नेपालमा भौतिकशास्त्रको पठनपाठन सुरु भएको करिब शताब्दी लाग्दैछ । तर, यस बीचमा नेपालमा सयौं भौतिकशास्त्री उत्पादन भए पनि यसको खपत स्वदेशभन्दा विदेशमा बढी भइरहेको देखिन्छ । भौतिकशास्त्रीलाई देशमा टिकाउन नसक्नुमा सरकारी नीति कारक रहेको छ ।

इतिहास हेर्ने हो भने प्राध्यापक फडिन्द्रप्रसाद लोहनी, जसलाई नेपालकै पहिलो भौतिकशास्त्री मानिन्छ, उनैले नेपालमा भौतिकशास्त्रको अध्ययन–अध्यापनको आधारभूत जग हालेका थिए । उनले राणाकालीन समयमा समेत भौतिकशास्त्रको महत्व बुझी यसलाई अगाडि बढाएको देखिन्छ । त्यसपछिका भौतिकशास्त्रका प्राध्यापक तथा अगुवाले यो विषयको किताबी ज्ञान बाँड्नेबाहेक खासै काम गर्न सकेनन् ।

पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वविद्यालयमा भौतिकशास्त्र अध्ययनको कोटा तीन गुणा बढ्दा समेत यो विषयमा गुणात्मक प्रगति हुन सकेको छैन । विद्यार्थीको चाप बढेपछि कोटा थपेर ७ सय हाराहारीमा पु¥याएको छ । यद्यपि, राजधानी बाहिरका कलेजहरूमा भने लक्षित कोटामा विद्यार्थी संख्या भर्ना हुन हम्मे पर्छ । यसको कारण राज्य र विश्वविद्यालयबाटै यसको अपहेलना तथा यसलाई पनि अन्य विषयसरह प्रभावकारी कार्यक्रम ल्याउन नसक्नु हो । यसका साथै त्रिवि केन्द्रीय भौतिकशास्त्र विभागले पनि समयानुकुल पाठ्यक्रम तथा जनशक्तिको व्यवस्था मिलाउन सकेको छैन ।

विडम्बना नै भनूँ, त्रिविले हालसम्मका भौतिकशास्त्रमा स्नातकोत्तर गर्नेहरूको यकिन तथ्यांक दिन सक्दैन । विश्वमा भौतिकशास्त्र अध्ययन गर्ने विद्यार्थी घटिरहेको अवस्था नेपालमा अहिलेको विद्यार्थी संख्याप्रति विदेशी प्राध्यापक चकित पर्छन । तर, नेपालमा भने सुगा रटाइमा भौतिकशास्त्रको अध्ययन हुँदै आएको यथार्थ छिपेको छैन । उत्पादित जनशक्तिमध्ये केहीले शिक्षण पेसा अँगाले पनि बाँकी कता जान्छन् भन्ने कुनै लेखाजोखा छैन । एकातिर, सरकारले भौतिकशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेकाहरूलाई रोजगारी सिर्जना गर्न नसकेको स्थिति छ भने अर्कोतर्फ त्रिविले विश्व परिवेश सुहाँउदा सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक ज्ञानको दायरा फराकिलो पार्न सकेको छैन ।

आजकाल अर्थशास्त्रीय प्रक्षेपण गर्न भौतिकशास्त्रको सिद्धान्त प्रयोगमा आउन थाली सकेको भौतिकशास्त्रका प्राध्यापक बताउँछन् । यसको उपयोगले बालुवाका कण धनमा परिवर्तन गरी आफ्ना राष्ट्रको मुहार फेरेका छन् । नेपालबाट वर्षेनी ६०/७० को हाराहारीमा भौतिकशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका अमेरिकालगायतका देशहरूमा जाने प्राध्यापकहरूको भनाइ छ । त्यही विज्ञान आज नेपालमा बामे सर्न नसकेको अवस्था देखिन्छ । यहाँ उत्पादित जनशक्ति पनि विषयगत शिक्षाको प्रयोग नहुने देखेपछि राजस्व, अनुसन्धान जस्ता क्षेत्रमा गएका उदाहरण प्रशस्त छन् ।

भौतिकशास्त्रलाई मुख्य रूपमा सहयोग गर्ने भनेको औद्योगिक क्षेत्र नै हो । तथापि, नेपालको औद्योगिक क्षेत्र राजनीतिक खिचातानीले धराशायी अवस्थामा छ । रसायनशास्त्रीले पाएको स्थान पनि यसले नपाएको देखिन्छ । राष्ट्रिय अनुसन्धान केन्द्रमा यसले प्राथमिकता पाउन सकेको छैन । ती संस्था तथा सरकारी निकायमा वृत्ति विकासका लागि भनेर छुट्याइएको रकम पनि खर्च गर्न नसकी फिर्ता गएको दृष्टान्त छ । यसले भावी दिशालाई गन्तव्यहीन बनाउने छर्लंग छ ।

भौतिकशास्त्रको अध्ययनपछि सबै वैज्ञानिक आइन्सटाइन बन्ने रहर सबैले पालेका हुँदैनन् । तर, उनीहरू अनुसन्धान तथा आविष्कारका भोका भने पक्कै हुन्छन् । उनीहरू यहाँको परिवेश सुहाउँदो काम स्वदेशमा गर्न चाहान्छन् । तर, राज्यले न रोजगार दिन्छ न अनुसन्धानका काम । राज्यका विज्ञानसम्बन्धी संस्थामा भौतिकशास्त्र अटाउनसक्ने अनुसन्धान गर्नसक्ने, अनुभवी प्राध्यापक/वैज्ञानिकलाई स्थान दिनु टड्कारो आवश्यकता देखिन्छ, नकि कुनैं कर्मचारी वैज्ञानिक ।

(रिभाोसाइन्वस मासिक र्ष ६ अंक ५ मा प्रकाशित)

The post कामचलाउ भौतिकशास्त्रको अध्ययन first appeared on

नेपाल सरकारले यस वर्ष विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय अन्र्तगतको बजेट शिर्षकलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेको छ । यसले ढिलै भएपनि सरकारको तेस्रो नेत्र खुलेको देखिन्छ । विगतमा विज्ञान तथा प्रविधिलाई कम प्राथमिकतामा राख्दा सरकारले नेपाली वैज्ञानिकहरुको ठूलै आलोचना खेख्नु परको थियो । तर, भूकम्पको ठूलै धक्का पछि सरकारले ल्याएको बजेटले नेपालको विज्ञान प्रविधिलाई उकास्न मद्दत मिल्नेछ ।

विज्ञान आफै साध्य होइन । यसर्थ, विना अर्थ विज्ञानको कुरा गर्नु बेकार हुन्छ । त्यहि गनगने स्वर विगत २२ वर्षदेखि सरकारले खेपिरहेको अवस्था थियो । तर यसपालीको विज्ञान प्रविधिको बजेट शिर्षकले सम्मान पाएको देखिन्छ । सधै कार्यान्वयन फितलो हुने देशको प्रशासनले यस वर्षको विज्ञानको बजेटलाई सहि कार्यान्वयन कति गर्छ त्यो भने हेर्न बाँकी नै छ ।

हामीसँग दक्ष ड्राइभर छ तर दिमागी खिया लागेर बसेको भन्ने थियो । ठूलो भूकम्पको चपेटा खेपेको सरकारले विज्ञान शिर्षकलाई पहिलो प्राथमिकता राख्नु बौद्धिक व्यक्तित्व योजना आयोगमा प्रवेशसँगै आँकलन गरेको पाइन्छ ।

विगतमा ठूला आयोजनामात्र प्राथमिकतामा पर्दथ्यो । योजना आयोगले कूल ग्राहस्थ उत्पादनको दुई प्रतिशत विज्ञान प्रविधिमा छुट्याउने तयारी गर्दै थियो । यहि अवस्थामा यस वर्ष भूकम्पले योजना आयोगको प्लानिङलाई ठूलै झट्का लाग्यो । तैपनि, उसले आफ्नो वौद्धिकता विज्ञान तथा प्रविधिलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेर देशैकै भलो चितायो । यसले आम वैज्ञानिक जगत खुसी भएको हुनुपर्छ ।

कुनै पनि योजनाले मात्र राष्ट्रले सफलता पाउन सक्दैन । त्यसकालागि साहसी कारीन्दाको जरुरत पर्दछ । त्यो नेपाली हस्तीहरुको पछौटेपनका कारण असम्भव छ । यसका लागि सरकारले आफ्ना मातहतका निकायलाई लङ्गडो होइन सशक्त बनाउनु जरुरत छ । खाली बैशाकीको भरमा विज्ञान प्रविधिको लगानी बालुवामा पानी सरह हुने देखिन्छ ।

संविधान निर्माणकालागि ८ वर्ष खर्चेका नेपाली राजनीतिज्ञसँग विज्ञान प्रविधिको विकास गर्ने कुनै प्रस्ट योजना पाइदैन । तैपनि उर्जा विज्ञ कहलिएका प्राडा गोविन्द प्रोखरेले ठूलै हिम्मत राखेर विज्ञानको क्षेत्रमा बजेट उकासेको पाइन्छ । तर मतमतान्तरमा चलिरहेको विज्ञान मन्त्रालयको भगिनी संस्थाहरुले सहि कार्यान्वयन गर्नेमा शंकाको दृस्ट्रीले हेरेको पाइन्छ । यसरी सधै विगतको झै अनुसन्धानको बजेट विना उत्पादन बालुवामा पानी खनाए सरह भएमा आगामी वर्ष बजेट नबढ्न सक्छ । विना योजना खुद्रा काममा नास्ट, रिकास्ट र वैकल्पिक उर्जा प्रवद्र्धन केन्द्र लागेमा नेपालमा विज्ञान प्रविधिको विकास धिमा गतिमा चल्ने देखिन्छ । यसर्थ, युवा वैज्ञानिकलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम र विभिन्न विश्वविद्यालयमा रहेका दक्ष प्राज्ञलाई अनुसन्धानको दायरा फराकिलो गर्ने कामको सुरुवात गर्न सके नेपालमा ‘विज्ञान प्रविधि’को भविष्य उज्जल देखिन्छ । नत्र मेरै गोरुको बाह्रै टक्का भनेझै भाषणमा ‘विज्ञान प्रविधि’ भन्ने काममा ‘सिन्को नभाच्न’े हो भने जति बजेट छुट्याएपनि विकास हुन सक्दैन ।

The post विज्ञानलाई बजेटः कागलाई बेल पाक्यो हर्स न विस्मात first appeared on

नेपालमा कक्षा दशसम्म विज्ञान विषयलाई अनिवार्य गरेको छ । यसले आम विद्यार्थीको दिमागलाई थप मजबुद र व्यवहारिक बनाउन मद्दत मिल्नेछ । विज्ञान त्यस्तो विषय हो जसको अध्ययनले विद्यार्थीलाई जिज्ञासु बनाउने, नयाँ आविष्कार र भविष्यमा टेक्निकल विषयमा दख्खल राख्न सजिलो हुन्छ । तर एसएलसीमा त्यहि विज्ञान विषयमा फेल हुनेको संख्या गणित पछि दोस्रो स्थानमा पर्दछ । यद्यपि, ‘चेला अनुर्तीण हुनु भनेको गुरु अनुर्तीण हुनु हो भन्ने बोध हाम्रा शिक्षकहरुमा पाइदैन ।’ यसले हाम्रो विज्ञान शिक्षा कतिको व्यवहारिक छ भन्ने प्रस्ट हुन्छ ।

विज्ञान ‘लिखित र प्रयोगात्मक’ दुवै किसिमबाट पढाइने विषय हो । यसकारण यो विषय अध्ययन गर्ने विद्यार्थी फेल हुनु हुदैन भन्ने सर्वव्यापी मान्यता बनिसक्यो । यहि मान्यताले विश्वका विकसित मुलुकमा विज्ञानलाई प्रमुख महत्वका विषयमा राखेको पाइन्छ । फलस्वरुप उनीहरुले विद्यार्थीलाई प्रयोगात्मककासाथै अनुसन्धान केन्द्रको भ्रमण र प्रयोगात्मक विधि सिकाइन्छ । शिक्षकले पनि त्यहि किसिमको मिहिनेत गरी विद्यार्थीलाई अध्यापन गराइरहेका हुन्छन् । विकशित मुलुकले विज्ञान शिक्षकलाई छुट्टै प्रकारको ट्रेनिङ्गको व्यवस्था पनि समयअनुरुप गरेको पाइन्छ । जसअनुरुप, त्यहाँका विद्यार्थीहरुले थप सिक्ने मौका पाउँदा उनीहरुको शिक्षाको स्तर हाम्रो भन्दा कयौं गुणा माथि छ । तर नेपालमा विज्ञान विषय सुगा रटाइको दोसारमा पठन–पाठन हुँदै आएको जुगौं भइसक्यो । तरपनि, शिक्षा मन्त्रालयले ‘शिक्षा नीति’मा परिवर्तन गर्न सकेको छैन । यसले हाम्रा विद्यार्थीको भविश्य थप अन्योलमा परेको देखिन्छ ।

विज्ञान आफैमा महत्वपूर्ण विषय भएकोले यसको अध्ययन÷अध्यापनमा शिक्षकको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यसकारण विज्ञान पढाउने शिक्षक मिहिनेती र अध्ययनशील हुनु पर्दछ । तवमात्र, विद्यार्थीले विज्ञानमा थप ज्ञान हासिल गर्न सक्छन् । भनिन्छ, ‘विना गुरु विज्ञान विषयको अध्ययन अपूर्ण नै हुन्छ । दक्ष गुरु विना उसले उत्पादन गर्ने चेला पनि कमशल नै हुन्छन् । दक्ष गुरु विना भावी रेखा स्वयंमले कोर्छु भन्नु गलत नै हुन्छ ।’ परिणामस्वरुप विज्ञान विषय अध्यापन गराउन दक्ष शिक्षकको आवश्यकता पर्दछ । त्यसकालागि सरकारले नेपालका विज्ञान शिक्षकलाई आधुनिक किसिमको थप गर्नु अध्यापन गर्ने सीप सिकाउन जरुरी छ । यद्यपि, गणित अनुपस्थितिमा विज्ञानले सार्थकता नपाउने भएकोले गणितका शिक्षकलाई पनि आधुनिकीकरण गर्नु पर्ने देखिन्छ । यसले विज्ञान र गणित शिक्षालाई थप मझबुत बनाउन मद्दत मिल्नेछ ।

विषयगत भारको हिसावले, विद्यार्थीले विद्यालय तहमा र उच्च शिक्षामा अध्ययन गर्ने विज्ञान विषयमा फरक छ । यो फरकको बीचमा कक्षा ११ मा विद्यार्थीलाई विज्ञान विषय अध्ययन गर्न हम्मे परिरहेको हुन्छ । यस किसिमको ग्याप न्यूनिकरण गर्ने शिक्षाको आवश्यकता देखिन्छ । त्यस्तै, डाक्टर र इन्जिनियर बन्ने होडमा हाम्रा विद्यार्थीहरु ‘प्लस टु’मा विज्ञान विषयमा अध्ययनरत छन् । यद्यपिः उनीहरुको इच्छा विपरितको विज्ञान शिक्षाले उत्कृष्ट नतिजा असम्भव हुन्छ । यसकालागि विद्यालय तहमा विद्यार्थीको मनोभावन बुझ्ने र अभिभावकसम्म पु¥याउने काम गर्नसकेमात्र उनीहरुको भविष्य उज्ज्वल हुनेछ । ‘नत्र साँढेको लडाईमा बाच्छाको मिचाई’मा विद्यार्थी पर्ने देखिन्छ ।

The post उर्तीण शिक्षकको अनुर्तीण विद्यार्थी first appeared on

रिभोसाइन्स मिडियाद्वारा प्रकाशन हुँदै आएको ‘रिभोसाइन्स’ मासिक यस अंकदेखि ५ वर्षमा प्रवेश गरेको छ । नेपालमा ‘विषयगत विज्ञान पत्रकारीताको इतिहास’ नेपालमा लामो नभएतापनि अंशिक रुपमा यसले नेपाली विज्ञानको विषयवस्तुको उठान गरेको छ । नेपालमा जुन रूपमा विज्ञान प्रविधिको विकास नभएको अवस्थामा विज्ञान पत्रकारीता उल्लेख्य उदाहरण हो । यसर्थ, विज्ञान प्रविधिको क्षेत्र अथाह भएको क्षेत्रमा यो निरन्तरताको कडि मात्र हो । किनभने यसले जुन स्वरूप र प्रस्तुतिको विकास रिभोसाइन्सले गर्नुपथ्र्यो—त्यो काम यसले चार वर्षको पुरा अवधिमा गर्न सकेनौं । तै पनि यसले आफ्नो विकास रिभोसाइन्स प्रकाशन ‘छापा र अनलाइन’ मार्फत गरेर नेपालको विज्ञान गतिविधि विदेशसम्म पु¥याउने जमर्को गरेको छ । जुन कुरा नेपाल सरकारको विज्ञान प्रविधि संस्थाद्वारा प्रकाशन हुने विज्ञान पत्रिकाले गर्न नसको अवस्थामा रिभोसाइन्स मासिकले गरेको कार्यको मूल्याङ्कन हाम्रा शुभचिन्तक महानुभावहरूले गर्नु भएको छ ।

रिभोसाइन्स मासिक यहाँसम्म आउन पाठक वर्गले देखाउनु भएको सदासयता, विज्ञापनदाताहरूले दिनुभएको सहयोग र हाम्रा सल्लाहकार तथा सुभेच्छुहरूबाट पाएको ढाडस् रिभोसाइन्सको मुख्य आधार हो । हामीले शुरूवातमा रिभोसाइन्स प्रकाशन नेपालमा रिर्सचको सम्भावनाको धय बोकी प्रकाशनमा आरम्भ गरेका थियौं । तर प्रमुख लक्ष्य नेपालमा रिर्सच गर्ने अभिलासा हुँदा हुँदै पनि विज्ञान प्रविधिको नाजुक अवश्था देखेर सकेसम्म यस क्षेत्रमा भए गरेका गतिविधि तथा विषयसंगत क्षेत्रमा नसुधारिएको अवस्थालाई उजागर गर्ने प्रयास गरिरह्यौं । यसरी आन्तरीक समस्यामा रोमलिएको विज्ञान प्रविधिको अवस्था राष्ट्रिय मुद्दासँग जोडिएका कारणले पनि हामीजस्ता बामेसर्दै गरेका विज्ञान पत्रकारीताको माध्यमले सजिलै सुधार गर्न सक्नेवाला छैन । तरपनि विज्ञान दृष्टिले देखेका कतिपय कुराहरूलाई आम पाठक माझ पु¥याउने प्रयास भने निरन्तर गरिरह्यौं, गरिरहने छौं ।

संसारमा कुनै पनि चिजको निश्चित आयु र समयको आवश्यकता भने धुर्वसत्य नै मानिन्छ । त्यसैले अहिलेको विश्व परिवेशमा हाम्रो माटोले सुवाउँदो रिभोसाइन्समा खुराकहरू समाबेश गर्न हामी सफल भएका छौं । विश्व विज्ञान पत्रकारितामा जस्तो विज्ञानका भरपूर्ण खुराक रिभोसाइन्समा समाबेश गर्न नसकेको पक्कै हो । अहिले जुन सामग्री रिभोसाइन्समा समाबेश गरेका छौं यसले आम पाठको अध्ययनको भोग मेटाउन सकेका छैन । यो आगामि दिनमा पुरा गर्नेछौं । मिहिनेत, इमान्दारीता र लक्ष्य रिभोसाइन्स टिमले चार वर्षमा सिकेका कुरा हुन । यी तीन चिज प्राप्तीका लागि यो निरन्तर प्रकाशनमा आइरहने छ ।

अन्त्यमा, कुनै पनि चिजको मुल्य ‘समय सापेक्ष’ हुने र त्यसले भावि पुस्तालाई मार्ग निर्देशन गर्ने भएकोले रिभोसाइन्सले पनि विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा भावी कार्यदिशा कोर्न मद्दत गर्ने कुरा नकारी, यसको विकासको लागि थप सहयोग र सदभाव सम्पूर्ण महानुभावहरूले गर्नुहुनेछ भन्ने विश्वास लिएको छ ।

The post रिभोसाइन्स पाँचौ वर्षमा first appeared on

वातावरणीय हिसावले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर गर्ने लेड(सीसा) धातु पेन्टबाट उन्मुलनको दिशातिर नेपाल अग्रसर भएको छ । नेपाल सरकार विज्ञान, प्रविधि तथा वातावरण मन्त्रालयले बालबालिको हितमा नीति ल्याएर स्वागतयोग्य कदम चालेको छ । मन्त्रालयले नेपाली पेन्टस्मा लेडको मात्रा अमेरीकी मापदण्ड ९० पीपीएम अनुसरण गरेर नेपालका करीव ९५ हजार बालबालिका लाभाम्वित हुने देखिन्छ ।

तर, स्वास्थ्यमा असर गर्ने लेड धातुको प्रयोग कस्ले कहाँ–कहाँ गरिरहेका छन् भन्ने सरकारी अधिकारीहरु अनविज्ञ छन् । त्यासोत नेपालमा पाइने कस्ताखोल सामान तथा खाद्यवस्तुमा लेड मिसावट हुन्छन् भन्ने सरकारी आँकडा पनि छैन । सरकारले यस्ता चिजहरुमा कडा निगरानी र जनतालाई जानकारी पनि पर्याप्त दिन नसेको अवस्था छ । यद्यपि सरकारले जनतालाई लेडको प्रयोगका बारेमा पर्याप्त जानकारी दिन पर्ने हुन्थ्यो ।

विश्वमा लेडको उन्मुलका कुरा २० औं शताव्दीमा उठेका भएपनि अमेरीकन वातावरण संरक्षण एजेन्सी(इपिए)ले लेड धातुलाई पनि क्यान्सर जन्य पदार्थको सूचिमा राखेपछि वातावरणीय हिसावले लेड उन्मुलनको प्रभाव नेपालसम्म आइपुग्यो । यसले नेपाल सरकारको आफ्नो बौद्धिकताले नभई अन्य मुलुकसँग वातावरणीय सन्धिमा हस्ताक्षर गरेका कारणले यस्तो निर्णय गरेको देखिन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले विश्वमा करीव दशलाख बालबालिका लेडबाट ग्रसित भएको र शून्य दशमल्लव सिक्स प्रतिशत बालबालिका वर्षेनी शिकार हुने समेत उल्लेख गरेको छ । यसले नेपाली बालबालिकाको भविष्यको पक्षमा काम गरेको छ ।

तर, स्देशी पेन्टस् उत्पादन कम्पनीहरुका आफ्नै समस्या देखिन्छ । उनीहरुलाई बहुर्राष्ट्रिय कम्पनीहरुसँग प्रतिपर्धा गर्ने क्षमतामा विकास तत्काल गर्न सक्ने अवस्था देखिदैन । सरकारले ०७२ फागुण १० गतेबाट लागूहुनेगरि अमेरीकी मापदण्ड ९० पीपीएम तोकेका छन् । यद्यपि स्वदेशी व्यवसायीको इच्छा भएर पनि तोकिएको समयमा गर्न नसकिने कुरा गर्छन । यसले थप समस्यामा पारेको देखिन्छ ।

विश्वका अन्य मुलुक र नेपालमा भित्रेका बहुर्राष्ट्रिय पेन्ट उत्पादन गर्ने कम्पनीहरु पनि न्यूनतम लेड भएको पेन्ट उत्पादन गर्न सफल भइसकेको छ । यसर्थ, नेपाली व्यवसायीहरुले पनि बालबालिका स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर गर्ने लेड धातु मिसावटयुक्त पेन्ट उत्पादनको विकल्पमा जानु पर्नेहुन्छ । सरकारले यस्ता बस्तुमा नियमित निगरानी राख्न सक्नु पर्दछ । अन्य के–कस्ता बस्तुमा लेड धातु पाइन्छ, सूचि सार्वजनिक गरि अखाद्य बस्तु मिसावटलाई सरकारले रोक्नसक्नुपर्दछ ।

The post नेपाल लेड उन्मुलनको दिशातिर first appeared on

विश्वमा विज्ञान प्रविधि मानिसको सारथी बनेको छ । यसले मानिसको दैनिक जीवनलाई सहज र सरल बनाउँदै आएको छ । विना प्रविधिको कामको कुरा गर्नु भनेको फगत सपनाको कुरा हुनेछ । तर त्यहि विज्ञान प्रविधिको संस्थागत विकास नेपालमा धिमा गतिमा चलायमान छ ।

कम्प्यूटरको विकास कै कुरा गर्ने हो भने, इङ्ल्याण्डका नागरिक चाल्ल बेबेज जो कम्प्यूटरका पिता भनेर विश्वप्रसिद्ध छन्—उनले सन् १८१०ताका प्रोगाममेमल कम्प्यूटरको विकास गरेको थिए । त्यसबेला र अहिलेको प्रविधिको विकास आकाश जमिनको फरक परिसकेको छ । त्यसभन्दा पहिले, यदि गडफ्रेड वुलियम लेविनाइजले सन् १७०३ ‘बुलन अलजे्रवा’को सिद्धान्तको प्रतिपादन नगरेको भए प्रोगाममेमल कम्प्यूटरको सम्भावना न्यून हुन्थ्यो ।

त्यस्तै, विश्वमा इन्टरनेटको सुरुवात इलेक्ट्रोनिक कप्यूटरको पूर्ण विकास १९५०मा भएपछि सुरुवात भएको पाइन्छ । सन् १९६० मा ग्लाक्टीक नेटवोर्कको कन्सेपबाट सूरु भएको कम्प्यूटर नेटवकीङ्ग सन् १९७२ मा आएर इन्टरनेटको रुपमा विकास भएको पाइन्छ—त्यो पनि जमिनमा भएको कम्प्यूटरहरुको नेटवोकीङ्गको रुपमा । त्यसको १६ वर्षपछि सन् १९८९ मा टीम बर्नर ली जसले वोल्ड वाइड (वेबडव्लुडव्लुडव्लु)को अवधारणा विकास गरेपछि विश्वलाई इन्टरनेट सन्जालमा जोड्न सफल भयो । यसले विश्वव्यापि सञ्जालको स्थापना गरेको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा इन्टरनेटको विकास तत्कालिन रोनास्ट (नास्ट)मा भित्र्याइएको पाइएता पनि इन्टरनेटको विकास प्राइभेट सेक्टरलाई जान्छ । त्यतिखेर मर्कनटालइलले नेपाल टेलिकम मार्फत् सिङ्गापुर टेलिकमको सेवा सुविधा लिइ इन्टनेट सेवा सुरु गरेको थियो । अहिले नेपालमा गुणस्तर सेवा दिन विभिन्न कम्पनीहरु लागि परेका छन् । तर पयाप्त सुविधा भने दिन सकिरोको छैन । यसरी प्राइभेट सेक्टरबाट विकास भएको इन्टरेन सेवाको विकास नेपालमा भलै विकास भएतापनि विना सरकारको अगुवाइ यसले निस्चित दिशा लिन नसक्ने देखिन्छ ।

सरकारको नबौं योजना (विंस. २०५७)मा आइटी नीति तथा कार्यक्रम विकास गरी नेपाललाई ग्लोबल आइटी म्यापमा पाँच वर्ष भित्र विकास गर्ने भनियो तर त्यसको कायान्वयन हुन नसकेको देखिन्छ । दशौं योजनाले विज्ञान प्रविधि मन्त्रालय अन्र्तगतको राष्ट्रिय सूचना प्रविधि केन्द्रको स्थापना ग¥यो । केन्द्रको रणनीतिक बुधा मा नेपालमा इ–कर्मसको वैधानिक र प्रद्धर्धन गर्ने, टेक्नोलजी अन्वेषण र विकास लगायतका सूचना प्रविधिसँग सम्वन्ध विभिन्न वुधा उल्लेख गरिएको छ, यद्यपि काम भने नगन्य देखिन्छ । यसले नेपाल इ–कमर्सलगायत प्रविधि विकासको क्षेत्रमा सम्भाबना भएतापनि नेपाल सरकार अन्र्तगतको विज्ञान प्रविधि मन्त्रालय आफै धिमा गतिमा चलायमान हुँदा प्रविधि विकासमा फड्को मार्न सकेका छैन । यसले नेपालको सूचना प्रविधि केन्द्र गतिहिन भएको नर्कान सकिदैन ।

The post गतिहिन सूचना प्रविधि केन्द्र first appeared on

विश्व अनुसन्धानमय भैसेकेका छन् । आज हरेक विश्वविद्यालय प्रविधिमय अनुसन्धानका कुरा गर्नमा तल्लिन छन् । विदेशका वैज्ञानिक संस्था कोभन्दा कोकम भन्नेमा केन्द्रित छन् । तसर्थ उनीहरु कसले पहिले नयाँ अनुसन्धानका कुरा बाहिर ल्याउने भन्नेमा गतिशिल छन् । तर नेपाल भने उही बामे सराइको अवस्थामै सीमित छ ।

यसले के देखाउँछ भने ‘हाम्रो विज्ञान प्रविधिमा तल्लिन संस्थाका पदाधिकारीहरु पनि सरकारी विद्यालयका शिक्षकहरु जस्तै ‘पाँस र फेल’को हिसाव गर्नमा व्यस्थ छन् । सरकारी शैक्षिक संस्थाका शिक्षक आफू मिहिनेत गरि पढाउन नसक्ने अनि दोष जति सरकार र विद्यार्थीलाई थुपारेको पाइन्छ । त्यस्तै हाम्रा वैज्ञानिक संंस्थाका हाकीमसावहरु पनि आफू दीर्घकालीन योजना ‘देशको हित’ केन्द्रमा राखी बनाउन नसक्दा विज्ञान प्रविधिको क्षेत्र गतिहिन छ । तर उनीहरु योजना आयोग र सरकारलाई रोष प्रक्रट गर्दै भन्छन्, पोहरकोभन्दा यसपाली बजेट कम पारे सरकारले ।

विश्वमा प्रविधिको विकास अव्वल दर्जामा हुनुलाई त्यहाँको सरकार विज्ञान प्रविधिको उच्चतम प्रयोग र प्रमुख प्राथमिकतामा राख्न सफल भएकै कारणले हो । ती देश समृद्धीतिर लम्किरहेको छ । तर हाम्रा नेता भने देशमा भएगरेका वैज्ञानिक संस्था र विश्वविद्यालयमा राजनीतिक नियुक्तिबाहेक प्रगतिका कुरामा बेखवर छन् । वैज्ञानिक भनेर देशमा स्वफूर्त रुपमा आफ्ना भिजिटिङ्ग कार्ड बाँढन् पछि नपर्ने वैज्ञानिक दर्जाले गरेका अनुसन्धान हेर्ने हो भने कुनै विकासे ‘एनजिओ’ले गर्ने खालका हुन्छन् । उनीहरु त्यहि विकासे योजनामा आफ्ना व्यस्तता वेथित गरेको पाइन्छ ।

तथ्याङ्क नै हेर्ने हो भने हाम्रो विज्ञान प्रविधिको विकास शून्य केन्द्रित छ । तर लगानीको हिसावले राज्यद्वारा जनताको गाँस काटेर केहि प्रतिशत विज्ञान प्रविधिमा बजेट छुट्याएको देखिन्छ । जसले विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा भविष्य रेखा कोर्न सजिलो होस् भन्ने हो । तर भविष्य बेता नेपाली वैज्ञानिकहरु उहि थाङ्ने गफ —भोको पेटले रिसर्च गर्न नसक्ने जिकिर गर्छन् । फलस्वरुप दश–पाँचको ‘घर–अफिस’ गर्नैमा सीमित हुन्छन् ।

यद्यपि नेपाली अनुसन्धानकर्ताहरु पनि पढेलेखेका भन्नेमा घमण्ड नभएको भने होइन् । अफूले नजानेका कुुरा अन्यबाट सिक्ने मान्यता समेत राखेको पाइदैन बरु वैज्ञानिहरु बीच आफू निकट पार्टीको समिप्यता रोज्दै हिडेको देखिन्छ । यदि कुनै प्रश्नकर्ता आएमा राजनीतिक दल वा नेतागणले विज्ञान प्रविधिलाई उपेक्षित गरेको बताउँछन् । यसरी राज्यले विज्ञान प्रविधिलाई उपेक्षित ग¥यो भन्न नछुटाउनहरु एककठा भई ‘विज्ञान प्रविधिको सामुहिक एजेन्डा’ सरकार समक्ष राख्न भने सक्तैनन् ।

राज्यले कृषि प्रविधिलाई प्राथमिक्ता राख्यो भने पनि देशमा कृषिमा उच्चतम विकास भइ नसकेको अवस्था छ । उर्जा, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ, प्राय सवै लथालिङ्ग अवस्था देखिन्छ । यसरी देशलाई बामे सार्नुु भनेको विज्ञान प्रविधिमा राज्यका नायकहरुले गरेको खेलवाड हो । यसले आगामि पिढीको भविष्य अन्धकारतिर उन्मुख देखिन्छ । यसर्थ नेपालका वैज्ञानिक जगत सचेत हुन जरुरी छ ।

 

The post अनुसन्धानमुखी बजेटको आवश्यकता first appeared on

मानव जीवन प्रविधिमय भइसको छ । विश्वका वैज्ञानिकहरु ‘ब्रेन कम्प्यूटर इन्टरफेस’ प्रविधिको कुरा गर्न थालिसकेका छन् । जसले विना माध्यम एक व्याक्तिको दिमागमा भएको कुरा अर्का व्यक्तिको दिमागमा पु¥याउने काम गर्दछ । यसकारणः प्रविधि विना मानिसको जीवन असम्भव प्रायः छ ।

जसरी बाँच्नको लागि जीवको महत्वपूर्ण आहार अक्सिजन भएको छ, त्यसरीनै प्रविधिको प्रयोग मानवले गर्दै आइरहेको छ । मानव शब्यताको इतिहाँससगैँ विज्ञानको विकासले निरन्तर पाएकोे छ । आज हरेक मानिसको कल्पना विज्ञानले पुरा गर्दै आइरहेको छ । तसर्थ विज्ञान विषय नै मानवको लागि ‘अमृत’ सिद्ध भएको छ । तर त्यही विज्ञान विश्वका अन्य विश्वविद्यालयको विकासको स्तरभन्दा नेपालको स्तर भने फरक पाइन्छ । त्यसोत, नेपालका विज्ञान मन्त्रालयलाई हेर्ने दृष्ट्रि फरक नभएको भने होइन् । स्तर, दृष्ट्रि फरक भन्दापनि विज्ञान प्रविधिको ज्ञान र मर्म कमि भएकै कारण अन्य मन्त्रलायभन्दा यो राजनीतिक दलका आँखामा पिछडिएको छ ।

कुनै पनि देशको उच्च निकाय निकाय भनेको त्यो देशको सरकार, राजनीतिक दल, आयोग र सरकारी कार्यालय आदिइत्यादि हुन्छन् । योसँग आवद्ध नेता, कर्मचारी भनेको उच्च विचार र क्षमतावान हुन्छन् । उनीहरुले चेतनाका विकास आमसमुदायभन्दा एक स्टेप माथि हुनुपर्दछ । साथसाथै, उनीहरुले विश्व परिबेश सुहाउँदो किसिमले देशमा विज्ञान, प्रविधि, आर्थिक र सामाजिक विकासमा पाइला चाल्न सक्ने हुनुपर्दछ, तर नेपाली संरचना भने गतिहिन अवस्थामा सीमित छ । यसले उनीहरुको बौद्धिकतामाथि प्रश्न उब्जाउँछ ।

नेपालमा रिसर्चका कुरा हुन्छन्, वैज्ञानिक सेमिनार पनि हुन्छन् तर नेपालमा भए गरेका रिसर्च केन्द्रहरुको विकास कसरी गर्ने, विज्ञ कहाँबाट ल्याउने, कति लगानी गर्ने, लगानीको फल कसरी उठाउँने, कुन वैज्ञानिकले कस्ता काम गर्ने, प्राध्यापकले कहाँ कहाँ पढाउने, वैज्ञानिक कसलाई भन्ने, विज्ञान मन्त्रालयले कस्ता काम गर्ने, आदि इत्यादि विषय छरप्रस्ट रुपमा मनोमानी ढंगमा चलेको देखिन्छ । यस किसिमको समस्या समाधानका कुरा राष्ट्रिय विज्ञान दिवसको अवसरमा ठूलै छलफल आयोजकले चलाउनु पर्ने देखिन्छ । जसले गर्दा विषयसम्वद्ध कमीकमजोरीको हल गर्न र दिर्घकाली रुपमा ‘राष्ट्रिय विज्ञान नीर्ति’ बनाउन केन्द्रीत हुनु पर्नेछ ।

नेपालमा ढिलै भएपनि विज्ञान दिवसको चर्चा चलेको छ । जुन असोज १ गते चल्छ, कार्यक्रममा भाषण, अन्वेषणको कुरा ग¥छौं, अन्यकोभन्दा फरक ठान्छौं र विज्ञानमा बजेटको कमि महशुसलगायत नेपाली वैज्ञानिक, प्राध्यापक र कर्मचारीहरुको तलवको कमिका कुरा गछौं, जसका करणले रिसर्च गर्न नसकिएको कुरा ग¥छौं । तर, नेपालमा भएगरेका रिसर्चमा लागानी, नेपाली विद्यार्थीहरुले विज्ञान विषयमा गरेको लगानी, विज्ञान विषय अध्ययन ल्याएको बेरोजगारको कुरा गर्न छुटाउँछौं । तसर्थ, राज्यले थोरै भएपनि विज्ञानमा गरेको लगानी, नेपाली विज्ञानका विद्यार्थीहरुले देखाएको सदासयतालाई कमजोर नठानी विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा २० वर्षे कार्ययोजना बनाउने, बजेटीकरण गर्ने र कामको सुरुवात गर्ने वातावरण बनाउँन ढीला भैसकेको छ । नेपाली युवा वैज्ञानिकको जोश र जाँगरलाई पुर्नजिवित राख्न सरकारका विज्ञान, प्रविधि मन्त्रालयले ‘राष्ट्रिय प्रयोगशाला’मा युवा वैज्ञानिकहरुलाई कम्तीमा स्वंमसेवकीय भूमिका निर्वाह गर्ने वातावरण तत्काल गर्नुपर्ने देखिन्छ । यसर्थ, नेपाल सरकारले निःसर्त विज्ञान तथा प्रविधि स्वीकार गरि देशलाई सम्वृद्धितर्फ उन्मुख गराउनु सक्नुपर्दछ । तवमात्र विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा सरकारले कदम चालेन भन्ने आममानिसको गुनासा मेटेन सफल हुनेछ । जय विज्ञानप्रविधि !

The post निःसर्त विज्ञान स्वीकार्नु आजको आवश्यकता first appeared on

विज्ञान प्रविधि विना मानिसको जीवन निरर्थक छ । मानव जीवनको हरेकपाटोमा यसको महत्व बढ्दै गएको छ । त्यही विज्ञान प्रविधिको अवस्था नेपालमा भने नाजुक छ । नेपालका मुख्य रिसर्च सेन्टरको अवस्था धिमा गतिमा चलायमान छ । अन्यले विकास गरेको प्रविधिको प्रयोग गर्न नसकेर प्रविधिमा खिया लागेको छ । यस्तो अवस्थामा नेपालको विज्ञान प्रविधिमा गरेको लगानीसमेत निरर्थक बनेको छ ।

मुलुककै जेठो त्रिभुवन विश्वविद्यालय जेनतेन चलिरहेको छ । सँगै स्थापना भएका विदेशका अन्य विश्वविवद्यालयले हरेक दिन नयाँ प्रविधिको अविष्कार गरिरहेका छन् । तर त्रिविवि भने कर्मचारी भर्तीकेन्द्र र पार्टीको मनोवृत सिद्धान्तमा चल्दै, प्रतिदिन राजनीतिक चंगुलमा फसेको देखिन्छ ।

नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको विकासकालागि स्थापीत नास्टको स्थिति पनि नाजुक देखिन्छ । योआफै चल्न सक्ने अवस्था छैन । नास्टले आफ्नै नीति तथा कार्यक्रमको स्पष्ट खाका कोर्न नसकेको अवस्था छ । यहाँ भएको वैज्ञानिकहरुको उर्जा पनि जागिरमा बदलिएको छ । त्यस्तै, नेपालकै अर्को वैज्ञानिक संस्था रिकास्टको अवस्था पनि अत्यन्तै नाजुक नै छ । यसको पनि आफ्नो स्पष्ट खाका छैन । उपलब्ध स्रोतसाधन पनि थन्किएका छन् ।

रिसर्चको लागि अनुदान दिने संस्थाहरु छन् नेपालमा । विश्वविद्यालय अनुदान आयोग(युजिसी), नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिस्ठान (नास्ट), नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्(नार्क), वीपी प्लानेटोरियम लगायतले नेपालमा अनुदानको प्रबन्ध मिलाउँदै आएको देखिन्छ । यसरी हरेक वर्ष नयाँ र पुरानालाई दिएको अनुदानले अहिलेसम्म ‘माखो’ मार्ने अनुसन्धान गरेको देखिदैन । राज्यले नगण्य अनुदान छुट्याइएको तर त्यसको पनि सहि सदुपयोग गर्न सकेका छैनन् नेपालका अनुसन्धान केन्द्रहरुले ।

बजेटको फेहरिस्त नियाल्दा राज्यले विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा नगण्य प्रतिशत लगानी बढाएकै देखिन्छ । अनुसन्धानको नाममा पनि बजेट छुट्टाएकै छ । तर हाम्रा अनुसन्धानको अवस्था झाराटराई छ । तथ्याङ्क नै हेर्ने हो भने हाम्रो विज्ञान प्रविधिको विकास शून्य छ ।

नेपाल सरकारले विज्ञान तथा प्रविधिको प्रवद्र्धन गर्न विज्ञान मन्त्रालयको स्थापना गरेको छ । यसले राष्ट्रिय हितमा विज्ञानको विकासका लागि नीति निमार्ण गर्नेदेखि लिएर भावी योजनाको लगि बजेटको व्यवस्था मिलाउन पर्ने हो, तर यसको आफ्नै स्पष्ट नीति छैन । स्पष्ट नीतिको बावजुतपनि सरकारले राष्ट्रिय विज्ञान दिवस भव्यताकासाथ मनायो । यसले ढिलै भएपनि नेपालको वैज्ञानिक संस्थाको बेथिति बाहिर आउन मद्दत मिलेको छ । नेपालको वैज्ञानिक संस्थाले गरेको नगण्य कामको उजागर गरेको छ । वास्तवमा रिसर्च कस्तो, कति लगानी र राज्यलाई के फाइदा हुन्छ भन्ने कुरा राष्ट्रिय विज्ञान दिवसमा सरकारका अनुसन्धान केन्द्रहरुले राखेको स्टलहरुबाट बेथिति प्रस्ट हुन्छ । राज्यको दायित्व भनेको संस्था खोल्ने र रकम छर्ने होइन । उसले भएका संस्थालाई दीगो रुपमा चलाउनु पर्ने हुन्छ । राज्य सञ्चालन गर्ने मुख्य दल, सधै ‘पेण्डुलम’ झै हुनुभनेको ‘विज्ञान प्रविधिको सामुहिक एजेन्डा’ विकास गर्न नसक्नु हो ।

The post ‘विज्ञान प्रविधिको सामुहिक एजेन्डा’ आवश्यक first appeared on