अस्ट्रेलियाली आदिवासी संस्कृति मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर जीवित संस्कृतिमध्ये एक मानिन्छ। वैज्ञानिक साहित्यअनुसार, साहुल भनिने समूहको रूपमा उनीहरू करिब ६५ हजार वर्षअघि अस्ट्रेलिया महाद्वीपमा पुगेका थिए।

तर, युटा विश्वविद्यालयको नेतृत्वमा गरिएको नयाँ आनुवंशिक अनुसन्धानले होमो सेपियन्समा पाइने निएन्डरथल डीएनएको विश्लेषणले उनीहरूको वास्तविक आगमन ५० हजार वर्षभन्दा बढी पुरानो छैन।

अनुसन्धानकर्ता जेम्स ओ’कोनेलले अस्ट्रेलियाको ला ट्रोब विश्वविद्यालयका सहकर्मीहरूसँग मिलेर ‘आर्कयालजी इन ओशियनिया जर्नल’मा प्रकाशित अध्ययनमा नयाँ निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्। 

अध्ययनका अनुसार होमो सेपियन्स र निएन्डरथलबीच एकपटक मात्र अन्तरप्रजनन भएको थियो, जुन ४३ हजार ५ सय देखि ५१ हजार ५ सय वर्षअघिको अवधिमा भएको हो। आजका अधिकांश मानवहरू, जसमा अस्ट्रेलियाली आदिवासीहरू पनि छन्, १–४ प्रतिशत निएन्डरथल डीएनए बोकेको पाइन्छ। त्यसैले, उनीहरूको आगमन उक्त समयसीमाभन्दा पुरानो हुन सक्दैन।

त्यस्तै, अस्ट्रेलियाका अधिकांश पुरातात्विक स्थलहरूको मिति पनि ४३-५४ हजार वर्षको बिचमा पर्ने देखिन्छ। ओ’कोनेल भन्छन्, “उनीहरूको उपनिवेशीकरणको मिति यही दायरामा पर्छ, जुन पश्चिम युरेसियामा निएन्डरथलहरूको विस्थापन सुरु भएको समयसँग मेल खान्छ।”

उनका अनुसार होमो इरेक्टस जस्ता अन्य मानव प्रजातिहरू दक्षिण–पूर्वी एसियामा १० लाख वर्षभन्दा बढी समयदेखि बसोबास गरिरहेका थिए, तर अस्ट्रेलियामा स्थायी जनसंख्या बनाउन पर्याप्त संख्यामा समुद्र पार गर्न सकेका थिएनन्। यसले होमो सेपियन्सको आगमनको महत्व दर्शाउँछ।

म्याडजेडबेबे नामक एक पुरातात्विक स्थलमा गरिएको अध्ययनले ५९-७० हजार वर्ष पुरानो मिति देखाएको छ। सन् २०१७ मा नेचर जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनमा प्रयोग गरिएको प्रविधि ‘अप्टिकली स्टिम्युलेटेड ल्युमिनेसेन्स (ओएसएल)’ हो, जसले क्वार्ट्ज वा फेल्डस्पार खनिजमा सञ्चित ऊर्जा मापन गरेर तिनीहरू अन्तिम पटक प्रकाशमा कहिले आएका थिए भन्ने निर्धारण गर्छ।

तर, ओ’कोनेलले भन्छन्, “मिति सही भए पनि मानव उपस्थितिको भौतिक प्रमाण (जस्तै, उपकरणहरू)सँगको सम्बन्ध अझै अस्पष्ट छ। अस्ट्रेलियाको त्यो भागमा पुराना स्थलहरू प्रायः बालुवाको तहमा हुन्छन्, जहाँ सामग्री समयसँगै तल सर्न सक्छ।”

साहुल समूहले सम्भवतः दक्षिण–पूर्वी एसियाबाट डुङ्गा वा बेडाहरू प्रयोग गरेर अस्ट्रेलिया पुगेका थिए। तर, उनीहरूले १५ सय किलोमिटर लामो वालासियन द्वीप समूह पार गर्नुपर्ने थियो, जसमा कम्तीमा ८ पटकको समुद्री यात्रा आवश्यक पर्थ्यो, सबैभन्दा लामो यात्रा ९० किलोमिटरको थियो।

प्रारम्भिक उपनिवेशीकरण कम्तीमा चार छुट्टाछुट्टै समूहहरूबाट भएको थियो। माइटोकन्ड्रियल डाटा अनुसार, प्रत्येक समूहमा ५–१० प्रजनन योग्य महिलाहरू थिए, जसले २५–५० जनाको जनसंख्या संकेत गर्छ। यी समूहहरू केवल केही शताब्दीको अवधिमा अस्ट्रेलिया पुगेका थिए।

ओ’कोनेल भन्छन्, “यो यात्रा योजनाबद्ध थियो, संयोगवश होइन। यसका लागि बलियो डुङ्गा आवश्यक थियो, जसमा १० जना मानिस, खाना, र पानी राख्न सकिने क्षमता हुनुपर्थ्यो।”

यस प्रविधिक प्रगतिको साथ, ५० हजार वर्षपछिको आगमन मिति अझ बलियो देखिन्छ। यस अवधिमा गुफा चित्रकला, उपकरणहरू, र सजावटहरू जस्ता नवप्रवर्तनहरू देखा परेका थिए।

सन् २०१८ देखि अस्ट्रेलियाली मानवशास्त्रमा ५० हजार वर्षको सिद्धान्त बहसको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। चार छुट्टाछुट्टै अनुवांशिक अध्ययनले देखाए अनुसार आधुनिक न्यू गिनी र अस्ट्रेलियाली आदिवासीहरू ५५ हजार वर्षभन्दा पहिले अस्ट्रेलिया पुगेका थिएनन्। तर, केही वैज्ञानिकहरू अझै ६५ हजार वर्ष पहिलेलाई समर्थन गर्छन्, जसलाई ओ’कोनेल अस्वीकार गर्छन्।

उनी भन्छन्, “अर्काे पाँच वर्षभित्र हामी सबैले ५० हजार वर्षभन्दा कमको आगमन समयमा सहमति जनाउनेछौं। यो आफ्रिकाबाट युरेसियातर्फ फैलिएको मानव लहरसँग मेल खान्छ, जुन हजारौं वर्षमा फैलिएको प्रक्रिया हो। यसले हामीलाई मानव व्यवहारमा भएका परिवर्तनहरूबारे अझ गहिरो प्रश्नहरू उठाउन प्रेरित गर्छ।”

The post नयाँ वैज्ञानिक अध्ययनले अस्ट्रेलियाली आदिवासीहरूको आगमन समय ५० हजार देखियो first appeared on

काठमाडौं। नेपाल एसोसिएसन अफ हम्फ्रे फेलो (एनएएचएफ) ले ‘स्ट्रेन्थनिङ नेपालस् एविलिटी टु मिटिगेट, प्रिपियर फर र रेस्पन्ड टु डिजास्टर’ कार्यक्रमको आयोजना गरेका छन् ।

कार्यक्रममा पचास भन्दा बढी विज्ञहरु भेला भएर विपत न्यूनीकरण, जोखिम क्षेत्र अनुगमन तथा कार्यान्वयनमा भएको ढिलासुस्तीप्रति प्रश्न उठाएका छन् । 

केही विज्ञले भविष्यमा जानसक्ने भूकम्पको प्रक्षेपणबारे राज्यले सामना गर्न जटिल हुनेमा औल्याए । नेपाल भूकम्पीय दृष्टिले मात्र जोखिम नभई, जलवायु परिवर्तनका प्रत्यक्ष असर असर हिमाली क्षेत्रमा परिरहेका छन् ।

तथ्याङ्कअनुसार नेपाल विश्वको २०औँ जोखिमयुक्त देशको सूचीमा पर्दछ । जलवायु परिवर्तन, भूकम्प र बाढीको जोखिमका हिसाबले नेपाल क्रमशः चौथो, एघारौं र तीसौं स्थानमा छ । त्यसबाहेक नेपाल सरकारले पहिरो, आगलागी, खडेरी, महामारी, आँधी, असिना र हिमपहिरो जस्ता प्रमूख प्रकोपहरु सूचीमा राखेको छ ।

कार्यक्रमका प्रमुख वक्ता भूगर्भविद् तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालय विज्ञान तथा प्रविधि संकायका भूतपूर्व डीन प्रा.डा. विशालनाथ उप्रेतीले विपद्बारे थप अनुसन्धान गरिहाल्नेभन्दा द्रुतरुपमा व्यवस्थापन गर्नेपर्ने बताए । ‘विभिन्न विदेशी वैज्ञानिकहरुले गरेको अध्ययन र नतिजा प्रकाशनको आधारमा भविष्यमा वि. सं. १९९०को जत्रो भूकम्प आउने सम्भावना देखिन्छ, तर त्यसका लागि हामीले पूर्वतयारीको सुरुवात गर्न सकेको छैन,’ प्राध्यापक उप्रेती भन्छन्, ‘हामीले छिट्टै थप भूकम्प पूर्व चेतावनी प्रणाली (इइवल्लूएस) स्थापना गर्नुपर्छ।’

नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट)मा चिनियाँ कम्पनीले जडान गरेको एउटा मात्र इइवल्लूएस छ,’ उनले भने, ‘अहिले प्राविधिक र आर्थिक अभावका कारण इइडब्लुएस सञ्चालनमा आउन सकेको छैन ।’

सन् १९३४ जनवरी १५ मा गएको नेपाल–विहार भूकम्प नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो भूकम्प मानिन्छ । भूकम्पको केन्द्रविन्दु सगरमाथाबाट करिब ९.५ किलोमिटर दक्षिणमा पूर्वी नेपालमा रहेको थियो । त्यसैले भूकम्पको पूर्वतयारीलाई ध्यानमा राखेर आगामी दिनमा सामना गर्न तयार हुनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

भूगर्भविद् प्रा.डा. विशालनाथ उप्रेती भन्छन्, ‘निकट भविष्यमा राष्ट्रिय भूकम्प पूर्व सूचना प्रणाली (NEEWS) थप जडान गर्न चाहन्छौं, जसले ‘एस वेब’ आउनु भन्दा ३० सेकेन्ड अघि मानिसहरूलाई सचेत गराउन मद्दत गर्दछ। ‘पी-वेभ’ सबैभन्दा छिटो यात्रा तयगर्दा भूकम्पको मानिसलाई महसुस हुने गर्दछ ।’

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण पोर्टलका अनुसार विगत एक दशकमा पहिरो कारण १ हजार २०५ जनाको मृत्यु भएको छ । नेपालमा अंग्रेजी महिना जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको मनसुनी अवधिमा भारी वर्षाका कारण पहिरो र बाढी आउने गर्दछ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभाग(डीएचएम)का उपमहानिर्देशक डा. अर्चना श्रेष्ठ भन्छिन्, ‘केही प्रविधिहरु अध्यावधी भएका कारण मौसम पूर्वानूमान राम्रो छ, तर आन्तरिक हवाई उडानको क्षेत्रमा पूर्वानुमान गर्न अझै समस्या छ।’

‘सुरुमा, मौसम पूर्वानुमान एक उपेक्षित विषय थियो, तर अहिले त्यस्तो अवस्था छैन,’ उपमहानिर्देशक श्रेष्ठ भन्छिन्, ‘सरकार र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले डीएचएमलाई सहयोग गरेकोले महझवुद भएको छ ।’

उनका अनुसार बाढी प्रभावित क्षेत्रमा एसएमएस अलर्ट तथा पूर्व सूचना प्रणाली जडानले वाढीबाट मृत्यु हुनेको संख्यामा कमी आएको छ ।

विपद् जोखिम न्यूनीकरण र मानवीय प्रतिक्रिया (डीडीआर) का मानवीय र विकास व्यवसायी विज्ञ कृष्णा कार्कीले चैत–वैशाखमा ग्रामीण भेगका मानिसहरुले वर्षेयामको पूर्व तयारीको गर्ने चलन हराउँदै गएको सुनाइन । विपत व्यवस्थापनमा महिलाहरुको भूमिका महत्वपूर्ण हुनेमा उनले जोड दिइन ।

गृहमन्त्रालयका सहसचिव प्रदीपकुमार कोइरालाले विपतमा परेका मानिसको उद्धारमा कुनै समस्या नभएको उल्लेख गरे । तर उद्धारपछि प्रभावित क्षेत्रका मानिसहरु वेलैमा पहिरो रोगथाममा ध्यान नदिएको भन्ने गर्दछ, यस आधारमा उद्धार ठीक ढंगले भएको वुझिएको छ । तर पहिरो जाने क्षेत्रमा स्थानीय तह तथा पहिरो रोगथाम तथा नियन्त्रण गर्ने संस्थाले हेर्न पर्ने सहसचिव कोइरालाको भनाइ थियो । नेपालको संविधान बमोजिम विपद् न्यूनीकरणमा स्थानीय सरकारको भूमिका उल्लेख भएको हुँदा स्थानीय तहलाई सशक्त वनाउन पर्नेमा उनले जोड दिए ।

इको डीआरआर कार्यक्रम प्रबन्धक, पिपल इन नीड (पिन) का संचिता न्यौपानेले पहाडी क्षेत्रमा नयाँ सडक निर्माणका कारण सात प्रतिशत पहिरो जाने गरेको बताइन्।

नेपाल सरकारका पूर्व सचिव यामकुमारी खतिवडाले विपत व्यवस्थापनसम्बन्धी अध्ययन,अनुसन्धान तथा विकासमा विश्वविद्यालयको भूमिका हुनेछ तर हाम्रा विश्वविद्यालयलाई सरकारले स्तरोन्नति गर्न नसकेको बताइन् ।

नेपाल सरकारका पूर्वसचिव तथा गभर्नर दीपेन्द्र पुरुष ढकालले विपत व्यवस्थापनमा पहिलेको भन्दा केही काम भएको उल्लेख गरे । तर यतिमा सीमित राख्न हुँदैन, स्थानीयस्तरमा चाहिले उद्धारकर्ता स्थानीय थहमानै व्यवस्थापन हुन पर्दछ, पूर्वसचिव ढकालले भने । ‘सरकारले जोखिम पहिचान गरेको क्षेत्रमा अटेरी गरि बसोबास गर्नेलाई जरीवाना लगाउनेजस्ता व्यवस्थाको कुरा उठेको छ, त्यो राम्रो होइन,’ पूर्व सचिव ढकालले भने, ‘सबै कुरामा राज्यले कर उठाउन पर्छ भन्ने छैन ।’  

पूर्वसचिव ढकाल भन्छन्, ‘मानिसहरु आफ्ना पुर्खाले निर्माण गरेको घरमा सधैं बस्न चाहन्छन्। नागरिकलाई जरिवाना गरेर दण्डित गर्नुभन्दा उनीहरुको विचार बदल्नु राम्रो मानिन्छ ।’

एनएएचएफका अध्यक्ष दीपेन्द्र विराम थापाको अध्यक्षतामा सम्पन्न भएको उक्त कार्यक्रममा डा. मीन बी. पौड्याल क्षेत्रीले कार्क्रमका बारेमा प्रकाश पारेका थिए ।

The post विपत व्यवस्थापनमा सरकारी ढिलासुस्तीप्रति विज्ञहरुको चासो first appeared on

अमेरिकाका अर्बपति व्यापारी तथा अमेजनका संस्थापक जेफ बेजोससँगै अन्य तीन जनाले अन्तरिक्षको उडान गरेका छन् ।

यो यात्रामा बेजोससँग उनका भाइ मार्क बेजोस, ८२ वर्षको पूर्व पाइलट वेली फङ्क र १८ वर्षका विद्यार्थी ओलविर डायमेन पनि गएका थिए । यी सबै १० मिनेट १० सेकेन्डमा प्यारासुटको सहयोगमा पृथ्वीमा आएका थिए । योसँगै वेली अन्तरीक्ष जाने सबैभन्दा बढी उमेरकी महिला र ओलविर सबैभन्दा कम उमेरका व्यक्ति बनेका छन् ।

आफ्नो यात्राको विषयमा बेजोसले भने, ‘अन्तरीक्ष यात्री बेजोसको सबैभन्दा राम्रो दिन!’ यी सबै मानिस बेजोसको कम्पनी ब्लु ओरिजनकको अन्तरीक्ष यात्र न्यु सेफर्डबाट यात्रा गरेका थिए । ब्लु सेफर्डकी अन्तरीक्ष पर्यटनलाई विस्तार गर्ने उद्देश्यले डिजाइन गरिएको हो । न्यु सेफर्डमा धेरै ठूलो ठूलो झ्यालहरु छन् । अन्तरीक्ष यात्रा गर्ने यात्रीहरुले पृथ्वीको सुन्तरता दृश्य राम्रोसँग हेर्न सकोस भनेर बनाएको हो ।

न्यु सेफर्डले नेपाली समयअनुसार मंगलबार साझ ६ बजेर ४५ मिनेटको केही समयपछि अमेरिकाको टेक्ससबाट उडान भरेको थियो । यसलाई बेजोसको निजी प्रक्षेपण साइट बेन हर्नबाट एउटा रकेटको माध्यमबाट प्रक्षेपण गरिएको थियो ।

प्रक्षेपण गरेको दुई मिनेटमै यान रकेटबाट अलग भयो र एक सय किलोमिटरमाथि अन्तरिक्षमा पुग्यो । त्यहाँ पुग्ने वित्तिकै यानमा सवार सबै अन्तरीक्ष यात्राको मुखबाट ‘वाउ!’ भनेको सुनियो । सबै खुशीले चिच्याए । चार मिनेट गुरुत्वाकर्षकको शुन्य अनुभव चार यात्रीले करिब चार मिनेटसम्म कुनै पनि भार विहीन अवस्थाको अनुभव गरे । उनीहरुले आफ्नो सिट बेल्ट खेलेर र हावामा तैरिएको अनुभव लिए । त्यसपछि निकै टाढा देखिएको पृथ्वी हेरेर आनन्द लिए ।

यो यात्रामा रहेकी वेली फङ्क सन् १९६० को दशकमा मर्करी १३ को नामको महिलाहरुको त्यो समूहकी अंश थिइन । जसलाई पुरुष अन्तरीक्ष यात्रीको जस्तो परीक्षण र स्क्रिनिङ प्रक्रिया पार गरेकी थिइन् तर अन्तरीक्षमा जाने अवसर भने पाइनन् ।

अर्बपतिहरुको अन्तरीक्ष प्रतिस्पर्धा न्यु सेफर्डको प्रक्षेपण अर्बपतिको अन्तरीक्ष प्रतिस्पर्धाको पछिल्लो उदारहण मानिन्छ । जेफ बेजोसले यो उडानको एक साताअघि मात्रै अर्बपति व्यापारी रिचर्ड ब्रेनसनले सफल उडान गरेका थिए । सर रिचर्ड ब्रेनसनको भर्जिन गेलेक्टिकको रकेट प्लेन अन्तरीक्षको अन्त्यसम्म पुग्ने सफल भएको गियो ।

गत साता प्रकाशित एउटा अन्तर्वार्तामा बेनसनले जेफ बेजोसलाई जित्न आवश्यक छैन । उनले बेजोसलाई मित्रवत सल्लाह दिएका थिए । उनले भनेका थिए, ‘अन्तरीक्षबाट बाहिरको दृश्य हेर्नुहोस । यो जीन्दगीमा एक पटक मात्रै प्राप्त हुने मौका हो ।’

भर्जिन गेलेक्टिकको रकेट प्लेनमा एक पटक यात्रा गरेको आममानिसले साढे २ लाख डलरसम्म खर्च गर्नु पर्ने हुन्छ । न्यु सेफर्डको टिकटको मूल्य अहिलेसम्म तोकिएको छैन । जेफ बेजोस विश्वको सबैभन्दा धनी मध्येका एक हुन् ।

सन् २००० मा उनले आफ्नो कम्पनी ब्लु ओरिजिन शुरु गरेका थिए । गत महिना मात्रै उनले यो उडानको विषय घोषणा गरेका थिए । उनले आफु र उनको भाइ यो यात्रामा जाने बताएका थिए ।

जेफ बेजोसका ५३ वर्षिया भाई मार्क एक विज्ञापन कम्पनीका संस्थापक हुने र न्युयोर्कस्थित परोपकारी कम्पनी रविन हुडमा सनियर भाइस प्रेसिडेन्ट छन् । त्यसैगरी १८ वर्षका ओलिवर डायनेम वित्तीय कम्पनी सोमरसेट क्यापिटल्सका पार्टनर्सका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत जोएस डायमेनका छोरा हुन् ।

The post अमेजनका संस्थापक जेफसँगै अन्य तीनले लिए अन्तरिक्ष उडान अनुभव first appeared on

पुस्कर थापा

काठमाडौं। सरकारले ‘कोभिड-१९’ को उपचारका लागि प्लाज्मा थेरापी र रेम्डिसिभिर औषधिको परीक्षण गर्ने अनुमति सीमित अस्पताललाई दिएको छ। यो सुविधा त्रिवि शिक्षण अस्पताल,  ग्राण्डी,  शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा सरुवा रोग अस्पताल, वीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान र वीरसहित देशभरका १५ अस्पताललाई दिइएको छ ।

यसले कोभिड-१९ उपचारमा नयाँ आयाम थपिएको शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा सरुवा रोग अस्पतालका निर्देशक डा. सागरकुमार राजभण्डारीले बताए । ‘प्लाज्मा थेरापिले कोभिड-१९ बिरामीको रोगसँग लड्नसक्ने ‘रोगप्रतिरोधात्मक’ क्षमता अभिवृद्धि गर्ने हुँदा प्लाज्माको भण्डारण गर्ने तयारी भैरहेको छ, डा. सागरकुमार राजभण्डारीले रिभोसाइन्सलाई भने ।

चिकित्सकका अनुसार ‘प्लाज्मा भनेको रगतमा भएको सेतो र रातो रक्तकोषिका लाई अलग्याई निकालेको पहेलो रंगको तरल पदार्थ हो। यसलाई फिल्टर गरेर माइनस बीस डिग्रीमा लामो समय सम्म राख्न सकिन्छ। बिरामीको अवस्था हेरी रगतको ग्रुप मिलाएर विरामीलाई दिइने गरिन्छ ।’

‘प्लाज्मा थेरापीले ५० देखि ६० प्रतिशत कोभिड-१९ को बिरामीमा काम गर्ने,’ डा. राजभण्डारीले भने, ‘बिरामीको फोक्सोले काम कम गर्न थाल्छ, त्यसबेला अक्सिजनको आवश्यकता पर्दछ—त्यसबेला प्लाज्मा दिइने गरिन्छ ।’ उनका अनुसार थप प्लाज्मा दिइनुले विरामीको रोगसँग लड्ने क्षमता वृद्धि हुने गर्दछ ।

रेम्डिसिभिरको प्रयोग

रेम्डिसिभिर जसलाई भाइरस विरुद्दको औषधि भनिन्छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालय जैविक प्रविधि केन्द्रीय विभाग प्राध्यापक डा रजनी मल्लका अनुसार कोरोना भाईरस आरएनए भाईरस हो ।  आरएनए—जसलाई भाईरसको वंशाणुगत गुणको रुपमा  चिनिन्छ। यसले नयाँ ‘आरएनए स्ट्रान्ड बिल्डिंग ब्लक’को रूपमा काम गर्दछ।

जब भाईरस आरएनए बन्न थाल्छ रेम्डिसिभिर पनि आएर जोडिन्छ त्यसपछि भाइरस बन्न रोकिन्छ भन्ने परिकल्पना’ प्रा‍‍ मल्लले भनिन्, ‘रेम्डिसिभिरले आरएनए बन्न समाप्त गर्ने हुँदा प्रभावकारी हुन्छ ।’

उनका अनुसार यसको परिक्षण इबोला भाइरसको अध्ययन गर्दा भएको थियो । त्यसबेला यसले आरएनए-निर्भर ‘आरएनए पोलीमरेज’को कार्यलाई अवरुद्ध गरेको पाइएको थियो । फलस्वरूप आरएनए स्ट्रान्ड विस्तारमा पूर्णबिराम नै ल्यायो । जसले गर्दा मानव शरीरमा भाइरल भार कम भई बिरामी थप सिकिस्त हुनबाट जोगाउने प्राडा मल्लले बताइन्।

शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा सरुवा रोग अस्पतालका निर्देशक डा. सागरकुमारका अनुसार रेम्डेसिभिरको प्रयोग पनि प्लाज्मा दिने अवस्थामा पुगेपछि प्रयोग गरिन्छ । विरामीलाई अधिक अक्सिजनको आवश्यक पर्न गएमा रेम्डिसिभिर औषधि दिइन्छ। यस्ता औषधिको प्रयोग अगावै बिरामीको सहमति लिने गरिन्छ ।

सुरुमा दुईसय एमजी ट्याब्लेट र एक सय एमजी ‘इंट्रा भेनस इंजेक्शन’ प्रति दिन दिइने चिकित्सहरुको भनाइ छ । यस्ता औषधि बिरामीको अवस्था अनुसार रेम्डिसिभिर डोजको निर्धारण गरिने र सुधार नआएसम्म सम्म दिइने बताइन्छ।

चिकित्सकहरुका अनुसार ‘कोभिड-१९’ भाइरस लागेका बिरामीहरूलाई रेम्डिसिभिर औषधि प्रयोग भएको ११ निको भएका छन।  सुरुमा रेम्डिसिभिर ७ हजार ६ सय मा पर्ने गरेकोमा अहिले यसको मुल्य मुल्यमा घटाइएको छ।

अझै अनुसन्धान

रेम्डिसिभिरले तीव्र श्वासमा संक्रमण हुने कोरोनाभाइरस-२ को ‘अन्तिम उपचार’ हुन सक्ने तथ्यमा अजैपनि विश्वका वैज्ञानिकहरु अनुसन्धान गरिरहेका छन् । गिलियड कम्पनिले जनवरी २०२० मा रेम्डिसिभिरको प्रयोगशालामा परीक्षण सुरु गरेका थिए । उसले आफ्नो अनुसन्धान जनावरका मोडलहरू प्रयोग गर्दै सार्स र मर्स विरूद्ध सक्रिय भएको पाइएको थियो ।

रेम्डिसिभिर पनि जुन २००९ मा इबोलाको उपचारका लागि तयार पारिएको थियो । अहिले केही कोरोना भाइरस संक्रममितलाई निको पार्न सहयोगी भएको छ।

त्यस्तै, रेम्डिसिभिर औषधिले चीनमा खासै काम गरेको थिएन । तर संयुक्त राज्य अमेरिका, युरोप, मध्यपूर्व र दक्षिण एशियामा भने कोरोनाका बिरामीहरूलाई निको  पारेको पाइएपछि यसको प्रयोग गर्न थालिएको थियो ।

विश्वमै कोभिड-१९ का बिरूद्धको उपचारमा प्लाज्मा थेरापी र रेम्डिसिभिरको प्रयोगमा अनुसन्धान भैरहेका छन् । रेम्डिसिभिरको प्रभावकारीतामा नेपालमा पनि अनुसन्धान भैरहेको नेपाल  स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्ले जनाएको छ ।

The post ‘कोभिड-१९’ को उपचारमा ‘प्लाज्मा थेरापी र रेम्डिसिभिर’ औषधिमै निर्भर first appeared on

–लक्ष्मण डंगोल

‘जरा विनाको रुख र गणित विनाको शिक्षा उस्तै हुन्’ तथ्यकांकशास्त्री प्राडा मृगेन्द्रलाल सिंह फेसबुक स्टाटस लेख्छन् । रिटायर्ड प्राडा सिंहको नशा-नशामा गणित हुनु स्वभाविक छ, सिंहको फेसबुक स्टाटसले पनि यसै भन्छ । यद्यपी गणितलाई  सरकारले वेवास्था गरेको बुझ्छन् गणितज्ञहरु।

विज्ञहरुका अनुसार  ‘आगामी शैक्षिक सत्रदेखि लागू हुनेगरी सरकारले कक्षा ११-१२ मा अनिवार्य रुपमा समाजिक शिक्षा राखेपछि समस्या देखिएको छ । यसअघि विज्ञान संकायका भौतिक तथा जीव समूहका विद्यार्थीका लागि कक्षा ११मा गणित अनिवार्य थियो ।

यद्यपी अहिलेको संरचनाअनुसार लागू गरिए विद्यार्थीहरुले कक्षा ११ मा अंग्रेजी, नेपाली र सामाजिक शिक्षा अनिवार्य अध्ययन गर्न पर्नेछ । किनभने, गत २०७५ जेठ १८ मा शिक्षामन्त्री अध्यक्ष रहने पाठ्यक्रम विकास तथा मूल्यांकन परिषद्को बैठकले पाठ्यक्रम पारित गरिसकेको छ।

ती अनिवार्य विषय बाहेक विद्यार्थीहरुले विषयगत समूहअनुसारका ऐच्छिक तीन विषय छनोट गर्न पाउने छन् । उदाहरणका लागि भौतिक विज्ञान अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीले अनिवार्य विषयसहित भौतिकशास्त्र, आधारभूत गणित र रसायनशास्त्र अध्ययन गर्न पाउँछन् । यसअघिका संरचनामा पाठ्यक्रममा ती विषयसँगै बायोलजी (जीव विज्ञान) अध्ययन गर्नुपर्ने व्यवस्था थियो । तर अवको शिक्षामा भौतिक समूहका विद्यार्थीले बायोलजी अध्ययन गर्न पर्ने छैन । यसले उनीहरु जीव विज्ञान अध्ययन गर्नबाट बञ्चित हुनेछन् ।

त्यसैगरी, जीव (बायो) समूहमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले अनिवार्य विषय सहित जीव विज्ञान, रसायनशास्त्र र भौतिकशास्त्र अध्ययन गर्नुपर्नेछ । यसअघि कक्षा ११ मा जीव समूहका विद्यार्थीले आधारभूत गणित पढ्न पाउथें । तर अहिलेको संरचनामा आधारभूत गणित (बेसिक म्याथ) अध्ययन गर्न पाउने छैने । जसले विद्यार्थीहरुले आधारभूत गणित विनाको भौतिकशास्त्र अध्ययन गर्न पर्ने जरुरी छ ।

यसले गर्दा विज्ञहरु ‘पानी विनाको माछा र गणित विनाको भौतिकशास्त्र अध्ययन उस्तै हुन् भन्छन् । त्यसकारण पनि गणितज्ञहरु शिक्षा मन्त्रीसँग बायोलजी समूहका विद्यार्थीहरुले आधारभूत गणितको अध्ययन गर्न पाउनु पर्ने माग राख्दै आएका छन् । शिक्षा मन्त्रीले गणितज्ञहरुको टोलीलाई भेट्ने समय नदिएको गुनासा गरेका छन् ।

शिक्षामन्त्रीसँग मात्रै होइन्,  पाठ्यक्रम विकास केन्द्रसँग पनि हार गुहार गरिसकेका छन् उनीहरुले । तर, केन्द्रका महानिर्देशक डा. लेखनाथ पौडेलले सुधार गर्न नसकिने तर्क पेश गरेको नेपाल गणित समाजका सह–सचिव डा. जीवन काफ्ले बताउँछन् । यसलाई समाजका सह-सचिव डा. काफ्ले गणितमाथिको प्रहारका रुपमा बुझ्छन् ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय गणित केन्द्रिय विभाग कीर्तिपुरमा प्राध्यापन गरिरहेका सह-सचिव काफ्ले भन्छन्, त्रिवि, काठमाडौं, पोखरा,  पूर्वाञ्चल, मध्यपश्चिमाञ्चल र सुदूरपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालयमा इन्जिनियरिङ तथा सूचना प्रविधिमा भर्ना हुन कम्तीमा १ सय पूर्णांकको आधारभूत गणित उत्तीर्ण गरेको हुनु पर्ने व्यवस्था छ । यदि जीव (बायोलजी) समूहका विद्यार्थीले अध्ययन गर्न चाहेमा प्रवेश नपाउने सहप्राध्यापक काफ्ले रिभोसाइन्सलाई बताए ।

त्यस्तै, काफ्लेकाअनुसार, व्यवस्थापन विषय अध्ययन गर्नेहरुलाई एउटामात्र गणित अध्ययन गर्ने व्यवस्था गरेको छ । यसअघिको पाठ्यक्रमअनुसार बाणिज्य गणित र बेसिक म्याथम्याटिक्स (आधारभूत गणित)  छुट्टा छुट्टै रुपमा अध्ययन गर्न पर्ने हुन्थ्यो। तर अहिलेको परिमार्जनपछि बाणिज्यका विद्यार्थी पनि आधारभूत गणितको सिद्धान्त अध्ययन गर्नबाट बञ्चित भएका छन् । जसका कारणले ‘बिजनेस म्याथम्याटिक्स’ अध्ययन गर्न विद्यार्थीलाई कठिनाइ हुने सह-सचिव काफ्लेको भनाइ छ ।

जीव समूहले गणित अध्ययन गर्दाको फाइदा

जीव समूहका विद्यार्थीले गणित अध्ययन गर्दा माथिल्ला तहमा अनुसन्धान गर्दा फाइदा हुने अधिकांस विज्ञहरुको भनाइ छ । त्रिविका प्राणीशास्त्री प्राडा मुकेशकुमार चालिसे भन्छन्, ‘आइएस्सीमा गणित अध्ययन गर्न पाउँदा माथिल्लो तहमा अनुसन्धान अधिक फाइदा भयो ।’

प्राडा चालिसेका अनुसार आधारभूत तहमा भौतिक या जीव समूह दुवैका लागि गणित, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, मानवशास्त्र, वातावरण र मुलुकको संस्कृति अनिवार्य अध्यापन गर्ने व्यवस्था हुनुपर्दछ । किनभने कुनै पनि एकको ज्ञानको कमिले विद्यार्थीलाई माथिल्ला तहमा असर पर्ने डा चालिसेको बुझाइ छ ।

त्यसोत, प्राणीशास्त्रकै वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्न परेमा गणितीय ज्ञानको आवश्यकता पर्दछ । गणितका सूत्र चाहिन्छ । त्यसैआधारमा अनुसन्धानको तथ्यांक विश्लेषण गर्ने क्षमता हुनुपर्दछ । यदि विद्यार्थीमा गणितको अनुभव नहुँदा त्रिवि प्राणीशास्त्र केन्द्रीय विभाग कीर्तिपुरमा स्नात्तकतोर अध्ययन गर्ने विद्यार्थीलाई असर परेको डा चालिसे उल्लेख गर्छन् । डा. चालिसे भन्छन् विद्यार्थीहरु गणित नजानेर जानकार साथीलाई तथ्यांक विश्लेषण गर्न लगाउँछन् ।

डा. चालिसेकाअनुसार चिकित्सा विज्ञान अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले पनि दितृय वर्षमा भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र गणित अध्ययन गर्नुपर्दछ । यदि चिकित्सकलाई ती विषय नचाइने हो भने भने किन राख्नु पर्‍यो तर्क गर्दै डा चालिसे भन्छन्, ‘नेपालमा मात्र होइन, विकसित मुलुक अमेरिका र जपानमा समेत ती विषय अध्ययन गराएको पाइन्छ । ‘हाम्रोजस्तो गरीबी मुलुकमा तल्लोस्तरका शैक्षिक जनशक्ति उत्पादन हुनेखाले शिक्षा बनाउन नहुने प्राडा चालिसे बताउँछन् ।

त्रिविकै भौतिकशास्त्र केन्द्रीय विभाग कीर्तिपुरका रिटायर्ड भौतिकशास्त्री प्राडा जीवनज्योति नकर्मीले पनि आधारभूत गणितको अध्ययन भएन भने भौतिकशास्त्र बुझ्न कठिन हुने बताउँछन् । ‘भौतिकशास्त्र र गणित’ भनेको नङ र मासु जस्तै संम्वन्ध रहेको हुन्छ, त्यो बुझ्न जरुरी पर्दछ,’ प्राडा नकर्मी भन्छन् ।

प्राडा नकर्मीकाअनुसार कक्षा ११ को भौतिकशास्त्र बुझ्न र तीनका गणितीय समस्या हल गर्न आधारभूत गणितमा भएका डेरिभेटिभ, एन्टीडेरिभेटिभ र लिमिटजस्ता कुराहरु अध्ययन गरेपछि बुझ्न सकिन्छ ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय गणित विज्ञान स्कूलका निर्देशक डा नारायणप्रसाद पहारी सरकारले बनाएको पछिल्लो संरचनामा समस्या देख्छन् । निर्देशक डा. नारायणप्रसाद पहारी भन्छन्, ‘यदि यसलाई सुधार नगरि लागू गरियो भने कक्षा ११ मा वायोलजी समूहलाई ठूलो असर पर्दछ । पछि उसले चिकित्सा विज्ञानमा एक्कासी गणित अध्ययन कसरी गर्छन्, प्रश्न गर्छन्, निर्देशक डा. पहारी ।

समस्याको ‘उद्गम’

सरकारले आफूखुशी संरचना बनाउँदा समस्या निम्तेको अधिकांश विज्ञहरुको बुझाइ छ । कही विज्ञहरु कक्षा कक्षा ११-१२ को उर्तीण कठिन विषयले उत्तीर्ण प्रतिशतमा प्रभाव परेपछि दातृनिकायबाट आएको सहयोग कटौती हुनसक्ने डरका रुपमा बुझ्छन् । यद्यपी सरकारले शिक्षाको विकासलाई विश्व व्यांकबाट अनुदानसहितको ऋण लिदै आएको छ । लगानी प्रतिफल नदिखएपछि उर्तीण प्रतिशत बढाउने संरचना बनाउँदा गुणस्तर झनै खस्कदै गएको कतिपय विज्ञहरु बुझाइ छ ।

कतिपय गणितज्ञहरु अहिलेको संरचना विदेशी सल्लाहको रुपमा बुझ्दछन् । शिक्षाविद् प्राडा विद्यानाथ कोइराला गणितिज्ञको त्यसकुरामा सहमत हुन्छन् । उनकाअनुसार अधिकतम प्रतिशत पास गरुन भनेर ल्याइएको लेटर ग्रेडिङ प्रणाली, कम्यूनिटी म्यानेजमेन्ट स्कुल, इन्डिपेन्ट (स्वायत्त) कलेज खोल्न पाउने भनेर ल्याइएको छ ।

शिक्षाविद् प्राडा विद्यानाथ कोइरालाको बुझाइमा सरकारले हतारमा निर्णय लिदाक गडबड देखिएको हो । दीर्घकालिन समस्या समाधानका लागि निकास खोजिनु पर्ने भए पनि शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री गिरीराजमणि पोखरेलले त्यसतर्फ ध्यान नदिइएको प्राडा कोइराला उल्लेख गर्छन् । प्राडा कोइराला भन्छन्,  हाम्रा विद्यालयमा समस्याले ग्रसित छन् ।

प्राडा कोइरालाअनुसार ‘अधिकांश विद्यालयमा गणित अध्यापन गराउने शिक्षक सरकारले पदपूर्ती गर्न सकेका छैन । ८ हजार माध्यामिक विद्यालयमा जम्मा ७१ विद्यालयमा मात्र सबै विषयको अध्यापन गराउन सक्ने शिक्षक छन् ।’  ‘सरकारसँग सबै विद्यालयमा शिक्षक पुर्‍याउन सक्ने तागत छैन। सबै विद्यार्थीसँग गणित अध्ययन गर्न सक्ने क्षमता छैन’ अवस्था यस्तो छ शिक्षाविद् डा. कोइराला भन्छन् ।

पाठ्यक्रम विकास केन्द्र नै समस्या बुझ्दैनन्

विज्ञहरूले गणितको महत्व नबुझी हचुवाका भरमा गरिएको निर्णय सच्याउन केन्द्रलाई आग्रह गरिसकेका छन्। दीर्घकालिन समाधान खोज्न आग्रह गरिसकेको छ तर केन्द्रले परिमार्जन गर्न नसकिने बताएको नेपाल गणित सोसाइटी सह-सचिव डा. जीवन काफ्ले बताउँछन् ।

पाठ्यक्रमकै आधारमा पनि यसरी गणित अध्ययनमा बन्चित गाराइदा स्नात्तकमा जीवसमूहका विद्यार्थीले बायोलजी बाहेक अन्य विषय सिएसआइटी वा फरेस्ट्री पढ्न चाहेमा सय पूर्णांक गणित अध्ययन गरेको हुनुपर्दछ । डा. काफ्लेका अनुसार एकातिर विद्यार्थीहरुलाई अनुसन्धानको मेरुदण्डको रुपमा रहेको गणितलाई पन्छाइएको छ भने अर्कातिर गणितको क्रेडिट आवर नपुग्दा स्नातक पनि असर गर्ने देखिएको छ । छलफल नगरि यसरी विषय छनोट गर्दा समस्या भएको देखिएको छ । यद्यपी पाठ्यक्रम बनाउन विज्ञलाई दिन्छन् । तर विषय चयन संरचनागतका बेला राजनीतिक तवरबाट मन्त्रालयमा निर्णय गर्ने गरेको विज्ञहरुको बुझाइ छ ।

केन्द्र भन्छ ‘समस्या छैन’

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका महानिर्देशक डा. लेखनाथ पौडेल अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीका लागि पढ्न पाउने व्यवस्था गरेको बताउँछन् । त्यसले खासै समस्या नपर्ने महानिर्देशक पौडेलको भनाइ छ । पाठ्यक्रम विकास तथा मूल्यांकन परिषद्को सदस्य-सचिवसमेत रहेका केन्द्रका महानिर्देशक डा. पौडेललाई समस्याका विषयमा रिभोसाइन्सले जानकारी राख्दा एक्कासी चिढिए ।  

मोवाइल कुराकानीक्रममा महानिर्देशक भन्छन्, ‘मैले समस्या देखेको छैन । उहाँहरुसँग सोध्नुहोस् ।’

‘गणित पहिले पनि ऐच्छिक थिए । अहिले पनि ऐच्छिक छन् । सबैलाई जवरजस्ति अध्ययन गर भन्ने कुरा आउँदैन’ महानिर्देशक पौडेल मोबाइलमै झोक्किए ।

बायो समूहले अध्ययन गर्न नपाउने भन्ने सुनिन्छ भन्दा, ‘बायोलोजी-साइलोजी म जान्दिन । पढ्न चाहने विद्यार्थीले अध्ययन गर्न पाउँछन् । कुरा त्यति हो । गणितमा समस्या देखिएको छैन ।

सुरुमा आफूलाई केही थाहा नभएको भने पनि, पछि गणितका मानिसहरुसँग कुराकानी भैरहेको बताउँदै बीचमै महानिर्नेशकले मोबाइल राखेंको थियो ।

समाधान

कक्षा ११मा नयाँ थप्दै गरेको सामाजिक शिक्षा वा गणित कुन लिने भन्ने छनोट गर्ने व्यवस्था गरेमा आंशिक समाधान निस्कन्छ । तर शिक्षाविद् विद्यानाथ कोइराला समाजको विकाससँग विज्ञानप्रविधि र गणित जोडिएका हुनाले समाजिक शिक्षासँग जोडिएको हुन्छ भन्छन् ।

‘सरकारले अहिले अंग्रिकार गरेको शिक्षा प्रणाली क्रडिट आवरसँग सम्वन्धित रहेको छ, शिक्षाविद् कोइराला भन्छन, ‘अहिले नपुग क्रेटिट आवर विश्वविद्यालयमा वा अध्ययन गरिएको कलेज वा अन्य कुनै खुला कलेजमा अध्ययन गर्न सक्ने गरि मिलाउन सकिन्छ ।

‘यदि विश्वविद्यालयमा भर्ना हुने विद्यार्थीको आवश्यकता अनुसारको क्रेडिट कोर्स दिन सकिन्छ । क्रेडिट आवर नपुगेको ‘कोर्स’पछि अध्ययन गर्न ‘क्रेडिट थप्ने’ पश्चिमाको बुद्धि भयो । हाम्रा गणितज्ञले कतिपय कुरा बुझ्न चाहेनन्, शिक्षाविद् विद्यानाथ कोइरालाको बुझाइ छ । उनीहरुले पहिलेनै पुरै क्रेटिट अध्ययन गर्न पर्ने खालका कुरा गरेंको बुझिएको छ ।

शिक्षाविद् प्रा विद्यानाथ कोइराला अहिलेको संरचनामा समस्या नभएको भने होइनन् तर प्रणाली लचिलो हुने वा तलअध्ययन गरेअनुसार माथिल्लो कक्षामा हुनुपर्ने वा के गर्ने भन्ने कुरामा टुङगोमा पुग्नु पर्ने जरुरी देख्छन् ।

The post गणितज्ञलाई चिड्याउँदै शिक्षा मन्त्री first appeared on

काठमाडौं । वृहस्पति विद्या सदनमा कक्षा ९  मा अध्ययरत भक्तपुरका उमेश थापा नमुना पानीको फोहरा बनाउन तल्लिन देखिन्थें । यस किसिमको अवसर विद्यालले अतिरिक्त कक्षा सञ्चालन गरेपश्चात् जुटेको हो । विद्यार्थी थापा भन्छन्, ‘आफूले चाहे जस्तो नमूना प्रोजेक्टमा काम गर्न पाउँदा खुशी लागेको छ । अझै धेरै गर्न मन छ तर विद्यालय अन्य विषय पढ्न पर्ने भएको त्यस्तो अवसर जुड्दैन ।’

कक्षा ९ मा अध्ययनरत अर्का विद्यार्थी कैलाश ढुंगाना ‘टेस्ला कोइल’ बनाउन व्यस्थ थिए । दुई घण्टामा आफ्नो प्रोजेक्ट सक्नु पर्ने भएको उनको टिमलाई बोल्ने फुर्सत थिएन ।

‘टेस्ला कोइल’ सन् १९८१ मा भौतिकशास्त्री निकोलस टेस्लाद्वारा प्रतिपादित सिद्धान्तमा आधारित छ । जसमार्फत् चुम्वकीय शक्तिको प्रयोगमार्फत् फ्रि इनर्जीको सदुपयोग गरि विद्युतिय शक्ति निकाल्न सकिने हुन्छ । उनीहरुले यस्ता कुरा पहिले इन्टरनेटमा खोजी गरेपछि थाहा पाएको रहेछन् । सम्पूर्ण ज्ञान र वनाउने विधि तथा आवश्यक सामग्री हासिल गरेपछि प्रोजेक्टको लागि तयार भएको विद्यार्थी कैलाश ढुंगानाले बताए ।

‘टेस्ला कोइल’ भनेको‘रेजोनन्ट ट्रान्सफरमर सक्रिट’ आधारित विद्युतीय परिपथ हो । अधिक भोल्टेज, कम विद्युत,  अधिक आवृति भएको अल्टरनेटिभ करेन्ट (प्रत्यावर्ती धारा) निकाल्न ‘टेस्ला कोइल’को प्रयोग गरिन्छ ।

यस्ताखाले सर्किट धाराको परिक्षण विद्युतीय शक्ति, एक्सरे उत्पादन,  अधिक आवृति भएको विद्युतीय करेन्ट निकाल्न, इलेक्ट्रो थेरापी, विद्युतीय तार विना करेन्ट (शक्ति) पठाउन प्रयोग गरिएको पाइन्छ । तर विद्यार्थीहरुले फ्रि इनर्जी निकाल्ने भन्दै लागि परिरहेका थिए ।

विद्यार्थीहरुले कलिलो उमेरमा यस्ता विषयमा जानकारीले उच्च शिक्षा अध्ययनमा निकै टेवा पुग्ने वृहस्पति विद्या सदनका निर्देशक प्रविणराज जोशीको भनाइ छ । जोशी चाहना भनेको विद्यार्थीहरुसँग भएको ‘इनोभेटिभ आइडियाज’ अर्थात् उनीहरुको दिमागमा भएको नयाँ कुरालाई यर्थाथमा परिणत गराउने खालका ज्ञान दिने हो । यसका लागि उनी विदेशी पाठ्यक्र ‍अध्ययन गर्ने र त्यस अनुसार पाठ्यक्रम निर्माण गर्नेतिर केन्द्रित रहेको जोशीले बताए । कतिपय नेपालमा गर्न कठिन कुराहरु पनि छन् । त्यस्ता कुरालाई सरलीकृत गरेर छुट्टै पाठ्यक्रमको प्याकेज पनि किनेर लागू गरिएको छ ।

जोशीका अनुसार, विद्यार्थीहरुको रुचि अनुसार काम सहजताको लागि विद्यालयले सायन्स, टेक्नोलजी, इन्जिनियरिङ, अर्टस् र म्याथम्याटिक्स (स्टिम) विभाग स्थापन गरेको छ । विभागमा अहिले तीन इन्जिनियर कार्यरत छन् । यसरी विद्यालय तहमा तीन इन्जिनियर राखेर स्कुले तहका विद्यार्थीलाई विज्ञानका प्रयोगात्मक कक्षा गराइएकै सम्भवत पहिलो ठान्छन् निर्देशक जोशी ।

स्टिम ह्याकाथुन भनेर वृहस्पति विद्या सदनले कक्षा ६ देखि १० कक्षाको विद्यार्थीहरुलाई नियमित पाठ्यक्रममा राखेर अध्ययन गराई राखेको छ । त्यसका अलवा विज्ञान अध्ययन गर्ने कक्षा ११ र १२ का विद्यार्थीहरुलाई सस्तो स्याट बनाउन सिकाएको छ ।

हिउँदे तथा वर्खे विदाको अवसरमा पनि विद्यार्थीहरुलाई इलेक्ट्रोनिक, रोवटिक,  माटोका सामग्री बनाउने खालका प्रशिक्षण दिने गरेको छ । त्यस बाहेक विद्यार्थीहरुलाई थ्रीडी प्रिन्टिङ प्रयोग गर्ने अवसर जुटाएको इलेक्ट्रिक इन्जिनियर राजेश श्रेष्ठले जानकारी दिए ।

 

The post विद्यालय तहमै ‘इन्जिनियरिङ’ अभ्यास first appeared on

काठमाडौं । हालै सम्पन्न एक अध्ययनले नेपालमा डल्फिन (सोँस)को संख्या घटेको पाइएको छ । नेपाल जैविक विविधता अनुसन्धान समाजकाे अग्रसरतामा श्रावणको दोस्रो साता डल्फिन गणना गरेको थियो ।

डल्फिनको संख्या घट्नुका पछाडि पानी दुषित हुनु ठानिएको छ । त्यसका अलवा गर्मी मौसमा पानी सामान्य तापक्रमभन्दा बढ्ने हुन्छ । नदीमा पानीको धार अत्याधिक भएमा पनि डल्फिन कम पाइने अनुसन्धानकर्ताहरुको भनाइ छ ।

अनुसन्धानकर्ता त्रिभुवन विश्वविद्यालय प्राणीशास्त्र केन्द्रिय विभागका प्राध्यापक डा. मुकेशकुमार चालिसेले विशेषगरी नेपालका कणाली, कोशी, भेरी, नारायणी र चुरे पहाडको क्षेत्रसम्म एक प्रजातीका डल्फिन पाइने बताए । यसको संरक्षण गर्न सके जैविक विविद्यता संरक्षणमा टेवा पुग्ने प्राध्यापक चालिसेको भनाइ छ ।

प्राध्यापक चालिसेका अनुसार यस पटक ४८ वटा डल्फिन गणना भएकाे छ । यो संख्या सन् २०१६को भन्दा २५ ले कम हो । यद्यपी सन् २०१७मा समाजकै पहलमा डल्फिन गणना  गरेको थियो । त्यतिखेर सुख्या याममा गणना गर्दा २४ वटा डल्फिन देखिएको थियो ।

‘पानीको सतह दुई मिटर गहिराईसम्मको नदी तथा नालामा डल्फिन भेटिन्छ,’ प्राध्यापक चालिसेले भने, ‘यसो हुनु भनेको नेपाली हावापानी प्राकृतिक रुपले राम्रो हो ।’

पानीमा बस्ने भएपनि यो माछाको जातीमा पर्दैन । डल्फिन स्तनधारी प्राणी हो । यसले बच्चा जम्माउने गर्दछ । माछाको जस्तो तन्तु ‘गिल्स’ नहुने हुँदा डल्फिनले पानीमा श्वास फेर्न सक्दैन । ‘श्वास फेर्नका लागि प्रत्येक दुई मिनेटमा हावामा उर्फिन पर्ने बाध्यता छ,’ प्राध्यापक चालिसे भने, ‘पानी बाहिर उफ्रने भएर गन्न सफल भएका हौं ।’

नेपालमा डल्फिनलाई पनि संरक्षित सूचिमा राखिएको छ । २७ वटा स्तनधारी प्राणीका प्रजातीमध्य डल्फिन पनि पर्दछ । तर यसको अनुसन्धान तथा गणना हुन नसकेपछि रुची राखिएको प्राध्यापक चालिसेले रिभोसाइन्सलाई बताए ।

अनुसन्धानकोक्रममा प्रत्येक एक वा आधा किलो मिटर दुरीमा मानिस बसेका थिए । त्यसको लागि ६३ जना स्थानिय मानिस खटिएको  थियो । ति मानिसले ३७ स्थानमा डल्फिन गणना गरेका थिए तर त्यसमध्य १५ स्थानमा डल्फिन देखिएन । यद्यपी यसअघि नदेखिएका कतिपय ठाँउमा यस पटक डल्फिन पाइएको प्राध्यापक चालिसेको भनाइ छ ।

वैज्ञाकिहरुले यसलाई ‘प्लाटिनिस्टा ग्याङ्गेटिका’ नाम चिन्दछन् । प्रकृति संरक्षणकोलागि अन्तर्राष्ट्रिय संघ (आयुसियन)का अनुसार विश्वमा पाइने कूल १ सय ३८ प्रजाति तथा सहप्रजातीमा नेपालको ‘प्लाटिनिस्टा ग्याङ्गेटिका’ सूचिकृत गरेको छ । नेपालमा  ‘प्लाटिनिस्टा ग्याङ्गेटिका’ डल्फिन मात्र भेटिएको छ ।

‘डल्फिनले मानिसले झै बच्चा जन्माउने गर्दछ । वर्षमा एक वा जुम्ल्याहा बच्चा जन्माउने गर्दछ,’ प्राध्यापक चालिसेले भने, ‘यसले मानिसले जस्तै स्तनपान पनि गराउँदछ । यसकारण जलचरहरुमध्य डल्फिनको महत्व अधिक छ ।’

कतिपय अवस्थामा यसको संरक्षण हुन सकेको छैन । संरक्षण गर्न सके पर्यटकीय रुपमा पनि फाइदा हुने देखिन्छ । माछा बढी पाइने स्थानमा डल्फिन पाइन्छ । पानीको धार कम वा ताल भएको स्थानमा यसको वासस्थान मानिएको छ ।

यस पटक पानीको धार कम तथा मौसम पनि सामान्य भएको कारणले अनुसन्धानकर्ताहरुले एक सय डल्फिन पुग्ने अनुमान गरेकाे थियो । तर नतिजा फरक आएन । पुनः केही स्थानमा डल्फिन गणना गेर्ने प्राध्यापक चालिसेले बताए ।

प्राध्यापक चालिसेका अनुसार डल्फिन विहान सात ७–१० बजेको समयमा अधिक मात्रामा सक्रिय हन्छ । वर्षातकाे समयमा हावामा अक्सिजनको मात्रा बढ्छ, पानीको सतह पनि बढ्नेछ त्यसबेला डोल्फिन नदीमा देखिन्छ । त्यही समयमा डल्फिन गणना गरिन्छ । त्यतिखेर सबै ठाउँमा गणक पुगी सकेको हुन्छ ।

‘प्लाटिनिस्टा ग्याङ्गेटिका’ स्वच्छ पानीमा पाइने डल्फिन हो । यो समुन्द्र सतहदेखि चुरे पहाडको तल्लो भूभागसम्म पाइन्छ । अधिक चिसो र अधिक तातो पानीमा पाइदैन । यस अनुसन्धानबाट ति स्थानहरुको जलिय पारिस्थिति प्रणालीको बारेमा जानकारी पाउन सकिने भन्दै प्राध्यापक चालिसेले भने, ‘पानी दुषितले कतिपय माछाका प्रजाती लोप भैसकेको छ । पानी दुषित भएको स्थानमा डल्फिन नपाइनु एउटा कारण हो ।’

आयुसियनले नेपालमा पाइने डल्फिनलाई पनि खतराको सूचीमा राखेको छ । नेपालमा पाइन प्रजातीको डल्फिन समुन्द्रमा बस्दैन । समुन्द्रीको नुनिलो पानीमा बस्दैन । अनुसन्धानकाे टाेलीमा प्राध्यापक चालिसेसँगै, त्रिविका सहप्राध्यापक सुनिल खतिवडा, पुजा उपाध्यायलगायतका प्राणीशास्त्रीहरु संलग्न थियो ।

नेपालमा पाइने डल्फिन भारत, वंगलादेश र पाकिस्तान पनि पाइने गरेकाे छ ।

समाजका अनुसार डल्फिन कन्जरभेसन सेन्टरकाे सहयाेगमा गणना गरेकाे  थियाे । गणना भैइरहदा सेन्टरका अध्यक्ष भाेजराज श्रेष्ठ, उपाध्यक्ष  विजयराज श्रेष्ठ, भाेजराज ढु‌ङ्गाना र नरेन्द्र रेग्मिलगायतले अनुगमन गरेकाे प्राध्यापक चालिसेले बताए ।

The post नेपालमा घट्दै ‘डल्फिन’को संख्या first appeared on

उत्सवको पहिलो दिन चरा अवलोकन, स्थानीय जिरेल नाच, तामाड् सेलो, लाटोकोसेरोसँग सम्वन्धित अस्थाई संग्रालय अवलोकन गर्ने व्यवस्था मिलाएको थियो ।

–लक्ष्मण डंगोल
जिरी । दोलखाको जिरीमा दुईदिने लाटोकोसेरो तथा हुँचिल उत्सव २०७४ सम्पन्न भएको छ । लाटोकोसेरो तथा हुँचिल उत्सब मनाउने देशमा नेपाल तेस्रोमा पर्दछ । विश्वमै अमेरिका, इटली पछि नेपालमा मात्र मनाइने आयोजकले जनाएको छ । योपटक गैरसरकारी संस्था प्रकृतिका साथीहरु काठमाडौं र युवा सञ्जाल जिरीले संयुक्त रुपमा उत्सव आयोजना गरेका थिए ।

करीब २ हजार उचाईमा अवस्थित जिरीमा प्रकृतिसँगै रमेका स्थानिय जिरेलसँगै गुरुङ, नेवार, मगर, वाउन र सुरेल बसोबास गर्दछन् । उत्सब हेर्न आएका स्थानिय मानिसहरु लाटोकोसेरोको पौराणिक महत्व तथा आधुनिक विज्ञानका बुझाईमा लाटोकोसेरोका कुरा सुनाउँदा स्थानीय बासिन्दा दंगै देखिन्थे ।

स्थानिय बासिन्दा ६४ वर्षे सन्तबहादुर जिरेल अचेल लाटोकोशेरो तथा हुँचिलको हराउँदै गएकोमा चिन्तित देखिन्थे । उनी भन्छन्, “आसपासको वन जंगलमा लाटोकेशोरो सजिलै देख्न सकिन्थ्यो तर अहिले त्यस्तो संम्भावना छैन ।”

काँडे तारको बार तथा विजुलीको तारमा परेर कतिपय लाटोकोसेरो मरेको उनकै आँखाले देखेको बताउँछन् । “सानो हुँदा फट्के भन्ने थाप्यौं लेकतिर । त्यो बेलामा कसैको बनको रोक तोक थाहै थिएन । फट्केमा परेको चरा लाटोकोसेरोले खाने गर्दथ्यो” उनी बताँछन्, “तर त्यो राम्रो काम रहेनछ उनी अहिले दुःमनाउ गर्छन । उत्सबमा अवलोकन गरेपछि उनले लाटोकोसेरोले खेतवारीका मुसा खाएर हाम्रा अन्नवाली जोगाउने कुरा थाहा पाएको बताए ।

अव उनले आफ्ना केटाकेटीलाई लाटोकोसेरोको महत्वको बारेमा आफ्ना नाता–नातिलाई जानकारी दिने जिरलले बताए ।

उत्सवको रौनक
उत्सबमा के बालक, के बृद्धा जिरी आसपासका मानिसहरु लाटोकोशेरो तथा हुँचिलका बारेमा जान्न र सुन्न उत्सुक देखिन्थो । जिरी स्थित ढुंगेश्वरी माध्यामिक विद्यालयमा कक्षा ९ मा अध्ययनरत छात्रा याँङ्जी शर्पा लाटोकोशेरो तथा हुचिल महत्व थाहा पाउँदा दंग थिइन ।

विद्यार्थी याङ्जी स्थानिय मानिसलाई लाटोकोसेरो नमार्न सल्लाह दिने बताउँछिन् । लाटोकोसेरो संरक्षणमा उत्सब आयोजना गरेर मनाइदा बढी प्रभावकारी हुने आयोजकको छ । उत्सबमा सांस्कृतिक झाँकी प्रस्तुतीले झनै मनमोहक र रौनक बढाउने छ । त्यो उत्सबमा देख्न सकिन्थ्यो ।

उत्सवको पहिलो दिन चरा अवलोकन, स्थानीय जिरेल नाच, तामाड् सेलो, लाटोकोसेरोसँग सम्वन्धित अस्थाई संग्रालय अवलोकन गर्ने व्यवस्था मिलाएको थियो ।

उत्सब नै किन ?
यद्यपी खेतबारीमा हुर्केका मुसा तथा किराफटेङ्ग्रा खाई अन्नबाली जोगाउन मद्दत गर्ने लाटोकोसेरो तथा हुँचिलको सरकारले अवैध चोरी रोक्न नसकेकोप्रति विज्ञहरुले चिन्ता व्यक्त गर्छन् ।

ठूला जंगली जनावरको तुलनामा साना पंक्षीहरुलाई अत्यन्तै कम महत्व दिइएको उनीहरुको भनाइ छ । तर वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयका अधिकारीले भने पंक्षी संरक्षणका लागि पहल भैरहेको बताएका छन् ।

गैरसरकरी संस्था प्रकृतिका साथीहरुका निर्देशक राजु आचार्य नेपालबाट करिब २ हजारको हाराहारीमा लाटोकोसेरोहरु तस्कर हुने गरेको बताउँछन् । उनका अनुसार दोलखा जिल्लाबाट मात्रै करीब २ सय वटा लाटोकोसेरो वार्षिक रुपमा व्यापार हुने गरेको छ ।

त्यस्तो ठाँउमा संरक्षणको सन्देश दिन उत्सब जिरीमा आयोजना निर्देशक आचार्यले बताए ।

विज्ञका अनुसार, हिमाली हाप्सिलो, लघु कर्ण, डुन्डुल, केब्रा जस्ता लाटोकोसेरो तथा हुँचिल समुन्द्री सतहबाट करीब १ सय देखि ५ हजार ५ सय उचाईसम्म पाइन्छ । तिनको अवैध व्यापार देशभरका ३२ वटा वाटो भएर हुने गरेको अनुसन्धानकोक्रममा भेटिएको प्रकृतिका साथीहरुका कार्यकारी निर्देशक राजु आचार्य बताउँछन् ।

अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार दोलखा जिल्लामा मात्रै ३ वटा बाटो बाटो भएर अवैध व्यापर हुने गरेको छ । यसै कारण पनि स्थानिय गैरसरकारी संस्था युवा सञ्जाल जिरीसँग सहकार्य गरी ७ औ लाटोकासेरो तथा हुँचिल उत्सव संयुक्त रुपमा आयोजना गरिएको कार्यकारी निर्देशक आचार्यले बताए । यसले संरक्षणमा महत्वपूृर्ण योगदान हुने छ ।

संरक्षणवादी आचार्यका अनुसार, एक जोडी लाटोकोशेरोको परिवारले करिब ३ हजार वार्षिक रुपमा मुसालाई आहाराको रुपमा खाने गर्छ । यद्यपी लाटोकोशेरोले किसान फाइदा गर्छ तर त्यसलाई ठूला जंगली जनावरसरह संरक्षणमा प्राथमिकता दिन नसकेको प्राणीविद प्राध्यापक करनबहादुर शाह बताउँछन् ।

प्रकृतिमा भएको जिवजन्तु सर्पहरु मुसाहरु छेपारो भ्यागुता यसलाई खाएर यिनिहरुको संख्यालाई बढ्न नदिने कारणले तिनिहरुले चाही मानवलाई सहायता गरिराखेका हुनेछ ।

नेपालमा कानुनी रूपमा पनि लाटोकोसेरो पाल्न र त्यसको ब्यापार गर्न पाईंदैन । यद्यपी चोरी तस्करी पूर्ण रुपमा रोक्न नसकिएकोप्रति वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालय जैविक विविधता तथा वातावरण महाशाखाका उपसचिव धनन्जय लामिछाने स्विकार गर्छन । उनी भन्छन्, दोलखाबाटै गयो भन्ने सक्ने अवस्था हुदैन । तर यसका लागि थप अध्ययनरअनुसन्धान गर्न आवश्यक पर्नेछ ।”

यद्यपी, नेपालबाट बन्यजन्तुहरुको चोरी निकासी नभएको भने होइन । केही सत्यता पनि हुन सक्छ । कतिपय जिवजन्तुको चोरी निकासी भैरहेको बेला–बेलामा जफत भैरहेको छ । यो विषयमा थप अनुसन्धान गरेर कार्वाइ गर्न लागि पर्न सकिन्छ । त्यो काम गरिरहेका छ, लामिछाने थप्छन् ।

विज्ञका अनुसार विश्वभर करीब सवा दुई सय जातिका लाटोकोशेरो पाइन्छन् । ति मध्य २२ प्रजातिका लाटोकोशेरो तथा हुचिल नेपालमा मात्र पाइन्छ । त्यसमध्ये नेपालका ९ प्रजाति दुर्लभ तथा लोपउन्मुख प्रजातिमा पर्ने बताइन्छ । दुई प्रजाती नेपालबाट लोप भैसको अनुमान गरिन्छ ।

किसानलाई फाइदा
संरक्षणकर्ताहरु लाटोकोसेरो तथा हुँचिललाई किसानको साथी भनेर चित्रण गर्दछन् । खेतबारीको मुसा नियन्त्रण गरेर किसानलाई सहयोग गर्ने भएकोले उनीहरुले किसानको साथी भएको प्रकृतिका साथीका निर्देशक राजु आचार्यले बताउँछन् । उनका अनुसार, लाटोकोसेराको परिवारले एक सिजनमा तीन हजार वटासम्म मुसा खान्छ। त्यसबाहेक यीनले किरा फट्याङग्रा, सर्प, भ्यागुता नियन्त्रणमा पनि सहयोग गर्छन् ।

स्थानिय सहभागिता
उत्सवको सह–आयोजकमा जिरी नगरपालिका, जिरी प्राविधिक शिक्षालय र गौरिशंकर संरक्षण क्षेत्र परियोजना (जिक्याप) थिए ।

उत्सवमा स्थानीय साँस्कृतिक झाँकी र लोपोन्मुख खेल टुटु प्रदर्शन गरिएको थियो । त्यसैगरी रातिमा लाटोकोसेरोको महत्व दर्शाउने स्लाइड तथा भिडियो प्रदर्शनी गरेको छ ।

उत्सवमा स्थानीय शेर्पा, जिरेल, नेवार नाच प्रर्दशन गरेका थिए । उत्सव संयोजक केन्द्र ज्योति खड्काले यसले लाटोकोसेरो मात्रै नभइ स्थानिय संस्कृति जगेर्ना गर्न मद्दत मिलेको बताए ।
स्थानीय विद्यालय स्तरीय लाटोकोसेरो चित्रकला, कविता, तथा निबन्ध प्रतियोगिता आयोजना गरिएको थियो ।

उत्सवमा सहभागीहरुको अनुहार तथा नङ्गमा लाटोकोसेरो तथा हुचीलको चित्र समेत बनाउने भीड लागेको थियो ।

उत्सवमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सहायक संरक्षण अधिकृत वेदवहादर खड्का, गिद्ध संरक्षण अधिकृत कृष्णप्रसाद भुषाल र सञ्चारकर्मी शोभा मानन्धरलाई पुरस्कृत जनही २५ हजार रुपैयाँ सहित ‘प्रकृति संरक्षण पुरस्कार’ दिइएको थियो ।

संरक्षण किन ?
गैँडालगायतका वन्यजन्तुहरुकै हाराहारीमा शिकार तथा अवैध व्यापार हुन थालेपछि यिनको संरक्षणमा पनि चासो बढेको हो । औषधि, झारफुक तथा घरमा पाल्नका लागि भारत, चीन लगायत विभिन्न खाडी मुलुकहरुमा यिनको अवैध कारोबार हुने गर्छ ।

प्रकृतिका साथीहरु नामक संस्थाले ३५ वटा जिल्लामा गरेको प्रारम्भिक अध्ययनको आधारमा नेपालबाट वार्षिक कम्तीमा २००० वटासम्म लाटोकोसेराहरु तथा हुचीलहरु मारिने तथा विभिन्न मुलुकहरुमा अवैध रुपमा पठाईने गरेको भेटिएको छ । यसका अतिरिक्त गुलेलीको प्रयोग गरि लाटोकोसेरो लगायत चराहरु मार्ने गरेको भेटिएको छ ।

पछिल्लो अध्ययनले २५ प्रतिशत विद्यार्थीहरुले गुलेली प्रयोग गर्ने गरेको भेटिएको छ । मानिसहरुले लाटोकोसेरोको बच्चाहरुलाई गुँडबाट निकालेर पाल्ने गरेको पनि भेटिएको छ । यसका अतिरिक्त लाटोकोसेरोको वासस्थान विनास समेत तिव्र रुपमा भैरहेको छ ।

नेपालमा कानुनी रुपमा लाटोकोेसेरोलाई पाल्न, दुख दिन, बेच्न नपाइदैन । यस बारे स्थानीयहरुलाई कम जानकारी पाइएको छ । तर कानुन विपरीत काम गरेमा बीस हजार देखि पचास हजार सम्म जरिवाना तथा छ महिनादेखि एक वर्ष सम्म कैद वा दुवै सजाय हुने कानुनी प्रावधान छ । स्थानीय तथा अन्य सरोकारवालाहरुलाई यसबारेमा जानकारी दिई लाटोकोसेरो तथा हुचील संरक्षणमा टेवा पुगोस भनेर यो उत्सव गरिएको आयोजकले जनाएको छ ।

लाटोकोसेरोको महत्व
मुसाहरुको संख्या नियन्त्रण गर्ने भएकोले यसको छुट्टै महत्व छ । यसअर्थमा किसानको साथी भन्न सकिन्छ । यिनको एक परिवारले (भाले, पोथी र बच्चाहरु) एक सिजनमा ३००० वटासम्म मुसाहरु खाने गर्छन् । मुसा बाहेक यिनले किरा फट्याङग्रा, सर्प, भ्यागुताको संख्या पनि नियन्त्रण गर्दछन् । धार्मिक हिसाबले समेत लाटोकोसेरोहरुलाई देवी लक्ष्मीको वाहन मानिन्छ ।

पर्यावरणलाई सन्तुलित राख्न पनि यिनको मुख्य भूमिका रहन्छ । यिनको उपस्थितीले प्रकृति स्वस्थ छ भन्ने संकेत गर्दछ । लाटोकोसेरो सहित सम्पूर्ण चरामा आधारित पर्यापर्यटन विकास मार्फत मानविय जिविकोपार्जनमा समेत सहयोग पुग्दछ । यिनीहरुको आवाजले साँझ परेको तथा बिहान भएको संकेत समेत गर्दछ ।

लाटोकोसेरो कस्ता खाले चरा हो ?
लाटोकोसेरा प्रायः राती तथा बिहान सक्रिय हुने र शिकार गर्ने चरा हो । त्यसो त यसले दिउँसो पनि आँखा देख्दछ । यिनीहरुकोे देख्ने तथा सुन्ने दुवै क्षमता अत्यन्तै राम्रो हुन्छ । यिनीहरुले रुखको टोड्को, भुइँमा तथा पहराहरुमा फुल पार्छन् र बच्चा कोरल्छन् । यिनको शरीरको तौल ३१ ग्रामदेखि लिएर ४ किलो ५०० ग्राम सम्मको हुने गर्दछ ।

लाटोकोसेराको शरीर अत्यन्तै हलुका तथा नरम भुवाहरुले ढाकेको हुनाले उड्दा खेरि आवाज आउँदैन । यिनीहरुले आपm्नो टाउकोलाई एकापट्टिमात्रै पनि २७० डिग्रीसम्म घुमाउन सक्छन् ।

नेपालमा यिनीहरुको बासस्थान तराईदेखि हिमालसम्म फैलिएको छ । यिनको सँख्याको बारेमा नेपालमा अध्ययन नभए पनि हालसम्म २३ प्रकारका लाटोकोसेरोको प्रजातीहरु अभिलेख गरिसकिएको छ जसमध्ये ९ प्रजातीहरु नेपालमा दुर्लभ मानिन्छन् । अन्य ३ प्रजातीको बारेमा जानकारी कम पाईएको छ । दुई प्रजाती नेपालबाट लोप भएको अनुमान गरिएको छ । विश्वमा करिब २२५ प्रजातीका लाटोकोेसेराहरु पाइन्छन् ।

जिरीको बनावट
समुन्द्र सतहबाट २००० मिटरको उँचाइमा रहेको जिरी पर्दछ । काठमाण्डौको टुडिखेलबाट विहान नियमीत रुपमा चरिकोट हुदै बसहरु जिरीका लागि जान्छन् । निजी वाहन वा मोटरसाइकल हुनेहरु बनेपाबाट खुर्कोट, मन्थली हुदै पनि जिरी पुग्न सक्छन् ।

चिया बगान, चिज उधोग, जिरी प्रावीधिक शिक्षालय, मन्दिर÷गुम्पा, जिरेल सस्कृति, शेर्पा सस्कृती तथा सल्लाका वनहरु अवलोक गर्न सकिन्छ ।

यस क्षेत्रमा भालु, चितुवा, मलसाप्रो, मुनाल, डाँफेले प्रकृति प्रेमीहरुलाई पनि लोभ्याउछ । जिरी उपत्यकाको माथिल्लो डाँडाहरुबाट मनोरम हिमश्रृखंलाका सुन्दर दृष्य देखिनुको साथै कस्तुरी मृग, रेड पान्डा, थार, नाउर, घोरल तथा दुलर्भ पशुपक्षिहरु समेत अवलोकन गर्न सकिन्छ ।

The post लाटोकोसेरो उत्सव संस्कृति first appeared on

काठमाडौं– ग्यालेक्सी पब्लिक उच्चमाध्यमिक विद्यालयले आयोजना गरेको एकदिने विज्ञान प्रदर्शनीमा कक्षा ४ मा अध्ययनरत विदुषी अर्याल विज्ञान– प्रविधिको इतिहास व्याख्या गर्न व्यस्त थिइन् ।

नजिकै बेन्चमा लस्करै बसेका उनका सहयोगी चाहिँ आगन्तुकलाई वैज्ञानिकको फोटो र उनीहरूको आविष्कार सचित्र देखाउँथे । ‘स्वागत छ तपाईंलाई ! यी हुन्, ‘अलेक्जेन्डर ग्रामवेल, जसले हाम्रो लागि टेलिफोन आविष्कार गर्नुभयो,’ उनी उत्साहसाथ भन्दै थिइन् ।

बालबालिकामा सिजर्नशीलता विकास गर्ने उद्देश्यले हरेक वर्ष विज्ञान प्रदर्शनी आयोजना गर्दै आएको संस्थापक प्रिन्सिपल गीता राणाले जानकारी गराइन् । ‘महान् वैज्ञानिकले प्रतिवादन गरेको सिद्धान्त र तिनीहरूको प्रयोगात्मक विधि विद्यार्थीले सजिलै सिकून् भनी प्रदर्शनी आयोजना गरिएको हो,’ राणाले भनिन् ।

प्रदर्शनी अवलोकन गर्न आएका नेपाल विज्ञान–प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट)का उपकुलपति प्राध्यापक डा. जीवराज पोखरेलले यस्ता प्रदर्शनीले विद्यार्थीमा सिकाइ अभिवृद्घि गर्ने बताए । ‘हाम्रा स्कुले बालबालिका लागि उत्कृष्ट विज्ञान प्रयोगशाला, भवन छैनन् । छिमेकी मुलुक चीन, भारतले जसरी विज्ञान–प्रविधिको क्षेत्रमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ,’ उनले भने ।

युकेजीमा अध्ययनरत अन्नेसा थापा बोटविरुवा अंकुरणबारे बुझाउँदै थिइन् । नजिकै रहेकी उनकी साथी काइँयोले कपाल कोर्दै तल रहेको कागजको टुक्रा देखाउँदै विद्युतीय चुम्बकीय गुणबारे जानकारी दिइरहेकी थिइन् । युकेजीमा अध्ययनरत बालबालिकाको विज्ञान मोह देख्दा भावी दिनमा विज्ञान–प्रविधिको भविष्यलाई संकेत गथ्र्यो ।

कक्षा २ मा अध्ययनरत प्रज्ज्वल राजवंशी चन्द्रमाको कलाबारे व्याख्या गर्दै थिए । उनले चन्द्रमाको आकार परिवर्तनबारे सुनाएका थिए ।
प्रदर्शनी हेर्न आएका एक अभिभावक भन्दै थिए, ‘साना नानीहरूले विज्ञानका बारेमा दिएको प्रस्तुतिले मन छोयो ।’ कक्षा ७ मा अध्ययनरत सौम्य सिग्देलले प्रकाश सरल रेखामा हिँड्छ भन्ने अवधारणालाई प्रयोगात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए ।

यसैगरी, कक्षा ७ की छात्रा प्रशंसा केसीले विज्ञान प्रदर्शनीले भावी दिनमा विज्ञानको अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्न टेवा पुग्ने बताइन् । कक्षा ९ र १० का विद्यार्थीले पाठ्यक्रम सुहाँउदो सामग्री प्रस्तुत गरेका थिए ।

प्रदर्शनीमा ढुंगा, माटोको बनोट, बोटबिरुवा, जंगली जनावर, वातावरण, स्वास्थ्य, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवविज्ञान, खगोलीय पिण्डका बारेमा जानकारी दिने सामग्री प्रदर्शन गरिएको थियो ।

ग्यालेक्सी उच्च माध्यमिक विद्यालयकी भाइस प्रिन्सिपल सेरिना गुरुङले करिब १५ सय विद्यार्थीले प्रदर्शनीमा भाग लिएको जानकारी गराइन् । हरेक वर्ष ग्यालेक्सीमा विद्यार्थीहरुको सहभागितामा विज्ञान प्रदर्शनी आयोजना गरिँदै आएको छ ।

The post ग्यालेक्सीमा विज्ञान प्रदर्शनी first appeared on

काठमाण्डू। रोगका कीटाणुविरुद्ध लड्न प्रयोग गरिदै आएको रोगप्रतिरोधात्मक एन्टिबायोटिकको अनाबश्यक प्रयोगले ‘सुपरबग’ भनिने अत्यन्त शक्तिशाली प्रतिरोधकको खतरा बढेपछि चिकित्सकहरुले चिन्ता ब्यक्त गरेका छन्। ति एन्टीबायोटिक मानिसमा मात्र नभई कखुरा तथा वंगुरलगायतको उत्पादनमा अत्याधिक बढेको पाइएपछि नेपालमा त्यसको प्रयोगको सावधानी तथा उपाय खोजिन लागेको औषधि ब्यवस्थापन विभागले जनाएको छ।

चिकित्सकहरुका अनुसार‚ पछिल्लो समय मानिसहरुले आफूखुशी एन्टिबायोटिक अनाधिकृत रुपमा प्रयोग गरेपछि सुपरवगजस्ता परजिविको जटिल समस्या देखिएको छ। फलस्वरुप‘इकोलाई’ जस्ता पहिले सामान्य प्रकारको औषधिले नै नष्ट गर्न सकिनेब्याक्टेरिया नियन्त्रण गर्न ‘पहिलेको भन्दा बढी शक्तीशाली एन्टीबायोटिक औषधिको प्रयोग गर्नु पर्ने स्थिति आइसकेको विश्व एन्टीबायोटिक प्रतिरोध साझेदारनेपाल नामक एक गैरसरकारी संस्थाका अध्यक्ष डाक्टर बुद्ध बस्नेत बताउँछन्। उनले ‘सामान्य कीटाणु इकोलाई जसले पिसाबो नलीमा असर गर्छ‚ तिनिहरु विरुद्ध शक्तीशाली एन्टीबायोटिक दिनु परेको छ। र कोलिस्टीन र इमिप्यानहरुले पनि नछुदा जडिलपूर्ण स्थिति भएको’ बताए।

एन्टिबायोटिक एक महत्वपूर्ण औषधि हो जुन अति सूक्ष्म जीवाणुबाट हुने रोग विरुद्ध प्रयोग हुंदै आइरहेको छ।त्यसको काम भनेको जीवाणुलाई बाँच्न कठिन बनाउने वा तिनिहरु पुन उत्पादन हुनबाट जोगाउने हुन्छ।त्यस्तो औषधिप्रति सूक्ष्म जीवाणुले प्रतिरोध क्षमता विकसित गरेमा ति रोगका कारक जीवाणुमा एन्टीबायोटीक प्रभावकारी हुंदैन भन्छन् डाकटर बस्नेत।

त्यस्तो अवस्थाको चरम रुप भनेको, निश्चित प्रकारका रोगहरुको उपचारमा पहिले प्रयोग हुंदै आएको कुनै औषधिले काम गर्दैन। विश्वका अन्य मूलुकमा जस्तै नेपालमा पनि एन्टीबायोटीक औषधिबाट समेत निको हुन नसक्ने रोगका कारक व्याक्टेरियाको जोखिम बढेको चिकीत्सकहरु चिन्ता ब्यक्त गर्छन्।

समास्याको जड

एन्टीबायोटिकको दुरुपयोग नेपालमा दिनप्रति दिन बढेको पाइन्छ। सजिलै काठमाण्डुका फार्मेसीहरुमा सिफारिस विना एन्टीबायोटिक किन्न सकिने भएकोले भविष्यमा योभन्दा बढि जटिल अवस्था आउने बताइन्छ। अर्को भनेको एन्टीबायोटिक नचाहिने ठाँउमा एन्टीबायोटिकहरु अत्याधिक मात्रामा यसको प्रयोग गरेको पाइनु प्रमुख दुखत कुरा भएको डाक्टर बस्नेतले बताए

आफुखुशी जताभावी ‍औषधिको सेवन गर्ने र मात्रा नपुर्याउँनाले एन्टिबायोटिकले नछुने हुन्छ। त्यसरी कम मात्राको एन्टिबायोटिकले काम नगरेपछि उच्च मात्राको एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्नु पर्ने चिकित्सकहरु बताउँछन्। ति विभिन्न प्रकारका औषधिको प्रयोग गरी विमारी निको नभएमा ति विमारीमा ‘मल्ट्रीब्याक्टोरियल रिजिस्ट्यान्स’को खतरा उत्पन्न हुन्छ। सुपरबग जस्ता जटिल समस्या पैदा हुन्छ।  द लास्ट रिजोर्ट अर्थात वा अन्तिम मात्राको औषधिले काम नगरेमा अन्य विकल्प नभएको चिकित्सकहरु बताउँछन्। भन्छन्‚ नयाँ डाक्टरहरुले पनि औषधि चलाउँदा विशेष ध्यान दिन पर्ने हुन्छ।

यसरी काठमाण्डुलगातयत मुलुक भरका औषधि पसललेहरुले विरामीको रोगको किटान नगरी एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्दा जोखिम दिनप्रति बढ्दै गएको देखिन्छ। मुलुकमा हाल एन्टिमाइक्रोवियर रिजिस्यान्सको प्रयोग नीति लागू गरिएको औषधि विभागले जनाएको छ। तर संरचनात्मक हिसाबले त्यसको निगरानी गर्न नसक्दा समस्या झन जटिल बन्दै गएको औषधि ब्यवस्थापन विभागका महानिर्देशक बालकृष्ण खकुरेलले बताउँछन्। यसको लागि प्रयोग नीति बनाइएको भएपनि प्रभावकारी ढंगबाट नियमन गर्न नसकेको उनी स्विकार्छन् । अहिले औषधि ब्यवस्थापन विभागले गर्न सक्ने भनेको सामान्य निगरानी मात्रै हो। यसलाई औषधि पसलमा नराखौं भने पहुँज घटेर जान्छ− त्यसले झन समस्या आउँछ।  यसकारण उत्पादनदेखि विक्रिवितरणसम्म नियन्त्रण होइन निगरानी गरीरहेका छौं। तर सोचेजस्तो किसिमले काम गर्न सकिराखेको छैन्‘ खकुरेल बताउँछन्।

डाक्टरको सल्लाहविना प्रयोग गर्न नपाइने एन्टिबायोटिकको अनाधिक प्रयोग वा विक्रिवितरणमा नियमन गर्न अस्पतालहरुको औषधि विक्रि कक्षमा विरामीले प्रयोग गरेको औषधिको सूचि तयार गरी निगरानी गर्न लागिएको उनी बताउँछन्।  भन्छन्‚ ‘अव हामीले नयाँ विकास गर्न सक्ने त हामीले होइन्। हामीसँग भैराखेको जुन एन्टिमाइक्रोवियल छ त्यसलाई बचाउने हो। तिनिहरुको सेनसेनेभिटि जोगाउने हो। त्यसको न्यायसंगत तरीकाले प्रयोग गरी त्यसको मिसयुज रोक्ने हो।’

यसर्थ‚ चिकित्सकको सल्लाहा विना एन्टीबायोटिकको प्रयोग नगर्ने र खानपान तथा सरसफाईमा ध्यानदिन उनले सुझाए।

 

सुपरबगको चुनौति कति ठूला हुन ॽ

मुख्य एन्टीबायोटिक रेजिस्ट्यान्स रिभ्यूका अनुसार‚ सन २०५० सम्ममा तत्कालै समाधानको बाटो नपहिलाउने हो भने प्रत्येक ३ सेकैण्डमा विश्वमा एउटा मानिस सुपरबगको कारणले मर्न सक्छ।यसबारेमा सन् २०१४ को मध्यतिरबाट अभियान सूरु गरिएको हो । सर्वसाधरणको लागि भनेर जनचेतना अभिवृद्धि क्याम्पेन सुरु गरीएको छ। यदि आवश्यक छैन भने एन्टीबायोटिक नलिन सुझाब दिएको छ।

चिकित्सकका अनुसार एन्टीबायोटिकले काम गर्न छाडेमा छाला‚ ज्यान जोखिममा हुने र रक्त  क्यान्सर उपचारमा ठूलै समस्या आइपर्छ। अहिले औषधिभन्दा पनि शक्तिशाली किटाणु वा जीवाणु फेला परेका छन्‚ त्यसको उपचार गर्न समस्या देखिएको छ। यसरी समस्या निम्तनुलाई आपूखुशी वा औषधि पसलबाट वा चिकित्सकको सल्लाहा विना एन्टीबायोटिकको प्रयोग गरेकै कारण हो भन्छन चिकित्सकहरु। विरामीले पनि एन्टीबायोटिको पूर्ण मात्रा सेवन नगर्दा एन्टीबायोटिकले काम नगरेको चिकित्सकहरुको भनाई छ। रोगको केहि किटाणु पनि शक्तिशाली भएका बनेकोकाले पनि एन्टिबायोटिकले कम असर गरेको अनुसन्धानकर्ताहरुको बुझाई छ।

विश्वमा एन्टिबायोटिकको जथाभावी प्रयोग र यसले मानब स्वास्थ्यमा पारेको नकारात्मक असरले चिकित्सकहरु चिन्तित बनेका छन्।

साबधानी

यो रेजिस्ट्यान्स ब्याक्टेरीया भनेको हस्पिटल र फार्मबाट प्रत्येक्ष वा अप्रत्येक्ष रुपमा पानीको माध्यमबाट फैलन सक्छ। त्यसपछि मानिसहरुको बीचमा खोकी वा हात नधोएका मानिसबाट फैलने बताइएको छ। यसकारण सरसफाईमा विशेष ध्यान दिनु पर्ने चिकित्सकहरुको सल्लाह छ।

स्वास्थ्य सेवाको हकमा

• स्वास्थ्य सेवामा कार्यरत संस्थाहरुले सही एन्टीबायोटिकको प्रयोग गर्ने संस्कार बसाल्नु पर्छ। सही  औषधिकालागि सहि समयवाधिसम्म प्रयोग गर्न लगाउने । औषधि सेवन गरेको २४ घण्टामा विरामीको पुन चेकजाँच गर्ने ।
• सबै प्रकारको सुझाएको एन्टिबायोटिक प्रयोगको समयावधि‚ मात्रा र सूची राख्ने।
• विरामीले हातको सफाई वा रोग विरुद्ध रोगथामका उपाय अपनाइएको बारेमा सोधपुछ गर्ने।

 

विरामीले गर्नुपर्ने

• रोगका बारेमा जान्ने‚ प्रयोगशाला परीक्षण गरीसकेपछि दिइएको एन्टीबायोटिक ठीक छ वा छैन भनेर चिकित्सकलाई सोध्नुहोस्।
• चिकित्सकले सुझाएको एन्टिबायोटिक मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। मात्रालाई नछुटाउनुहोस्। रोगबाट आराम मिलेको जस्तो भएपछि रोगथामको पूर्ण अवधिभर औषधि सेवन गर्नुहोस्।
• प्रयोग गरीसकेको एन्टिबायोटिकको पत्ती जताभावी वितरण नगर्नुहोस्।
• एन्टिबायोटिकले निश्चित प्रकारको रोगलाई नियन्त्रण गर्छ। गलत प्रकारको औषधिको प्रयोग गरेमा त्यसले रोग निको हुनुको सट्टा झन ब्याक्टेरीया अर्थात सूक्ष्म जीवाणु बढाउने काम गर्छ।
• एन्टिबायोटिकको माग नगर्नुहोस् यदि डक्टरले आवश्यक पर्दैन भनेको छ भने। एन्टिबायोटिकक नकाराम्मक असर हुन्छ भनेर सम्झनुहोस्।

 

 

The post जताभावी एन्टिबायोटिक प्रयोगले सुपरवगको खतरा first appeared on