प्यारिस, जेठ २३ ।  विश्व वातावरण दिवसको अवसरमा युनेस्कोले १४ नयाँ जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरेको छ। यससँगै विश्व जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र नेटवर्क १४५ देशमा ७९७ साइटमा विस्तार भएको छ।

यस वर्ष पहिलोपटक तीन देशले आफ्ना पहिलो जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र पाएका छन् । मोन्टेनेग्रो, तिमोर-लेस्टे र अरुबाको सम्पूर्ण भूभागलाई जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरिएको छ।

क्यानाडाको क्युबेक सिटीलाई पनि पहिलोपटक सम्पूर्ण शहरकै रूपमा जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्र घोषणा गरिएको छ।

नयाँ संरक्षित क्षेत्रहरू अल्बानिया, अल्जेरिया, अजरबैजान, क्यामरून, ईरान, मंगोलिया, पाराग्वे, फिलिपिन्स, पोर्चुगल र भियतनाममा पनि घोषणा गरिएको छ। साथै चीन, इटाली र स्पेनका पाँच पुराना संरक्षित क्षेत्र विस्तार गरिएको छ।

युनेस्कोका महानिर्देशक खालेद एल-एनानीले भने, “जैवमण्डल संरक्षित क्षेत्रहरू प्रकृति संरक्षण र मानव जीवन सुधार प्रतिस्पर्धी लक्ष्य होइनन्। यस वर्षका घोषणा विश्वका सबै महादेशमा फैलिएका छन्, जसले प्रकृतिसँग सन्तुलनमा बस्ने विविध तरिका देखाउँछन्।”

विश्व वातावरण दिवसको अवसरमा युनेस्कोले ओएससीईसँग मिलेर पत्रकारहरूका लागि वातावरणसम्बन्धी रिपोर्टिङमा सहयोग गर्ने व्यावहारिक मार्गदर्शिका पनि सार्वजनिक गरेको छ।

टोकियो, जेठ ०४ । जापानको हिरोशिमा बेमा प्रजनन अवधिमा ब्ल्याक सी ब्रीम (कालो पोर्गी) माछाका पोथी र भालेमा फरक–फरक चालचलन देखिएका छन् ।

हिरोशिमा विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले हालै प्रकाशित हाइड्रोवायोलोजिया जर्नलमा प्रस्तुत गरेका हुन् ।

अल्ट्रासोनिक बायोटेलिमेट्री प्रविधि प्रयोग गरेर अनुसन्धान टोलीले तीन प्रजनन मौसममा आठ भाले र पाँच पोथीको गतिविधि ट्र्याक गरेको थियो।

नतिजामा भालेहरू व्यापक क्षेत्रमा घुम्ने र साँझतिर प्रजनन अवधिमा बारम्बार उचाइ परिवर्तन गर्ने देखिए भने पोथीहरू निश्चित ओइस्टर फार्म वरिपरि सीमित बस्ने पाइयो।

हिरोशिमा विश्वविद्यालयका सहायक प्राध्यापक तथा अध्ययनका प्रमुख लेखक केन्तारो कावाईले भने, “सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देश यो हो कि प्रसारण–प्रजनन गर्ने माछामा पनि भाले र पोथीले फरक प्रजनन चालचलन देखाउन सक्छन्।"

ब्ल्याक सी ब्रीममा भालेहरू बढी सक्रियतापूर्वक व्यापक क्षेत्रमा गस्ती गर्ने देखिए भने पोथीहरू विशेष ओइस्टर राफ्ट वरिपरि बस्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार भालेको चालचलन सक्रिय जोडी खोज्ने व्यवहारसँग सम्बन्धित हुनेछ भने पोथीको सीमित गतिविधि अण्डा उत्पादनका लागि ऊर्जा बचत गर्ने रणनीति हुनेछ।

ओइस्टर फार्म क्षेत्रले खाना र आश्रय उपलब्ध गराउने भएकाले यी माछाका लागि प्रजनन र आहार दुवै स्थलको रूपमा काम गर्न सक्ने अनुसन्धानले निष्कर्ष निकालिएको छ।

टोकियो, जेठ ०२ । टोकियो मेट्रोपोलिटन विश्वविद्यालयको एक अध्ययनले जापानी विद्यालय शिक्षकहरूको व्यक्तिगत प्रकृति अनुभवले वातावरणीय शिक्षा सुसङ्गत बनाउन चुनौती खडा गरेको छ । यस अध्ययनेले उनीहरूले जैविक विविधता कसरी पढाउँछन् भन्नेमा ठूलो प्रभाव पार्ने बताएका छन् ।

यो सर्वेक्षण टोकियो प्रान्तको हाचिओजी सिटीमा गरिएको थियो । जसमा ६९ सार्वजनिक प्राथमिक विद्यालय र ३७ सार्वजनिक माध्यमिक विद्यालय समावेश थिए। 

प्राध्यापक शिन्या नुमाता नेतृत्वको टोलीले जैविक विविधता सम्बन्धी विषयहरूलाई सामान्यतया प्राथमिकता दिइएको पाइएको छ। तर सामूहिक विलुप्ति र लुप्तप्राय प्रजाति संरक्षण जस्ता विषयहरू कम जोड दिइएका थिए।

अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रकृतिसँग सम्बन्ध र बाल्यकालीन प्रकृति अनुभव सूचकांक अनुसार शिक्षकहरूको मनोवैज्ञानिक पृष्ठभूमि अध्ययन गरेका थिए । 

उच्च प्रकृतिसँग सम्बन्ध भएका शिक्षकहरूले वातावरणीय खतरा र संरक्षणमा बढी ध्यान दिइएको अध्ययनले देखाएको छ ।  जसले भावनात्मक सम्बन्धले शिक्षण प्राथमिकता निर्धारण गर्ने संकेत गर्छ। तर पारिस्थितिक सेवाहरू जस्ता विषयहरू शिक्षकहरूको व्यक्तिगत गुणसँग कम सम्बन्धित भए पनि पाठ्यक्रममा स्पष्ट रूपमा समावेश भएकाले बारम्बार पढाइएका थिए।

यस अध्ययनले जैविक विविधता शिक्षणलाई जटिल बनाउने कारकहरू, व्यक्तिगत अनुभव, मनोविज्ञान, नीति, र पाठ्यक्रम डिजाइन उजागर गरेको उल्लेख गरिएको छ। 

त्यस्तै, अनुसन्धानकर्ताहरूले स्थानीय रूपमा सम्बन्धित सामग्री र आधारभूत अवधारणाहरूको सन्तुलित समावेश आवश्यक रहेको बताएका छन्।

काठमाडौं, जेठ ०१ ।  विशेषज्ञहरूले जलवायु परिवर्तनले मौसम ढाँचा बदल्ने र चरम घटनाको आवृत्ति तथा तीव्रता बढाउने भएकाले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा बहु–विपद् जोखिम अझ तीव्र हुने चेतावनी दिएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतीय विकास केन्द्र (इसीमोड) को विश्लेषणले सन् २०२५ मा हिन्दुकुश हिमालय (एचकेएच) क्षेत्रका आठमध्ये चार देशले १० भन्दा बढी ठुला विपद् भोगेअनुसार बढ्दो जोखिमप्रति संवेदनशीलता उजागर गरेको हो।

एशियामा सन् २०२५ मा विश्वकै ठुलो हिस्सा विपद् भएको तथ्याङ्कले देखाउँछ, जुन 'एचकेएच'  क्षेत्रमा पनि प्रतिबिम्बित भएको छ। 

विश्वकै प्रमुख विपद् तथ्याङ्क भण्डार 'इएम डेटा'को विश्लेषणअनुसार सन् २०२४ मा मात्र 'एचकेएच'  देशहरूले विपद् कारण करिब ६ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक क्षति बेहोरेका थिए। अधिकांश क्षति बाढी, पहिरो र आँधीजस्ता पानीसम्बन्धी विपद् कारण भएको थियो।

२०२५ मा पनि अवस्था निरन्तर रह्यो। तीव्र मनसुन वर्षाले बंगलादेश, भारत, नेपाल र पाकिस्तानमा बारम्बार बाढी र पहिरो ल्यायो। केही स्थानमा हिमताल फुटेर आएको बाढी समेत रिपोर्ट गरियो। यस वर्ष करिब १२ लाख मानिस प्रत्यक्ष प्रभावित वा विस्थापित भएका थिए।

विश्वव्यापी रूपमा २०२५ मा विपद् सम्बन्धी आर्थिक क्षति १६९ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी अनुमान गरिएको छ। तुलनामा हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा भएको क्षतिले जटिल भू–भाग र उच्च जोखिमयुक्त अवस्थाले कसरी असमान असर पार्छ भन्ने देखाउँछ।

म्यानमार, पाकिस्तान र चीनमा पनि मनसुनले प्रेरित बाढीले आधारभूत पूर्वाधार र जीविकोपार्जनमा ठुलो क्षति पुर्‍याएको तथ्याङ्कले देखाएकाे छ ।

विशेषज्ञहरूले हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा बढ्दो विपद् प्रभावलाई बहु–विपद् घटनासँग जोडेका छन् । यस्ता बहु–विपद्मा बाढी, पहिरो, खडेरी एकैसाथ हुनेछन् । विगतका उदाहरणमा भारतको उत्तराखण्डमा २०१३ को केदारनाथ बाढी, सिक्किममा २०२३ को दक्षिण ल्होनाक हिमताल फुटेर आएको बाढी, र नेपालमा २०२१ को मेलम्ची बाढी समावेश छन्।

“हालका वर्षहरूमा बाढी, पहिरो र अन्य विपद् पर्वतीय क्षेत्रमा बढ्दो रूपमा एकअर्कासँग जोडिँदैछ, जसका कारण घर, पूर्वाधार र आवश्यक सेवामा क्षति बढाएको छ,” इसीमोडका महानिर्देशक पेमा ग्याम्त्शोले भने।

१९७५ देखि २०२४ सम्मको दीर्घकालीन तथ्याङ्कले २०१३ पछि मृत्यु दर र प्रभावित जनसंख्या घटेको देखाउँछ। तर विश्लेषकहरूले तथ्याङ्क अभावले यो प्रवृत्तिमा असर पार्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् । तयारी र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणालीमा सुधारले पनि योगदान पुर्‍याएको हुनसक्ने ठानिएको छ ।

“संख्या अझै चिन्ताजनक छन्, तर २०१३ पछि देखिएको प्रवृत्तिले वर्षैपिच्छे कम मानिस प्रभावित भएको देखाउँछ, जुन क्षेत्रका केही भागमा जलवायु सेवामा सुधार र तयारीलाई प्रतिबिम्बित गर्न सक्छ,” इसीमोडका जलविज्ञानी मनिष श्रेष्ठले भने, “जोखिम बढ्दै गएकाले तयारी र योजना–निवेश निरन्तर आवश्यक छ।”

पूर्व चेतावनी प्रणालीले केही बाढी–प्रवण क्षेत्रमा क्षति घटाएको छ। पूर्वी नेपालमा २०२४ मा खाँडो खोला किनारमा जारी गरिएको चेतावनीले करिब ६० हजार मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न मद्दत मिलेको इसीमोडले जनाएको छ । 

विश्लेषकहरूले भविष्यमा विपद् क्षति घटाउन जोखिम–सूचित लगानी आवश्यक रहेको बताएका छन्। विकास र पूर्वाधार योजनामा बहु–विपद् जोखिमलाई समावेश नगरेमा जलवायु–प्रेरित चरम घटनाले अझ बढी क्षति निम्त्याउने चेतावनी दिइएको छ।

काठमाडौं, जेठ १ ।  फोहोर पानी व्यवस्थापन अब केवल प्रदूषक हटाउने काममा सीमित छैन। जलवायु परिवर्तन, कार्बन घटाउने आवश्यकता, स्रोत पुनः प्राप्ति र स्मार्ट पूर्वाधारको मागले यसलाई नयाँ दिशातर्फ धकेलिरहेको छ।

विशेषगरी अमोनिया–नाइट्रोजन महत्त्वपूर्ण प्रदूषक मानिन्छ। यसलाई नियन्त्रण नगरे जल पर्यावरण प्रणालीमा क्षति पुग्न सक्छ र सुधारका खर्च बढ्न सक्छ। तर, उचित व्यवस्थापन भएमा नाइट्रोजन पुनःप्राप्ति गरेर पुनः प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसले अर्थतन्त्रलाई बल पुर्‍याउँन सक्छ ।

वाटर रिसर्रचमा प्रकाशित हालैको अध्ययनले “ट्विन ट्रान्जिसन” हरित रूपान्तरण र डिजिटल रूपान्तरणको संयोजन तथा भविष्यको फोहोर पानी व्यवस्थापनमा मार्गदर्शन गर्ने बताएको छ। यसले प्रणालीलाई मात्र दिगो नभई डेटा–आधारित र सजिलो नियन्त्रणयोग्य बनाउनुपर्ने सुझाव दिएको छ।

अध्ययनले परम्परागत प्रदूषक हटाउने लक्ष्यभन्दा बाहिर जानुपर्ने बताएको छ। अमोनिया–नाइट्रोजनलाई केवल हानिकारक तत्त्वको रूपमा होइन, व्यापक नाइट्रोजन चक्रको हिस्सा मान्न सकिन्छ। राम्रो डिजाइन, निगरानी र सहायक उपकरण प्रयोग गरेर सुधार संयन्त्रले पोषण तत्त्व पुनःप्राप्ति, उत्सर्जन घटाउने र स्रोतलाई सुरक्षित गर्ने सम्भावना देखाएको छ।

डिजिटल उपकरण जस्तै सेन्सर, डेटा विश्लेषण, प्रक्रिया मोडेलिङ र स्मार्ट नियन्त्रणले प्रणालीलाई स्थिर बनाउन, अनावश्यक ऊर्जा प्रयोग घटाउन र बदलिँदो अवस्थामाथि राम्रो निर्णय गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छन्।

“ट्विन ट्रान्जिसनले डिजिटल नवप्रवर्तनलाई दिगो नाइट्रोजन व्यवस्थापनसँग जोड्ने नयाँ बाटो खोल्छ, जसले फोहोर पानी प्रणालीलाई प्रदूषण नियन्त्रणबाट परिपत्र स्रोत पुनःप्राप्तितर्फ लैजान मद्दत गर्छ,” राष्ट्रिय ताइवान विश्वविद्यालयका बायो–पर्यावरणीय प्रणाली इन्जिनियरिङ विभागका प्राध्यापक शु–युआन पानले भने।

उनका अनुसार हरित प्रविधिले वातावरणीय असर घटाउने र नाइट्रोजन पुनःप्राप्ति व्यवहारिक बनाउन सहयोग पुर्‍याउने छ।