागतिकीमा समस्या खडा गरेको छ। परम्परागत सोच अनुसार, पदार्थको अवस्था तापक्रम वा आयतनजस्ता चरले वर्णन गर्न सकिनुपर्छ। तर ठोसमा समान तापक्रम र आयतन भए पनि विगतमा कसरी व्यवहार गरिएको थियो भन्ने आधारमा गुण फरक हुन सक्छ। यही कारण हिस्टरिसिसलाई प्रायः असन्तुलन घटना मानिएको थियो।

ओसाका विश्वविद्यालयका प्राध्यापक कोउन शिराईले ठोसमा हिस्टरिसिसलाई उष्मागतिकीय रूपमा वर्णन गर्न सकिने देखाएका छन् । उनले भने, "ठोसको अवस्था परिभाषित गर्न आवश्यक चरहरूलाई पुनर्विचार गरिन्छ।"

अन्तर्राष्ट्रिय जर्नल अफ थर्मोफिजिक्समा प्रकाशित अध्ययनले तापक्रम र आयतन मात्र पर्याप्त नभएको तर्क गर्छ। ठोसको पूर्ण अवस्था यसको परमाणु संरचना, सबै परमाणुहरूको समय 'औसत' सित स्थान समावेश गर्नुपर्छ। यसले देखाउँछ इतिहास-निर्भरता उष्मागतिकी असफल भएको होइन, बरु केही आवश्यक चरहरू बेवास्ता गरिएको हो।

शिराईले सामान्य हिस्टरिसिसलाई 'इनपुट एक्स' र प्रतिक्रिया 'वाइ' बीचको लूपको रूपमा वर्णन गरिन्छ भन्ने धारणा अपूर्ण भएको बताए। लूप त कार्नोट चक्रजस्ता प्रतिवर्ती प्रक्रियामा पनि देखिन्छ। मुख्य कुरा भनेको अर्को लुकेको चर 'जेठ' चक्रमा परिवर्तन हुन्छ।

अध्ययनले यो लुकेको चरलाई ठोसको परमाणु संरचना भनेर पहिचान गरेको छ। दोष, विस्थापन, काँच संरचना वा अन्य सूक्ष्म संरचनाहरू निश्चित समयसम्म स्थिर रहन सक्छन् र गुणमा प्रभाव पार्छन्। यी संरचनाहरू विगतको मात्र निशान होइनन्; तिनीहरूलाई सन्तुलन अवस्था मान्न सकिन्छ।

यस दृष्टिकोणले ठोस र ग्यासबीचको भिन्नता पनि स्पष्ट गर्छ। ग्यासमा थोरै चर पर्याप्त हुन्छ, तर ठोसमा ऊर्जा विस्तृत संरचनामा निर्भर हुन्छ। त्यसैले ठोसको उष्मागतिको वर्णनमा परमाणु अवस्थाहरूलाई समावेश गर्नुपर्छ।

यो कामले प्रत्येक हिस्टरिसिस लूपको लागि सरल सूत्र दिएको छैन। तर यसले आधारभूत बिन्दु स्थापित गरेको छ,  यदि परमाणु संरचना समावेश छन् भने त्यसले हिस्टरिसिसलाई उष्मागतिक चर प्रयोग गरेर वर्णन गर्न सकिन्छ ।

इन्जिनियरिङमा हिस्टरिसिस व्यापक रूपमा प्रयोग हुने भएकाले भविष्यमा स्मृति सामग्री, ऊर्जा रूपान्तरण प्रणाली र अन्य ठोस-आधारित प्रविधिमा अनुसन्धानलाई आधार दिन सक्छ।

“इतिहास-निर्भरता प्रायः ठोसलाई सन्तुलन उष्मागतिकीबाहिरको प्रमाण मानिएको छ,” प्रोफेसर शिराईले भने, “यो अध्ययनले समस्या उष्मागतिकीमा होइन, तर ठोसको अवस्था कसरी परिभाषित गर्छौं ।”

चेन्नई, भारत, जेठ १२ । दक्षिण भारतको सांस्कृतिक परम्परामा गहिरो जरा गाडेको पलङ्गुजी नामक पुरानो बोर्ड खेल अहिले पुनर्जीवित गर्ने प्रयास भइरहेको छ। ग्रामीण समुदायमा विशेष गरी महिलाबिच लोकप्रिय यो खेल सहरी क्षेत्रमा भने हराउँदै गएको छ।

यो खेल मन्कला परिवारको हिस्सा हो, जुन अफ्रिका र एसियामा व्यापक रूपमा पाइन्छ। खेल काठको बोर्डमा बनाइएका खाल्डाहरूमा सिप, इमलीका बीउ वा ढुंगाजस्ता साना वस्तु राखेर खेलिन्छ। दुई खेलाडी पालैपालो बीउहरू खाल्डामा राख्दै रणनीतिक रूपमा सङ्कलन गर्छन्। अंकगणितीय कौशल र स्थानिक सोच आवश्यक पर्ने यो खेलमा जित बीउहरूको सङ्ख्यामा निर्भर हुन्छ।

इतिहासकारहरूका अनुसार, पलङ्गुजीको संरचना र सिप प्रयोग गर्ने परम्परा पूर्वी अफ्रिकाका खेलसँग मिल्दोजुल्दो छ, जसले यसलाई भारतीय महासागर व्यापार मार्ग हुँदै भारतमा आएको हुन सक्ने देखाउँछ। धनी परिवारहरूले चन्दनकाठ, हाँसको दाँत वा चाँदीबाट बनाइएका बोर्ड प्रयोग गर्थे भने ग्रामीण क्षेत्रमा बालुवा खनेर अस्थायी खाल्डा बनाएर खेल खेलिन्थ्यो।

तामिलनाडु, कर्नाटक र आन्ध्र प्रदेशमा विभिन्न संस्करणहरू पाइन्छन्। परम्परागत रूपमा यो खेल शिवरात्रि वा रमजानजस्ता पर्वमा रातभर खेलिन्थ्यो। तर शहरीकरणसँगै यसको लोकप्रियता घट्दै गएको छ।

संस्कृति संरक्षणमा संलग्न क्रीडा जस्ता संस्थाहरूले आधुनिक सेट उत्पादन गरेर विद्यालय र परिवारमा यो खेल पुनः परिचय गराउने प्रयास गरिरहेका छन्। समर्थकहरूका अनुसार, पलङ्गुजी केवल मनोरञ्जन मात्र नभई अंकगणित र हात-आँखा तालमेल सिकाउने शैक्षिक मूल्य पनि बोकेको छ।

“पलङ्गुजी केवल खेल होइन, दक्षिण भारतीय सम्पदाको सांस्कृतिक प्रतीक हो,” चेन्नईस्थित एक अनुसन्धानकर्ताले भने, “यसको पुनर्जीवन तीव्र रूपमा आधुनिक हुँदै गएको समाजमा स्मृति र परम्परा जोगाउने प्रयास हो।”