रेडन एजुकेसन फाउन्डेसन अन्तर्गतको रेडन कलेज र रेडन स्कुल सामाखुसीका शैक्षिक निर्देशक हुन सुनोज कैनी । भौतिकशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका उनी सन् २००७ देखि रेडनसँग आबद्ध छन्। पछिल्लो ५ वर्षदेखि शैक्षिक निर्देशकको नेतृत्वमा छन् । उच्च र विद्यालय शिक्षा क्षेत्रमा डेढ दशक देखि सक्रिय कैनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि पनि गर्दैछन् । ‘शिक्षा बिना समुन्नत र समृद्ध जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन,’ उनी भन्छन्, ‘शिक्षासँगै व्यक्तिको बौद्धिक अनुशासन पनि हुन जरुरी छ।’ सन्दर्भमा, रेडन एजुकेसन फाउन्डेशनसँगको सेरोफेरोमा शैक्षिक निर्देशक सुनोज कैनीसँग रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश:

---

रेडन नाम कसरी जुर्‍यो ?

नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा व्यवहारिक र अनुसन्धानात्मक शिक्षण प्रणालीको आवश्यकता महसुस गर्दै सन २००० को सुरुमा रिसर्च एजुकेसन हृयुमन डिभलपमेन्ट अर्गनाइजेशन अफ् नेपाल (रेडेन) नामकरण गरिएको थियो । सुरुवाती समयमा शिक्षा क्षेत्रका प्रबुद्ध व्यक्तिहरूको सक्रियतामा फाउन्डेसन स्थापना भएको थियो । त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक डाक्टर देविदत्त पौड्यालको सक्रियतामा तेजेन्द्रनाथ श्रेष्ठ लगायतको समूहले वि.सं. २०५७ सालमा रेडन एजुकेसन फाउन्डेसनको स्थापना गर्नु भएको थियो । २५ वर्ष यता फाउन्डेसनले प्री–स्कुल देखी स्नातक तह सम्मका विभिन्न सङ्काय र विषयहरूमा अध्यापन गराउँदै आएको छ ।

अनुसन्धान(रिसर्च)लाई प्राथमिकता दिएर अध्यापन गराउँदा के फाइदा हुन्छ ?

अनुसन्धानमा जोड दिएर अध्ययन, अध्यापन गराउँदा विद्यार्थीहरूले बौद्धिक क्षमतासँगै नेतृत्व विकासमा सफलता प्राप्त हुन्छ । आफूले अध्ययन गरेको विषयगत ज्ञानमा अब्बल हुनुका साथै भविष्यमा हुनसक्ने  चुनौती अनि अवसरहरूका बारे ज्ञात हुनेछन् । भविष्यमा विश्वको कुनै पनि शैक्षिक संस्थामा गएर अब्बलताको साथ उच्च शिक्षा प्राप्त गर्न मद्दत मिल्नेछ । बालबालिकालाई अनुसन्धानमा जोडेर शिक्षण गर्दा सिकार्यको दिगोपना पनि हुन्छ । जसले शैक्षिक गुणस्तर कायम गर्न मद्दत पनि पुग्छ ।

शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थी कति छन् ?

रेडन सँग एक सय भन्दा बढी शिक्षक र कर्मचारी हुनुहुन्छ । विभिन्न तहमा गरी करिब १२ सय विद्यार्थी अध्ययनरत छन् ।

आजकल विद्यार्थीलाई जीवन उपयोगी शिक्षा पनि सिकाउने चलन छ,  रेडनमा के छ ?

विद्यार्थीहरूको भविष्यमा सहज होस् भनेर हामीले शैक्षिक गतिविधिसँगै अतिरिक्त तथा जीवन उपयोगी सिप र कलाका कक्षा  सञ्चालन गर्दै आएका छौँ । विगत ७ वर्ष यता प्राथमिक तह देखि नै यस्ता कक्षाहरू चलाएका छौँ । जस्तै हाम्रा विद्यार्थीले खाना बनाउने, कपडा सिलाउने, स्त्री लगाउने, जनरल इलेक्ट्रिक तथा  प्लम्बिङ, ट्राफिक सचेतना, खेलकुद सप्ताह,  बुद्धिचाल प्रतियोगिता, स्काउट, रोबटिक्स र विज्ञान प्रदर्शनी जस्ता क्रियाकलाप गर्ने गर्छन् । त्यसै गरी नृत्य प्रतियोगिता र हस्तकला सम्बन्धी क्रियाकलाप हुने गर्दछ ।

रेडनले विद्यार्थीलाई पार्ट टाइम जब व्यवस्था गरेको भन्छन्,  खास कुरा के हो ?

केही विषयमा पार्ट टाइम जबको व्यवस्था गरेका छन् । राज्यको नीति पनि सिक्दै कमाउँदै भन्नेछ । रेडनमा म्यानेजमेन्ट संकायका विद्यार्थीहरूलाई अवसर दिएका छौँ । विशेष गरी होटल म्यानेजमेन्ट पढ्ने  र पढी सकेका विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूको बिदाको समयमा संस्थाको आबद्धता रहेकाको होटल तथा रेस्टुरेन्टमा प्रयोगात्मक कक्षा गराउनु का साथै केही घण्टा ‘बर्क–लर्न एन्ड अर्न’ कार्यक्रम चलाएका हौँ । यस अन्तर्गत विद्यार्थीहरूले केही रकम प्राप्त गर्छन् । यसले उनीहरूलाई आफ्नो विषयगत कामको र  पैसाको महत्वबारेको अनुभव दिन खोजिएको हो ।

नवप्रवर्तनको तथा उद्यमशीलतामा कस्तो व्यवस्था गरिएको छ ?

विद्यार्थीहरूलाई इनोभेसन तथा स्टार्टअप जस्ता बाहिरी ज्ञानका कुराहरू विषय विज्ञहरूले लिने कक्षामा हुन्छ । विज्ञान सङ्कायमा उनीहरूले सानातिना प्रोटोटाइप रोबटिक्सका कुरा गर्छन् । व्यवस्थापन सङ्कायका विद्यार्थीहरूमा ई–कमर्स, सेयर मार्केट र अन्य साना व्यवसायका बारे ज्ञान दिदैं आएका छौँ  । बौद्धिक प्रस्तुतिमा आधारित प्रेजेन्टेसन गर्ने नमुनाहरू बनाएका छन् ।

विद्यार्थीलाई रोबटिक्ससँगै आर्ट एन्ड क्राफ्ट सिकाउनु हुन्छ ?

कक्षा सातसम्मका विद्यार्थीहरूलाई अनिवार्य रोबटिक्सको कक्षा राखेका छौँ । कला, सङ्गीत तथा नृत्यसँग सम्बन्धीमा सबै तहका विद्यार्थीहरूले अभ्यास गर्नेछन् ।

विद्यार्थीलाई कुन–कुन भाषा सिकाइन्छ ?

कक्षा एक देखि नै नेवारी भाषाको कक्षा सञ्चालन गर्दै आइरहेका छौँ । विगत सात वर्ष देखी संस्कृत भाषामा पनि हाम्रा विद्यार्थीहरूलाई  अध्यापन गराईरहेका छौँ । भविष्यमा चिनियाँ र कोरियन भाषाका कक्षाहरु पनि सञ्चालन गर्ने योजना र तयारी छ।

रेडनमा छात्रवृत्तिको व्यवस्था कस्तो छ ?

रेडनले कक्षा ११/१२ मा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीहरूलाई विभिन्न विधामा छात्रवृत्तिको व्यवस्था गरेको छ । पढाइमा अब्बल साथै खेलकुद तथा कुनै पनि अतिरिक्त क्रियाकलापमा अब्बल रहने विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति प्रदान गरिन्छ । कक्षा ११ मा पाएका विद्यार्थीले कक्षा १२ मा निरन्तर पाउँछन् । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पदक विजेता खेलाडीहरूलाई पूर्ण निःशुल्क पढ्ने अवसर प्रदान गरिएको छ । नेपाल सरकारले दुर्गम भनी तोकिएका जिल्लाहरूबाट एसइई दिने  विद्यार्थीहरूलाई  विशेष छात्रवृत्ति प्रदान गरिरहेको छ । प्रि–स्कुल देखि स्नातक तहसम्मै विभिन्न प्रकृतिका छात्रवृत्ति सुविधा उपलब्ध गराउँदै आएका छौँ । जेहन्दार र मेधावी छात्रछात्राले छात्रवृत्तिको अवसर प्राप्त गर्न सक्छन् ।

विद्यार्थीलाई पडाइसँगै ’काउन्सिल’ पनि गर्नुपर्ने कुरा आइरहेका छन् ? के गर्नुहुन्छ ?

अहिले विद्यार्थीलाई शैक्षिक ज्ञान (एकेडेमिक सपोर्ट) मात्र भएर पुग्दैन । त्यसकारण उनीहरूको निजी समस्याका कारणले अध्ययनमा  र नतिजा प्राप्तिमा कम भएको वा मनोबल घटेको पाइए उनीहरूको विशेष निगरानी र काउन्सिल गर्ने गरेको छ । प्रत्यक्ष विद्यार्थीसँग काउन्सिल गर्छौँ । आवश्यकता परेको खण्डमा अभिभावकहरूसँग पनि सरसल्लाह गरेर उनीहरूलाई मद्दत गर्ने प्रयास गर्दै आएका छौँ । विशेषज्ञहरूको समेत मद्दतबाट पनि यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन हुदैँ आएको छ ।

कक्षाकोठाहरू कतिको स्मार्ट किसिमका छन् ?

आजको विज्ञान प्रविधिको युगमा समयानुकुल स्मार्ट कक्षाकोठा नभए अध्यापन गराउन कठिन हुन्छ । स्मार्ट कक्षाकोठा हाम्रो अनिवार्य सर्त नै हो । यसका नकारात्मक पक्षलाई पनि आत्मसाथ गर्दै हामीले पूर्ण डिजिटलाईज भने गर्ने गरेका छैनौँ । शिक्षक, पाठ्यपुस्तक, श्रब्य–दृश्य सामाग्री, प्रयोगात्मक, ल्याब, पुस्तकालय, अवलोकन सबै मिश्रित पठन–प्रणाली हामीले अवलम्बन गरेका छौँ। विद्यार्थीको सिकाइमा सहज होस भनेर आवश्यकताहरू प्रविधिको प्रयोग हुदैं आएको छ ।

रेडनमा  विज्ञान प्रयोगशाला कतिको आधुनिक छ ? विद्यार्थीलाई अनुसन्धान गर्ने टुल्स पनि सिकाउनु हुन्छ?

पाठ्यक्रम तोकिए अनुसारका आधुनिक र पर्याप्त प्रयोगशाला र उपकरण छन् । यसलाई अझै सुदृढ गर्दै लैजाने लक्ष्य छ, ताकि पाठ्यक्रममा तोकेको कुराबाट विद्यार्थी वञ्चित हुनु नपरोस् । हाम्रो मुख्य उद्देश्य नै रिसर्चमा विद्यार्थीलाई रुची जगाउने हो । पाठ्यक्रम भएका ज्ञानका कुरालाई व्यवहारमा उतार्न अनुसन्धानमा प्रोत्साहन गर्दै आएका छौँ । विद्यार्थीलाई किताब ज्ञान सँगै सिप, व्यवहार, कलामा पनि अभ्यस्त बनाउने प्रयास गर्दै आएका छौँ ।

अन्त्यमा केही भन्नुहुन्छ ?

रेडनमा पढ्ने इच्छा राख्ने विद्यार्थीका लागि हामीले सधैँ ढोका खुल्ला राखेका छौँ । यदि विद्यार्थीको आर्थिक अवस्था कमजोर भए वा कम जीपीए ल्याएको रहेछ भने पनि उनीहरूलाई सुन्दर भविष्य देखाउन रेडन लागि रहने छ । दुई दशकदेखि उत्कृष्ट नतिजा सहित विद्यार्थी एवं अभिभावकको  विश्वास जित्न सफल भएका छौँ । अझै गुणस्तरीय र जीवनोपयोगी शिक्षा दिन हाम्रो टिम सक्रिय रहनेछ ।

The post ‘समाज उत्थान र मर्यादित बनाउन शिक्षाको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ’ first appeared on

जोरपाटी अत्तरखेलस्थित बौद्ध इन्टरनेशनल स्कुल (विआइएस)को प्रिन्सिपलका रूपमा कार्यरत छन्, हरि लामा । उनी सन् १०१६ मा विज्ञान विभागको प्रमुखको रूपमा विआइएस जोडिएका थिए। त्यसपछि, सन् २०१७ देखि उनी प्रिन्सिपल रूपमा कार्यरत छन् ।

पिता होमबहादुर  लामा र आमा नरी लामाको पुत्रको रूपमा वि.सं. २०३५ सालमा धरानमा जन्मेका हुन उनी । उनी भन्छन्, ‘एसएलसीसम्मको शिक्षा सिन्धुलीको सिन्धुलीमाडी गौमते माविबाट दिइयो । आइएस्सी जनकपुर, विएस्सी त्रिचन्द्र कलेज र एमएस्सी त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कीर्तिपुर काठमाडौँबाट प्राणीशास्त्रमा स्नातकोत्तर सकाए ।’

पछिल्लो समय उनले भारतको दिल्ली अवस्थित ओम विश्वविद्यालयबाट ‘ट्राउट’ माछामा विद्यावारिधि गर्दै छन् । शिक्षा क्षेत्रमा २६ वर्ष बिताएको उनी सुनाउँछन् । सन्दर्भमा, बौद्ध इन्टरनेशनल स्कुलका प्रिन्सिपल हरि लामासँग रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश:

विद्यालय स्थापना गर्न पर्ने मूलभूत उद्देश्य केके थिए ?

विद्यार्थीलाई कसरी विश्वका अन्य मुलुक सरह शिक्षा दिन सकिन्छ । हाम्रा विद्यार्थीलाई विश्वका अन्य मुलुकका विद्यार्थीहरू सरह बनाउने उद्देश्य रहेको थियो । त्यहीअनुरूप हामीले पठन-पाठन गराउँदै आइरहेका छौँ। शिक्षामा अभिमुखीकरणमा काम गरिरहेको छ ।

शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थी कति छन् ?

शिक्षक र कर्मचारी जम्मा १ सय ५० जना छन् । दश कक्षासम्म विद्यार्थी सङ्ख्या ७५६ र प्लस टु (साइन्स र म्यानेजमेन्ट) मा २५१ विद्यार्थी छन्।

विशेष गरी विद्यार्थीहरूलाई के-के कुरा अध्यापनमा जोड दिइन्छ ?

नेपाली पाठ्यक्रमलाई क्याम्ब्रिजसँग ब्रिजिङ गरेर एउटा पाठ्यक्रम बनाइएको छ । त्यसलाई नै पछ्याउँदै आइरहेका छौँ । हामीले कक्षा ७ सम्म क्याम्ब्रिज पाठ्यक्रम लागू गरेका छौँ । अर्को वर्ष कक्षा ८ सम्म गर्ने योजना छ ।

यसरी अध्यापन गराउँदा के फाइदा हुन्छ?

कोभिड अगाडि हामीसँग सिंगापुरका केही विद्यार्थीहरू अध्ययनरत थिए । पछि उनीहरू नेपाल छोडेर त्यहाँ जाँदा पढाईंमा कुनै किसिमको समस्या भएन। त्यस्तै, हामीसँग विदेशी कुटनीतिकका बालबालिकाहरू पनि थिए । ‘क्याम्ब्रिज कोर्स’ राख्नु मुख्य उद्देश्य भनेको ‘ग्लोबलाइजेसन’को जमानामा—जो—जहाँ पनि गएर अध्ययन गर्न सक्छन्, त्यसका लागि सहयोग होस् भनेर लागू गरिएको हो। यहाँ अध्ययन गरेपछि विदेशी विद्यालयमा सजिलै अध्ययन गर्न सकोस् भन्ने हो। सोही अनुसार भएको पनि छ  ।

विद्यार्थीहरूलाई जीवन उपयोगी शिक्षा कतिको सिकाउनु हुन्छ ?

हामीसँग १७ वटा अतिरिक्त क्रियाकलापकालागि  इसिए  क्लब छन् ।  सोही अनुसारको प्रशिक्षक व्यवस्था गरिएको छ । यसले विद्यार्थीले आफ्नो रुची अनुसार खेल वा कलामा लाग्न सजिलो हुनेछ । तर हामीले के कुरा बिर्सन हुँदै भने, हामी नेपालमा छौँ भनेर!  

कहिलेकाहीँ प्रश्न उठ्छ, नेपालमा किन सैद्धान्तिक किसिमका शिक्षण हुन्छन् भनेर । किन (?) प्रयोगात्मक हुन सकेन । किन सैद्धान्तिक मात्र भयो भन्ने छ। यसको मुलत: कारण नेपाली पाठ्यक्रम अत्यधिक छ ।  प्रयोगात्मक हिसाबले अहिलेको पाठ्यक्रमलाई लागू गर्ने हो भने सकाउन कम्तीमा दुई वर्ष लाग्नेछ । उदाहरणका लागि कक्षा १० को विज्ञानलाई लिन सकिन्छ । अहिले १९ वटा पाठ छन् । त्यसलाई प्रयोगात्मक रूपमा शिक्षा दिने हो भने कम्तीमा दुई वर्ष लाग्ने हुन्छ ।

सार्वजनिक बिदा धेरै भएर पनि हो कि?

विदेशतिर वर्षमा १ सय ५० दिन विद्यालय लगाएको पाइन्छ । सरकारले भनेको अनुसार हामीले २ सय २० दिन विद्यालय खोल्नेछौं । सार्वजनिक बिदाले त्यस्तो भएको होइन । पाठ्यक्रमको अत्यधिक भार भएर शिक्षकले सैद्धान्तिक रूपमा नै केन्द्रित हुनुपर्ने बाध्यता छ।

भनेपछि करिकुलम (पाठ्यक्रम) छोट्याउनु पर्दछ ?

हाम्रो पाठ्यक्रम निकै राम्रा छन् , तर धेरै छन् । यसलाई कम गर्‍यो भने विद्यार्थीलाई प्रयोगात्मक शिक्षामा केन्द्रित हुन सकिन्छ । अनि अतिरिक्त क्रियाकलाप तथा जीवन उपयोगी शिक्षालाई अझ बढवा दिन सकिन्छ ।

आजभोलि नवप्रवर्द्धन तथा उद्यमशीलताका कुरा उठिरहेका छन्, के तपाईँहरूले विद्यार्थीहरूलाई यस्ता कुरा सिकाउनुहुन्छ?

इसिए (अतिरिक्त क्रियाकलापहरू) र सिसिए (सह-पाठ्यक्रम गतिविधिहरू)मा त्यो पाटोमा कुरा गरेँ। बालबालिकालाई उन्नत शिक्षा दिन हामीले ‘लाइभ स्किल्स’ भनेर राख्या छौँ । विषय अनुसारसँग मेल खाने जीवनोपयोगी शिक्षामा जोड दिइएको छ ।

पछिल्लो समय स्मार्ट क्लासको पनि कुरा आइरहेका छन्, यसमा कतिको ध्यान दिनु भएको छ ?

‘इट्स अ पार्ट अफ् एडुकेशन’ अर्थात् यो शिक्षाको अङ्ग हो । यो नभई बालबालिकालाई कन्भिन्स गर्न सकिँदैन । अहिलेका बालबालिका फोकस गराउन पनि कतिपय अवस्थामा नभई नहुने हुन्छ ।

रोबटिक्सको कक्षा पनि हुन्छ?

हामीले पहिले रोबटिक्सको क्लास राखेका थियौँ। अहिले सफ्टवेयरमा अलि फोकस भएका छौ । ‘प्यान्थर र स्क्रयाज’ जस्ता सफ्टवेयर चलाउँछन् ।  हाम्रा बालबालिकाहरूले सफ्टवेयर डेभलभमेन्ट गरेका छन्। मोबाइल एपहरू पनि उनीहरूले बनाएका छन् ।

आर्ट एन्ड क्राफ्टको कुरा कतिको हुने गर्दछ?

हाम्रो आर्ट क्लब र क्राफ्ट क्लब छुट्टै छन् । त्यसबाट रचनात्मक क्रियाकलाप हुनेछ । आर्ट प्रतिशपर्धामा हाम्रा बालबालिकाले पुरस्कार जितेका पनि छन् । बालबालिका लागि आर्ट र क्राफ्टको कुरा उपयोगी सिद्ध भएको छ ।

विद्यालयमा इनोभेसन ल्याब छ ? वा बनाउने योजनामा हुनुहुन्छ ?

भर्खरै हामीले ‘रिसर्च एन्ड डेभलपमेन्ट (आ एन्ड डि)’ विभाग स्थापना गरेका छौँ । यसमा शिक्षक तथा विद्यार्थीहरू सदस्य हुन्छन्। यसको मुख्य उद्देश्य भनेको आ एन्ड डि मा अगाडी बढ्ने हो । इनोभेसन गर्ने भन्ने हो । तपाईँले सोच्नु भएको जस्तो इनोभेसन गर्ने डेडिकेटेड ल्याब भने छैन ।

आ एन्ड डि मा बजेट कसरी व्यवस्थापन हुन्छ?

यसमा अहिले विआइएसले व्यवस्थापन गर्नेछ । अनुसन्धानात्मक काम पनि शिक्षकले मात्रै गर्ने भन्ने फ्रेम वर्क बनेको छ । पछि विद्यार्थीहरू समेटिनेछ ।

कुन कुन क्षेत्रमा अनुसन्धान गरिनेछ ?

अहिलेको पारिवारिक सम्बन्ध विच्छेदका भएका बालबालिकामा केही डिस्ट्रयाक जस्तो देखिन्छ । त्यस्ता बालबालिकाको मेन्टल हेल्थ कसरी मझवुद बनाउने भन्नेमा केन्द्रित छौँ। आजभोलि मेन्टल हेल्थको बारेमा बालबालिका, शिक्षक तथा अभिभावकलाई पूर्ण जानकारी हुनुपर्छ भन्ने छ । यही क्षेत्रमा लागिरहेका छौँ ।

कतिपय बालबालिकालाई काउन्सिलसङको जरुरत पर्ने हुन्छ, त्यस्तो अवस्थामा के गर्नुहुन्छ?

विआइएसमा हामीले सोही विषय अध्ययन गरेर आउनु भएका परामर्शदाता नियुक्ति गरेका छौँ । उहाँहरूले बालबालिका मात्र नभई अभिभावकलाई पनि बुझाउनु हुनेछ ।

भनेपछि, बालबालिकामा मानिसिक स्वास्थ्य देखिएका छन् ?

बालबालिकामा विभिन्न किसिमको समस्या देखा पर्न सक्छन्, त्यसलाई एउटै मात्र फ्याक्टरले प्रभाव पार्दछ भन्ने हुँदैन । हामी ट्रान्जिसन टाइममा छौँ।  हामीले आफ्नो पुरानो संस्कृति पनि छोडेका छैनौँ । विदेशी संस्कृति पनि पुरै अँगालेका छैनौँ । यसरी हेर्दा बालबालिकामा अलमल जस्तो देखिन्छ भन्न खोज्या हुँ ।

विज्ञान प्रयोगशालाको अवस्था कस्तो छ?

पाठ्यक्रम निर्दिष्ट गरेअनुसार चाहिने उपकरण तथा प्रयोगशालामा चाहिने रासायनिक पदार्थ छन्। सफा र स्वच्छ स्थानमा राखिएको छ । हामीसँग नर्सरी देखि कक्षा १२ सम्मका लागि प्रयोगशाला छन् ।

शिक्षामा सुधार गर्न पर्ने कुरा गर्नुभएको थियो, केकेमा सुधार गर्नुपर्नेछ ?

पहिलो, पाठ्यपुस्तकमा भएको पाठको भार घटाउन पर्छ । दोस्रो, तीन घण्टे परीक्षा प्रणालीले मात्र विद्यार्थीको मूल्याङ्कन हुन सक्दैन । अहिले पनि, तीन घण्टाको परीक्षामा बालबालिकाले जति लेख्यो, त्यही हो उसको क्षमता भन्नेछ। यसलाई परिमार्जन गर्न पर्नेछ । कुरा उठेका छन्, तर पनि कक्षा ८, १० र १२ मा हुने परीक्षा तीन घण्टामा लेखेको भन्दा बाहेक कक्षामा उसले गरेको रचनात्मक गतिविधि कहीँ कतै मूल्याङ्कन हुँदैन । अहिलेको समयअनुसार यसमा सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

अन्त्यमा केही छिट्यो कि ?

शिक्षण पेसामा लागेर २६ वर्ष बिताइयो । हरेक वर्ष नयाँ बालबालिकासँग भेट्दा आफूलाई नयाँपन लाग्ने हुन्छ । शिक्षा क्षेत्र मात्र त्यस्तो क्षेत्र हो, जहाँ हरेक वर्ष नयाँ विद्यार्थीहरूमा साक्षात्कार हुनेछ । नयाँ विद्यार्थीमा हुने नयाँपनले मलाई आनन्दित लाग्दछ । नयाँ विद्यार्थी आउनासाथ उनीहरूको बानी व्यवहोरा फरक,  सोच्ने बोल्ने र उनीहरूको समस्या फरक खालका हुन्छन् । उनीहरूको समस्या समाधानको उपाय खोज्दा समय बितेको पत्तै हुँदैन । नेपालमा शिक्षण पेसालाई अन्तिम अवसरको रूपमा लिन्छन्। तर शिक्षा क्षेत्र सुधारिएको छ । विशेषतः निजी क्षेत्रमा पनि पहिलेको तुलनामा सुविधा राम्रो भएको छ। जिन्दगी चलाउन कुनै काम गर्नै पर्दछ । तर यो सामाजिक विकास तथा उत्तरदायित्व शिक्षा क्षेत्र भएकोले बालबालिकामा हामीले सिकाएका ज्ञान तथा सिप उनीहरूको मस्तिष्कमा कैद भैरहन्छन्। यसले समाज निर्माणमा भूमिका खेल्नेछ । यस कारण नयाँ पीढीलाई शिक्षण पेसा अपनाउन अनुरोध गर्दछु।

The post ‘शिक्षण सामाजिक उत्तरदायित्व बोकेको मर्यादित पेसा हो’ first appeared on

रोबटिक्स एसोसियसन अफ् नेपाल (र्‍यान)ले चार वर्षपछि नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय रोबटिक्स प्रतियोगिताको आयोजना माघ २८ र २९ गते गर्दैछ। ‘यन्त्र साइन्स टेक आन्टरपेनरसिप फेस्टिफल’ अर्थात् यन्त्र विज्ञान प्रविधि तथा उद्यमशीलता महोत्सवको यो सहायक ‘इभेन्ट’ हो । कोशी मिनियन्त्र, मधेस मिनियन्त्र र एआइ कन्फेरेन्सजस्ता अन्य सहायक ‘इभेन्ट’ जुन सम्पन्न भैसकेको छ । ‘एआइ सफ्टबट ह्याकाथन’ भने फागुन ३ र ४ गते हुँदैछ। नेपालमा रोबटिक्स अध्ययन गर्न पाठ्यक्रममा समावेश तथा कलेजहरू नै छैनन भन्छन्, र्‍यानका अध्यक्ष विकास गुरुङ । उनी नेपालमा रोबटिक्स विकास तथा प्रवर्द्धनमा लागेको एक दशक भैसकेको छ । सन्दर्भमा, ‘यन्त्र ९.०’ अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता नजिकै गर्दा र्‍यानका अध्यक्ष विकास गुरुङसँग रिभोसाइन्सका सम्पादक लक्ष्मण डंगोलले गरेको कुराकानीको सम्पादीत अंश:

अन्तर्राष्ट्रिय रोबटिक्सको आयोजना किन ?

सन् २०१० मा रोबटिक्स एसोसियसन अफ नेपाल(र्‍यान) स्थापनापछि रोबटिक्स, अटोमेसन र  एआइमा लाग्ने जतिपनि युवाहरू छन्, उनीहरूलाई एउटै प्लेटफर्ममा ल्याउन पर्ने चुनौती थियो । उनीहरूमा स्वदेशमै केही काम गर्छु भन्ने भाव झल्कन्थ्यो। ती युवाहरूलाई जोड्ने केही हदसम्म मसँग एउटा अन्तर सञ्जाल थियो । उनीहरूको दक्षतालाई थप विकास गर्न बौद्धिक व्यतित्वसँग जोड्न म चाहन्थेँ । त्यसका लागि हामीले राष्ट्रिय रोबटिक्स यन्त्र स्कुल सुरुवात गर्‍यौँ । प्रतियोगिता सुरु गरियो ।

त्यसबेला नेपालमा रोबटिक्स त्यति विकास भैसकेको थिएन । तर, अभियान भने सफल भयो । त्यसपछि यन्त्रमा कला जोड्दै आर्ट टेक एण्ड साइन्स फेस्ट भनेर सुरुवात गरियो । तर, त्यसमा एउटा समस्या देखियो । कस्तो भने, कलासँग सम्वन्धितहरुले रोबटिक्सको ज्ञान र विकासमा प्रयोग हुने कला उनीहरुले प्रस्तुत गरें । तर, रोबटिक्समा लागेकाहरुले भने रोबट कलात्मक बनाउन सकेनन् । त्यो हाम्रो कमजोरी अझै छ।

नेपालमा मूलभूत समस्या देखियो स्नातक अध्ययन गर्दासमेत रोबटिक्स र पछि कता हो कता हो भन्ने खालका कुरा आए। त्यसपछि हामीले यसलाई रोबटिक्स साइन्स टेक एण्ड आन्टरपेनरसीप भन्न थाल्यौँ । त्यही अन्तगत रहेर हामीले अन्तर्राष्ट्रिय रोबटिक्स प्रतियोगिता आयोजना गर्न थालियो । हामीले यन्त्र ५.० सुरु गरेपछि नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय रोबटिक्स प्रतियोगिता सुरुहुन थाल्यो।

प्रतियोगितामा के-के कुरा समावेश हुनेछन् ?

नवप्रवर्तनमा जाने र नेपालमा रोबटिक्सको राम्रो माहौल छ भनेर अन्य मुलुकलाई सन्देश दिने उद्देश्यले अहिले यन्त्र ९.० हुँदैछ। १२ वर्षदेखि गर्दै आएको प्रतियोगिताका दौरान अहिले रोबटिक्स जुधान प्रतिस्पर्धासम्म आइपुगेका छौँ । हुन त आम मानिसलाई यो रोबटलाई जुधाएर के नै हुन्छ जस्तो लागे पनि यसमा रोबट बनाउने सिप लुकेको हुन्छ । एउटा बलियो रोबट बनाउन सक्ने क्षमता विद्यार्थीहरूमा विकास भए भोलिका दिनमा अन्य किसिमका रोबट निर्माणमा काम लाग्ने हाम्रो बुझाइ रहेको छ ।

त्यस्तै, रोबटिक्स फुटबलको आयोजना हुन्छ। त्यस्तै यन्त्र अटोनोमस इण्डस्ट्रिज प्रतियोगिता भइरहेको छ । नेपाली औद्योगिक क्षेत्रमा यन्त्र मानवले काम गर्न पर्ने आवश्यकता बन्दै गइरहेको छ। यो रोबट मकरे र इण्डस्ट्रिजबीच सामञ्जस्यको रूपमा लिन सकिन्छ । त्योसँगै अर्को एउटा प्रतियोगिता रहेको यन्त्र स्वामारोयट भन्ने छ । त्यसमा चै एउटा रोबट-रोबट बिचमा सञ्चार गराउने हुन्छ । त्यसपछि रोबटलाई जिम्मा दिइएको ‘टास्क’ पुरा गर्ने हुन्छ ।

त्यस्तै, १२ देखि १६ वर्ष उमेर समूहका विद्यार्थीहरूका लागि गरिएको प्रतियोगिता रोबोटिन रहेको छ। यसमा कक्षा ९ देखि १२ कक्षासम्मको विद्यार्थीहरू  सहभागी हुन्छन् । यसमा ‘गारबेज टु गोल्ड’ भनेर काम दिइएको हुन्छ । यसमा साधारण खालका रोबट बनाउँछन् जसले फोहरहरू छुट्टाउन पर्ने हुन्छ । बालबालिका लागि ‘यन्त्रकिड्स’  प्रतियोगिता हुन्छ । यसमा कक्षा ४ देखि ८ कक्षासम्म अध्ययनरत विद्यार्थीहरू सहभागी हुन्छन्।

कति देश सहभागी हुन्छन ?

दक्षिण एसियाली देशहरू भारत, बांग्लादेश, भुटान र श्रीलङ्का आउने भएको छ। त्यसबाहेक आइभरीकोस्ट, मालाविक र इरानको टिमसँग कुरा भइरहेको छ । चार वर्ष अघिको प्रतियोगितामा भुटान, भारत र बांग्लादेशलगायत पाँच टिम सहभागी थिए ।

पुरस्कारको राशि कति छ ?

पुरस्कारका राशि ‘रोबटिक्स वार’मा दुई लाख, रोबट इन्टरनेशनलमा साँढे एक लाख,  स्वामानोइडमा एक लाख, यन्त्रटिन्समा ७५ हजार, यन्त्र किड्समा ६० हजार, यन्त्र एक्स्पोमा ७५ हजार र यन्त्र सफ्ट बटमा ६० हजार कायम गरिएको छ । त्यसबाहेक अन्य रचनात्मक पुरस्कार छन् ।

कुन–कुन संस्थाले सहयोग गरेको छ?

शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, काठमाडौँ महानगरपालिका, नगरपालिकाहरू र निजी क्षेत्रबाट सहयोग हुनेछ ।

नेपालमा रोबटिक्स क्षेत्रमा काम गर्दा कस्ता किसिमको चुनौतीका सामना गर्न पर्दछ ?

सामान्यतया रोबटसम्बन्धी ज्ञान र आर्थिक पक्ष खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ । परिवारबाट प्रोत्साहन पनि कम  भइरहेको पाइन्छ । रोबट बनाउन सजिलो काम भने होइन । किनभने, पहिले साना रोबटबाट सुरु गरेपनि पछि ठुला रोबट बनाउँदा नयाँ खालका ज्ञानको खाँचो पर्दछ । नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसँग प्रतिस्पर्धा गर्दा रोबट बनाउन सिकाउने पर्याप्त मेन्टर तथा ज्ञानको अभाव देखिन्छ । त्योसँगै, नेपालमा केही गर्छु भनेर रोबटिक्स कम्पनी खोलेको अवस्था पनि छ । तर नेपालमा इन्भेस्टरहरुले लगानी गरिसकेको अवस्था छैन । यी खालका चुनौती छन् ।

नेपालमा बनेका रोबट कहाँ कहाँ प्रयोग गर्न सकिन्छ ?

जलविद्युतको क्षेत्रमा रोबटिक्स अटोमेसनको प्रयोग गर्न सकिन्छ । रोबटको प्रयोगबाट जलाशय सफा गर्न सकिन्छ । पूर्वसूचना प्रणालीमा पनि रोबटिक्सको प्रयोग बढ्दैछ । रोबटिक्स भन्ने वितिकै अन्डरग्राउण्ड रोबटिक्स, ग्राउण्ड रोबटिक्स र एरियल रोबटिक्स हुन्छन् । अहिले आकाशमा उड्ने ड्रोनको प्रयोग अत्याधिक भइरहेको छ। ट्रान्समिसन,  सिडबम्पिङ ड्रोन, मेडिकल ड्रोन र डेलिभरी ड्रोनहरु छन् । कृषिमा ड्रोनको प्रयोग बढ्दै गैरहेको छ। शैक्षिक क्षेत्रको हकमा स्टिम एजुकेसनमा समावेश छ । औद्योगिक क्षेत्रमा ‘लजिस्टिक म्यानेजमेन्ट’ गर्न प्रयोग गरिन्छ । रेस्टुरेन्टमा खाना डेलिभरी गर्न रोबटको प्रयोग भइरहेको छ ।

परिवार, कलेज तथा औद्योगिक क्षेत्रले पनि रोबटिक्समा जनशक्ति तयार गर्न मद्दत नगरिरहेको अवस्थामा कसरी अगाडी बढ्न सकिन्छ ?

चुनौती सधैँ रहन्छ । प्रतियोगिता नै विद्यार्थीहरूको सिप विकास हुने स्थान हुन । प्रतियोगितामा विजयपछि नगद पुरस्कार पनि प्राप्त गरिरहेका हुन्छन्। नाम र दाम पाएपछि परिवार तथा कलेजहरूले पनि सहयोग गरेको अवस्था देखिन्छ । यसको लागि निरन्तर रोबटिक्समा लाग्ने हो । सरकारले यसमा पूर्ण साथ दिनुपर्दछ।

अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा रोबटिक्स प्रतिस्पर्धामा नेपाली विजयी भएका छन् ? 

भारतमा भएको आइआइटी टेक फेस्टमा दोस्रो र तेस्रो भैसकेका छन् । अमेरिकामा भएको रोबटिक्स प्रतियोगितामा पनि प्रथम भएको थियो । पुलचोक रोबटिक्स क्लबका टिमले विभिन्न श्रेणीमा पुरस्कार हासिल गरिसकेको छ ।

रोबटिक्सको विकासमा सरकारले कस्तो भूमिका खेलेको छ ?    

सरकारले विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तन नीतिमा रोबटिक्स समावेश गरेको छ। पछिल्लो समय सरकारले विज्ञान तथा प्रविधि क्षेत्रमा एक अरबको बजेट विनियोजन गरेका छन् । त्यसबाट रोबटिक्सको क्षेत्रमा पनि पक्कै आउने छ। नास्टले पनि सहयोग गर्दै आइरहेको छ । रोबटिक्स र एआइ नीति बन्नेक्रममा छ । सरकारले अप्रत्यक्षरुपमा सहयोग गरिराखेको छ ।

औद्योगिक क्षेत्रले कतिको साथ दिएको छ? उनीहरूको रोबटिक्समा कतिको रुचि छ ?

हामीले रोबटिक्सको कुरा ठुला औद्योगिक क्षेत्रका सञ्चालकहरू समक्ष सुनाउन पाएका छैनौँ। रोबटिक्सको प्रयोगले उत्पादकत्वमा वृद्धि हुने कुरामा उहाँहरूसँग अन्तरसंवाद गर्ने अवसर मिलेको छैन। त्यसका लागि पव्लिक पाइभेट पार्टनरसिप (पीपीपी) मोडलको बहस सुरुवात गरिरहेका छौँ ।

नेपालका औद्योगिक क्षेत्रमा रोबटिक्स आवश्यकता भए पनि नेपाली रोबटलाई त्यति सान्दर्भिक नठानेको पो हो कि?

मलाई लाग्छ नेपालका औद्योगिक क्षेत्रका मानिसले नेपालीले स्मूथ तथा मजवुद रोबट बनाउन सक्छन् भन्ने छैन । यसको पछाडिका कारण चीन र भारतसँग उहाँहरु टेक्नोलजीको क्षेत्रमा भर पर्नु रहेको छ। त्यसमा थप अगाडी बढ्न हामीले चीनमा रहेको संस्था ‘चाइनीज इन्स्टिच्यूट अफ इलक्ट्रोनिक्स’सँग समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरेका छौँ । कोरियन रोबटिक्स एसोसियसनसँग पार्टनसिप गरेका छौँ । ‘ग्लोबल रोबटिक्स कल्चर’ मा समावेश भएका छौँ । यसले विदेशी संस्थामा गएर हाम्रा विद्यार्थीले सिक्न वातावरण तयार हुने र नेपालमा रोबटिक्स इण्डस्ट्रिज निर्माणमा भूमिका खेल्नेछ । नेपालमा रोबट प्रयोग गरेर रेस्टुरेन्ट सञ्चालनमा छन् । रिद्दि सिमेन्टले रोबट टेकनोलजी प्रयोग गरेको छ । त्यसको अलबा इलेकट्रोनिक्स डिभाइसमा प्रयोग हुने पीसीवी इचिङ मेसिन र लेड मेसिनमा प्रयोग गरेको पाइन्छ ।

रोबटिक्स र इलेकट्रोनिक्स नङ र मासुको सम्बन्ध देखिन्छ, नेपालमा इलेकट्रोनिक्समा इन्जिनियरिङ गरेकाले रोजगारी पाउन सकिरहेका छैनन्, त्यस्तो अवस्थामा नेपालमा रोबटिक्स क्षेत्रमा जनशक्ति कसरी खपत हुन्छ?  रोजगार सृजना कसरी हुन्छ ?

यो ‘प्याराडक्स’ जस्तो देखिन्छ । तर रोबटिक्समा लाग्दै ड्रोन उडाएर एक दिनमा तीस हजारसम्म आम्दानी गरेको पाइन्छ। हाइड्रोपावरमा अटोमेसनको काम गरेर पैसा कमाइरहेका छन् । कृषिमा अटोमेसनको काम गरेर व्यापार गरिरहेका छन् । सुरुवातमा यो कठिन देखिन्छ । मिहिनेत गर्नेले पैसा कमाइरहेका छन् ।

भनेपछि रोबटिक्समा स्टाअप कम्पनीले रोजगार दिइरहेको छ?   

नेपालमा करिब ९० जति रोबटिक्स क्षेत्रका स्टाअप कम्पनीहरू छन् । उनीहरूले मजाले काम गरिरहेको छ । उनीहरू ‘स्टेसन’ भइरहेको देखिएको छ।

रोबटिक्स शिक्षाको मूल्याङ्कन कसरी गर्न सकिन्छ ?

नेपालका इन्जिनियरिङ कलेजमा यस विषयमा अध्यापन हुँदैन । विद्यालय तहमा हामीले घचघच्याइरहेको अवस्था छ । विद्यालय तहमा विद्यार्थीहरूले केही सिकिरहेको छ । यसले केही जनशक्ति उत्पादनमा सहयोग पुगिरहेको छ । विदेशमा मेगाट्रोक्सिस अध्ययन गर्ने, रोबट इलेकट्रोनिक्स पढ्ने, रोबटिक्स प्रोसेसिङ अटोमेसन पढ्नेले धानेको छ। रोबटिक्स क्लवहरुले नेपालको रोबटिक्स धानिराखेको अवस्था छ ।

पाठ्यक्रममा रोबटिक्स किन समावेश गरिएन ?

नेपालमा रोबट उत्पादन गर्ने कम्पनी छैन। साधारणमा रूपमा नेपालमा इण्डस्ट्रिज नभएसम्म अध्यापन नगर्ने भन्ने खालको देखिएको छ। तर ‘एआइ’ कम्पनीहरू खुलेका छन् । जसका कारण एआइ अध्ययन हुन थालिसकेको छ ।

र्‍यानले यस विषयमा कुरा किन उठाउन सकेन ?

हामीले यस विषयमा कुरा उठाइरहेका छौँ । राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा रोबटिक्स महत्त्व बढ्दै छ। मुख्य कुरा नेपालमा रोबटिक्स इण्डस्ट्रिज नभएकोले भन्ने देखिन्छ ।

अन्त्यमा केही भन्नुहुन्छ ?

रोबटिक्स प्रतिस्पर्धाको मुख्य उद्देश्य भनेको भोलीका दिनमा नेपालमा रोबटिक्स इण्डस्ट्रिज बढोस् भन्ने हो । यस क्षेत्रमा सरकार र औद्योगिक क्षेत्रले सहयोग गर्न जरुरी छ । जसले भविष्यमा इण्डस्ट्रियल इनोभेसन हुँदै जानेछ ।

The post ‘यन्त्र ९.०’ प्रतिस्पर्धा अन्तर्राष्ट्रिय रोबटिक्समा प्रवेश गर्ने माध्यम हो first appeared on

नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट)मा करिब १२ वर्ष वरिष्ठ वैज्ञानिकको रूपमा काम गरिसकेका डा. रवीन्द्र प्रसाद ढकाल अहिले सचिवको भूमिकामा छन् । उनीसँग सागा विश्वविद्यालय जापानमा  केमिकल इन्जिनियरिङमा अध्ययन-अनुसन्धान गरेको अनुभव छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट रसायनशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका डा. ढकालले युनेस्कोको छत्रवृत्तिमा बायो-अर्ग्यानिक इन्जिनियरिङ विद्यावारिधि गरेका थिए । त्यस्तै सचिव ढकालसँग विगतमा त्रिविमा केही समय रसायनशास्त्र अध्यापन गराएको अनुभव पनि छ । सन् २०१० मा जापानबाट नेपाल फर्केपछि उनी नास्टमा प्रवेश गरेका थिए । नास्टमा प्रविधि संकाय प्रमुख भएर उनले सन् २०१७ देखि काम गरेका थिए ।  प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालको दोस्रो कार्यकालमा उनले विज्ञान प्रविधि सल्लाहकारको रुपमा करिब ९ महिना काम गरेका थिए । त्यस अलावा उनीसँग प्लास्टिकबाट इन्धन निकाल्ने, बायोचार बनाउने  र बायोडिजेल निकाल्ने अनुसन्धानात्मक परियोजनामा काम गरेको प्रशस्त अनुभव छ ।  करिब छ महिना अगाडि  मात्रै  उनी  प्रथम श्रेणीको अधिकृत भएका थिए । लगतै नास्टका कुलपति प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले नास्टको प्रशासनिक, प्राज्ञिक तथा व्यवस्थापकीय हिसाबले सचिव पदको जिम्मेवारी दिएको उनी बताउँछन्। उनी भन्छन्, ‘विगतमा जनशक्ति तथा बजेट अभावले काम गर्न सकेनौं ।’ सन्दर्भमा, नास्टको वार्षिक दिवस नजिकै गर्दा  नास्टको भावी तथा वर्तमान अवस्थाको सेरोफेरोमा रिभोसाइन्सका सम्पादक लक्ष्मण डंगोलले सचिव ढकालसँग गरिएको कुराकानीको संम्पादीत अंश:

नास्टमा विभिन्न पदमा बसेर काम गर्दा र सचिवको भूमिकामा प्रशासन चलाउँदा कस्तो अनुभव भइरहेको छ ?

मैले केही फरक अनुभूत गरेको छु । पहिले प्रशासनले कम बजेट दिएर काम गराउनु पर्छ भन्ने मान्यता हुन्थ्यो । वैज्ञानिक तथा प्राविधिक भने पर्याप्त बजेट उपलब्ध भए मात्र काम गर्न सकिन्थ्यो भन्ने हुन्थ्यो । एउटा समन्वयको अभाव हुन्थ्यो । वैज्ञानिक भएको नाताले पूर्ण रुपमा काम सफल हुनुपर्दछ भन्ने हुन्थ्यो । प्रशासक भने नियमले मिल्दैन, यो हुँदैन भन्ने धारणा राखेको पाइन्थ्यो । त्यस्ता कुराबाट अव नास्टका वैज्ञानिकले अड्चन खेप्न पर्ने हुँदैन । अव वैज्ञानिक साथीहरूलाई ऐन तथा नियमका कुन धारा वा दफाले अड्चन आउँछ, त्यसलाई सुधार वा परिमार्जन गर्ने दायित्व सचिवले लिन्छ । त्यस्ता समस्या समाधानका लागि प्राज्ञ सभा वा मन्त्रालय कहाँ छलफल गर्नु पर्दछ, त्यसका लागि म काम गर्न तयार छु । यसले नास्टमा वैज्ञानिक अनुसन्धानको बाटो खुल्छ भन्ने मेरो बुझाई छ ।

चार दशक अगाडि स्थापना कालको नास्टको उद्देश्य अहिले परिमार्जन गर्न पर्ने अवस्था तथा चुनौतीहरू देख्नु भएको छ ?

पक्कै पनि छ । यहाँ मात्र होइन संसारमा भएका जति पनि प्रयोगशालामा युवा जनशक्तिको अभाव छ,  त्यहाँ कम काम भएका पाउँछौँ । त्यसकारण नियमित काम गर्नका ‘वर्क फोर्स’का रूपमा युवा जनशक्तिलाई केन्द्रमा राख्न पर्दछ भन्ने धारणा छ । जतिखेर मन्त्रालयको उपस्थित नभएका बेला जसरी सर्वाङ्गीण विकासका लागि भनेर जे कुरा विकास गरिएको थियो,  त्यसमा केही रूपान्तरण स्वाभाविक देखिन्छ । केही रूपान्तरणका भरमा नास्टलाई साँच्चै अर्को भूमिका खोज्न पर्दछ भन्ने अहिले पनि मलाई लाग्दैन । किनभने यति विस्तृत रूपमा नास्टको ऐन बनेका छन् त्यस भित्र हामीले गर्न खोजेको कुरा सबै अटाउँछन् । त्यसकारण उद्देश्य, लक्ष्य र म्यान्डेटका कुरामा फेरबदल गर्नुपर्ने आवश्यकता मलाई बोध छैन । प्रविधि हस्तान्तरणको कुरा र  नवप्रवर्तनका कुरामा रूपान्तरण गर्नुपर्ने कुरा छन् । त्यसकालागि नास्टलाई नेपाल सरकारले कसरी हेर्छ भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण देखिन्छ ।

विगतमा बाहिर देखिने गरेर नास्ट र मन्त्रालयको बिचमा कुरा बाझिएको जस्तो बुझ्न सकिन्थ्यो, अहिले अवस्था कस्तो छ ?

मेरो विचारमा मन्त्रालयसँग असहज वातावरण अहिलेसम्म मैले अनुभूति गरेको छैन । अहिले भएको के हो भने, एक आर्थिक वर्ष भित्र नास्टमा भए-गरेको अनुसन्धानको प्रतिवेदन दिनुहोस् भन्ने एउटा पाटो छ । तर हामीले खोजेका प्रविधि तथा प्रयोगशालामा चाहिने जनशक्ति र देशको आवश्यकता अनुसार अनुसन्धानको दायरा निर्धारण गर्न मन्त्रालय वाधा भएको छैन । म वैज्ञानिक रूपमा कार्य गर्दा जसरी मन्त्रालयमा कुरा राखिन्थ्यो, त्यसरी नै सचिव भएको अवस्थामा पनि राख्दै आएको छु । यस हिसाबले मन्त्रालय र नास्टबिच कुनै टसल छैन । सहकार्य गरी काम भइरहेको छ । मन्त्रालयको समिति वा नास्टको समितिमा एक आपसमा सदस्य छन् । बैठकहरुमा राम्रै वातावरण छन् । नास्टले योजना पठाएअनुसार मन्त्रालयले स्वीकृत नगरेको तथा अर्थ मन्त्रालयबाट पनि कार्यक्रमलाई कम बजेट दिइएको भन्ने कुरा साँचो होइन । यसलाई प्राकृतिक रूपमा बुझ्न पर्दछ भन्ने लाग्दछ । 

अहिलेको सरकारले नास्टलाई कतिको प्राथमिकता दिएको छ ?

नास्टको प्राज्ञ सभामा सम्माननीय प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले प्राथमिकता क्षेत्र चयनमा नपरेका संघसंस्थाहरुको सूची तयार भइरहेको जानकारी दिनु भएको छ । अव त्यस सूचीमा नास्टलाई समावेश गर्ने भन्नु भएको छ ।

अर्को, मन्त्रालयले बजेट दिएन भन्नु भन्दा पनि उसले यथेष्ट ‘जस्टिफिकेसन’ खोज्नु स्वाभाविक छ भन्ने मलाई लाग्छ । मन्त्रालयले ‘किन खर्च गर्ने र खर्च गरेपछि जनता वा राज्यलाई के फाइदा हुन्छ भनेर सोध्ने’ स्वाभाविक लाग्छ । कतिपय अवस्थामा हामी वैज्ञानिकहरूले पनि स्पष्ट जवाफ दिन सकिराखेका छैनौँ, त्यसमा हामी कोसिस गरिराखेका छौँ । त्योसँग विज्ञान प्रविधिको विकासका लागि ‘क्रिटिकल नम्बर अफ इन्टलेक्चुल ग्रुप’ चाहिन्छ । त्यो ग्रुप नहुँदासम्म हाम्रो राष्ट्रको ‘इनकम’ ट्रयापमा परिरहेको छ । त्यसकारण हामीले सोचे वा खोजेजस्तो डेलिभरी गर्न नसक्नु पनि स्वाभाविक हो । अहिले हामी अर्थ मन्त्रालयले बजेट कटायो वा विज्ञान मन्त्रालयमार्फत् कार्यक्रम अर्थ मन्त्रालयमा पठाएन भन्ने हामीलाई लागेको छैन । हामीले लगेका कार्यक्रमको सिलिङ मन्त्रालयले तोक्न पर्ने हुन्छ । नास्टका कार्यक्रमलाई कुन भ्यालु दिनु पर्ने हो त्यो दिइएको भने छैन । यो सत्य हो । यो स्वीकार गर्दछु ।

नास्टमा आएका बजेट अधिकांश प्रशासनिक क्षेत्रमै खर्च हुन्छ भनिन्छ, त्यसलाई कसरी लिनुहुन्छ? प्रशासनिक क्षेत्रमा कति प्रतिशत खर्च हुन्छ ?

नास्टले प्राप्त गरेको बजेट सबै नास्टले खर्च गर्ने भन्ने हुँदैन । नास्टले विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान गर्ने उत्कृष्ट विद्यार्थीलाई अनुदान र राम्रा काम गर्ने वैज्ञानिकलाई प्रदान गर्दछौँ ।  त्योसँगै नपढेका मानिस विशेष प्रतिभावान् छन् भने उहाँहरूलाई पनि सहयोग गर्छौ । सहकार्यको माध्यमबाट प्राज्ञिक प्रस्ताव आएमा सहयोग गरिराखेका छौँ । सरदररुपमा प्राप्त गरेको बजेटको आधारमा करिब ३० प्रतिशत नास्ट बाहिरका विज्ञान तथा प्रविधिका क्षेत्रमा अनुदान दिन्छौँ । त्यस्तै आन्तरिक अनुसन्धानमा ३० प्रतिशत खर्च हुन्छ । बाकी ४० प्रतिशतको हाराहारीमा प्रशासनिक तथा तलबमा खर्च हुन्छ । विगत चार दशकमा नास्टले पाएको कूल बजेट ३ अरब ९७ करोड हो । त्यसलाई अझै ‘निटीग्रीटि’को रूपमा हेर्ने हो भने विगत दश वर्षमा नास्टले प्राप्त गरेको कूल बजेटको ५५ प्रतिशतको हाराहारीमा छ ।

सुरुमा नास्टको दरबन्दी २३१ जना थियो । अहिले घटेर जम्मा ३१ जना छ । बाँकी रहेका सबै कर्मचारीले अहिले पेन्सन खाइरहेको अवस्था छ । जसले नास्टमा आएर काम गरिरहेका हुँदैन । त्यो रकम प्रशासनिक खर्चमा जोडिन्छ । यस कारण चालिस वर्ष अगाडि २३१ जना चाहिन्थ्यो भने अहिले एक हजार कर्मचारी चाहिने हो नि!  तर त्यस्तो हुन सकेन । नास्टले सोचेजस्तो काम पनि गर्न सकेन ।

उदाहरणका लागि हेर्न हो भने, जापानको जिएस नास्ट जस्तै संस्था छ त्यसमा प्रशासनिक खर्च ३० प्रतिशत छ । उसको कूल बजेट ३० खरब छ । त्यसको तीस प्रशासनिक खर्च र बाँकी पैसा अरू वैज्ञानिकहरूलाई सहयोग गर्ने गर्दछ। त्यसले अनुसन्धान गर्दैन । त्यसकारण ती संस्थाले ६६ प्रतिशत अनुसन्धानमा खर्च गर्दछ । त्यस्तै,  हामी पनि ३० प्रतिशत अनुसन्धान वृत्तिमा, ३० प्रतिशत नास्टको प्रयोगशाला र बाँकी रहेको ४० प्रतिशत प्रशासनिक खर्च गर्छौ । त्यो ४० प्रतिशत भित्र पनि अवकाशका कर्मचारीलाई पेन्सन दिइरहेका छौँ । यसरी हेर्दा कमी लागेको हो

कतिपय अवस्था नास्टले प्राप्त गरेको बजेट फिर्ता गएको भन्ने छ नि !

पहिलो, बजेट किन फर्कियो भन्ने सवालमा भने, हामीले प्रविधि किन्न टेन्डर आव्हान गर्नुपर्ने हुन्छ। हामीले आंकलन गरेको भन्दा खरिदकर्ताले उल्लेख गरेको लागत अनुमान चैँ बढी हुन्छ । जुन उनीहरूले गरेको डिमान्ड अनुसार रकम दिन सक्दैनौँ, बजेट नपुग भएपछि कार्यक्रमको बजेट फर्केर जान्छ । कतिपय अवस्थामा हाम्रा कर्मचारीको काम गर्ने क्षमता नपुग्दा फर्केर जान्छ । कोभिडका बेला फर्केर गए।

दोस्रो, नास्टले अनुदान दिएका वैज्ञानिकहरूको प्रतिवेदन आएपछि तेस्रो किस्ताको रकम दिनुपर्ने हुन्छ । तर वैज्ञानिकहरूले समयमा प्रतिवेदन दिन सक्दैन त्यस्ता रकम फर्केर जान्छ । किनभने कतिपय अनुसन्धान छ महिनामा सकेर प्रतिवेदन बुझाउने भन्ने हुँदैन । त्यसकारण उहाँहरूलाई दिने बजेट प्रतिवेदन नआई दिन ऐनले दिँदैन । कहिले हामीले खोजेको सामान बजारमा उपलब्ध नहुने, कहिले टेन्डर रकम बढी हुने, र हिले अन्तिम किस्ता दिन पाइँदैन । त्यस कारणले त्यस्ता बजेट फर्केर जान्छ । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा, कहिलेकाही छुट्टाइएको शीर्षकमा सम्पूर्ण बजेट खर्च गर्न सान्दर्भिक हुँदैन । भनेपछि त्यो रकम खर्च भएन । त्यो रकम अर्को विधि र प्रक्रिया नमिली खर्च गर्ने कुरा पनि आएन । त्यो रकम राज्यकै ढुकुटीमा फर्केर जान्छ। अर्को वर्ष अर्कै शीर्षकमा फर्काउन लबिङ गरिराखेका हुन्छौ । यसर्थ, बजारमा सुनेका कुरा केही प्रतिशत सत्य हो, त्यसलाई हामी सुधार गर्दै लैजान्छौँ ।

नास्टको क्षेत्राधिकार बढाउने भनेर पूर्व उपकुलपति प्राडा जीवराज पोखरेलको पालदेखि नास्टको शाखा कार्यालय खोल्ने कुरा भयो तर राम्रोसँग सञ्चालनमा आउन सकेन भन्ने छ, खास कुरा के हो?

त्यो विशिष्टकृत प्रयोगशाला सातै प्रदेशमा रहने भन्ने अवधारण हो । गत वर्ष सम्पर्क कार्यालय खोल्ने निश्चित बजेट थियो । पछि बजेट सकियो । सञ्चालन गर्न चाहिने जनशक्ति थिएन । त्यसलाई अहिले सञ्चालनको निमित्त हामीले कार्यविधिमा भएका त्रुटि सच्चाएर अस्थायी जनशक्ति नियुक्ति गर्दैछौं । त्यो छिट्टै आव्हान हुनेछ । त्यसमा पिएचडी, स्नातकोत्तर र स्नातक गरेका आवश्यक जनशक्ति लिनेछौँ । त्यसपछि प्रयोगशाला सञ्चालनमा ल्याउँछौँ ।

प्रयोगशाला सञ्चालनका लागि व्यवस्थापन समिति बनाएका छौँ । समितिले के-के अनुसन्धान गर्ने हो त्यो किटान गर्दैछौँ। हामीले विना तयारी गरियो भन्दा पनि सुरुवात नगरी अगाडि बढिन्न भन्ने ठानेका छौं । र, विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गरेर एक वा दुई कोठा लिएर सञ्चालनको तयारी गरिएको हो । अव त्यो पूर्ण रुपमा सञ्चालन हुनेछ । अहिलेको उपकुलपति प्राडा दिलीप सुब्बा यसमा कुरामा सकारात्मक हुनुहुन्छ ।

विशिष्टीकृत प्रयोगशाला सञ्चालनका लागि बजेट कति बढेर आएको छ ?

अहिले हामीलाई प्राप्त बजेट करिब ४३ करोड जति छ । गत आर्थिक वर्षमा करिब ३६ करोड  थियो । त्यस्तै विशिष्टीकृत प्रयोगशाला सञ्चालनका लागि अघिल्लो वर्ष करिब ३० लाखको बजेट थियो । यस वर्ष १ करोड ३० लाखको बजेट छ । यसबाट केही काम गर्न सक्छौँ । त्यसलाई पूर्णरुपमा सञ्चालन गर्न प्रदेश सरकारसँग पनि सहकार्य गरेका छौँ । उहाँहरूले पनि सहयोग गर्ने बाचा गरेका छन् ।

प्रसङ्ग बदलौँ,  ‘फर्क फर्क वैज्ञानिक तिमीलाई डाक्छ नेपाल’ भन्ने कार्यक्रम पूर्ण रुपमा सञ्चालन आउन सकेन,  कति फर्के वा अवस्था कस्तो छ ?  अव कसरी अगाडि बढ्छ ?

पहिलो, हामीले उहाँहरूलाई नेपाल ल्याएर खुसी पार्न सकिएन । यो हामीले आत्मसात् गरेको कुरा हो।  त्यसपछि हामीले कार्यविधिमा केही परिमार्जन गर्‍यौँ । अहिले तीन वा छ महिना वा नौ महिना छुट्टीमा आएर नेपालमा सेवा गर्न सकिने प्रावधानमा ‘ब्रेन पुलिङ’ कार्यक्रम तय गरिएको छ। त्यसमा विदेशबाट नेपाल आएर अन्य संस्थामा आबद्ध भएर पनि नास्टसँग मिलेर काम गर्न सकिन्छ भन्ने छ। त्यस अन्तर्गत गत आर्थिक वर्षमा दुई जना छनोटमा परेका थियो । त्यसबाट एक जना नियुक्त भएको छ । उहाँले भूकम्प पूर्व सूचना प्रणालीमा काम गर्दै हुनुहुन्छ । अझैपनि, विदेशी सुविधाको अनुपातमा नेपाली सुविधा कम हुने तथा ‘ब्रेन पुलिङ’ कार्यक्रम अनुसार जोडिन आउनु भएको वैज्ञानिकहरू विदेशी रकमसँग तुलना गर्दा नास्ट छाँयामा परेको प्रस्टै देखिन्छ । यसलाई सुधार गर्दै अगाडि बढ्न आवश्यक छ ।

कर्मचारी पदपूर्तिलाई कसरी गरिन्छ ?

कर्मचारी पदपूर्तिका लागि लोकसेवा आयोगलाई चाहिने नियमावली निर्माण गरिसकेको छ । नास्ट सेवा छ, त्यसको सदस्य सचिवको भूमिकामा स्वयम मै छु । लोकसेवा आयोगले ६१ जनाको विज्ञापन गरिसकेको छ । यो करिब तीन महिनामा पूर्ण हुनेछ ।

नास्टमा रहेका करार कर्मचारीहरूको समस्या पनि समाधान हुन्छ ?

त्यसको पनि समाधान हुन्छ । त्यो प्रक्रिया अगाडि बढेर परीक्षा भैसकेको छ । कतिपय वैज्ञानिक साथीहरू उत्तीर्ण हुने हाम्रो मान्यता छ । र, करारमा भएका दुई तीन जना साथीहरूले परीक्षा दिन पाएनन् । त्यो समस्या अझै कायम छ । जुन बेला हामीले जसरी करारमा नियुक्ति गरेका थियौँ, त्यो परिवेश अहिले छैन । त्यसकारण कतिपय साथीको उमेरले दिँदैन, ‍त्यसमा कसरी अगाडि बढ्ने भन्ने विज्ञान मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय र लोकसेवा आयोगसँग पनि छलफल गर्ने तयारीमा छौँ । आन्तरिक छलफलमा भएका विषयमा ती कर्मचारीले अदालतमा मुद्दा हालेको अवस्था छ । यो भन्दा बढी बोल्न मिल्न मिलेन।

साइन्स सिटीको कुरा यस अगाडिका उपकुलपति लागिरहनु भएको थियो, त्यो अव पूर्ण हुन्छ ?

त्यसलाई निरन्तरता दिने कुरा छ । तर नास्ट आफै निर्माणको प्रक्रियामा सहभागी हुन नमिल्ने प्रकृतिको छ । तर त्यसको अवधारण विकासका लागि कस्तो सिटीलाई साइन्स सिटी भन्ने टेक्निकल पाटोमा हाम्रो सहभागी हुनेछ । पूर्वाधार विकासका लागि सहरी विकास मन्त्रालय, स्थानीय सरकार, काठमाडौँ महानगरपालिका र ललितपुर महानगरपालिका सहभागी हुन सक्छन् । अवधारणाको जिम्मेवारी भने लिन चाहन्छौँ । त्यसको लागि केही बजेट आएको छ ।

पछिल्लो समय पिरामिड ल्याब सञ्चालन गर्ने भन्ने कुरा आएको छ, त्यो कसरी सञ्चालन हुनेछ

हालसालै पिरामिड ल्याब भ्रमण गरी स्थानीय जनप्रतिनिधिसँग छलफल गरेर आएको छु । यसभन्दा अगाडि पनि निकै संवाद भएको थियो । हामीलाई लागेको कुरा के हो भने,  त्यो स्थापना कालमा भूमिका खेलेका संस्थाको पनि भूमिका बिर्सन हुँदैन भनेर सम्पर्क गरिरहेकै थियौँ । अहिले उहाँहरूले पनि केही बजेट दिने र मिलेर काम गरौँ भन्ने कुरा भएको छ । त्यो उच्च हिमाली अनुसन्धान प्रयोगशाला नास्टको भएकोले अन्यसँग पनि मिलेर काम गर्न सकिन्छ । स्थानीय सरकारलाई सहभागी गराएर अगाडि बढ्ने योजना छ।

पिरामिड ल्याबको बारेमा स्थानीय सरकार प्रमुखको अपेक्षा के थियो ?

स्थानीय सरकारले कुन सेक्टरमा कसरी सहयोग गर्ने भन्ने कुरा आएको छ । पछि हामी छलफल गरेर निष्कर्षमा पुग्नेछौँ ।

जलवायु परिवर्तनसँग सम्वन्धित अनुसन्धानबाहेक अन्य पनि हुनेछ ?

त्यस क्षेत्र पर्यटकीय आर्कषणको क्षेत्र भएकोले स्थानीय जनतालाई आवश्यक प्रविधिमा टेवा पुर्‍याउन सकिन्छ । कतिपय प्लास्टिकजन्य फोहरको व्यवस्थापनमा काम गर्न सकिन्छ । किनभने अझै पनि प्लास्टिक बालेको देखियो ।

अन्तरिक्ष विज्ञानको विकास कसरी अगाडि बढ्छ ? के अन्य विदेशी निकायसँग पनि सहकार्य हुनेछ ?

पहिलो विदेशी संस्थासँग मिलेर न्यानो स्याट बनाएर प्रक्षेपण गरियो । अहिले गैरसरकारी संस्था राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रतिष्ठानसँग सहकार्य गरेर केही काम गरिराख्या छौं। विदेशी निकायसँग सहकार्य भएरै न्यानो स्याट अन्तरिक्षमा प्रवेश गराएको हो । त्यसकालागि थप काम गर्न एउट टिम बनाएर काम गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । नयाँ प्रविधि विकासमा प्रवेश गर्ने भूमिका नास्टले लिएको हुँदा हामी अन्तरिक्ष प्रविधिमा काम गर्न चाहन्छौं । योसँग सम्वन्धित अन्य संस्थाले के कसरी गर्छ भन्ने हाम्रो चासोको विषय होइन । नास्टका एक जना कर्मचारी विद्यावारिधि गरिरहेका हुँदा उहाँ आएपछि टिम बनाएर अगाडि बढ्ने छौं ।

भूकम्प पूर्व सूचना प्रणाली पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउन सकेन, किन होला ? कतिपय रूपमा सञ्चालन गर्न नदिएको भन्ने कुरा सुनिन्छ,  के यो सत्य हो ?

पहिलो, छिमेकी राष्ट्र चीन सरकारले सञ्चार क्षेत्रमा गरेको सहयोगलाई मध्यनजर गर्ने हो भने भुइचालोसँग जडान गरिएको प्रविधिबाटै सूचना लैजान पर्ने आवश्यकता छैन । नेपाल टेलिकममा धेरै उपकरणहरू जडान छन्। अव रह्यो ०७२ सालको भूकम्पपछि चीनको केरलाईफ इन्सिच्यूटले जसरी भूकम्पीय पूर्व सूचना प्रणाली सहयोग गरेको थियो । त्यस बेला भूकम्पमा काम गरिरहेको संस्थाले त्यसमा काम गर्न नचाएपछि, नयाँ प्रविधि भित्र्याउने तथा त्यसमा थप अध्ययन अनुसन्धानमा अगाडि बढ्ने भनेर नास्ट लागेको हो । यसबाट अन्य केही गर्न नसके पनि भूकम्पको पूर्व सूचना दिएर मानिसको ज्यान जोगाउन सकिन्छ भन्ने प्रस्ट छ । तर त्यसमा प्राविधिक जनशक्तिको कमी रह्यो ।

दोस्रो, सहकार्यका लागि केही बजेट चाहिन्छ । विगत पाँच वर्षसम्म त्यसलाई हामीले सञ्चालन गर्‍यौँ । ती ६५ वटा उपकरणमा जडित सिमकाडमा रिचार्ज गर्ने काम गरेका थियौँ । अहिले पनि त्यसले काम गर्नेछ । तर हामीले खोजेको प्रविधि सिमकार्ड प्रयोग गरेर सूचना दिने खालको होइन । हामीले देशभरका जनतालाई भूकम्प जाने सम्भावनाको पूर्व सूचना दिने हो। त्यो काम गर्न नेपालका भूगोलमा केही प्राविधिक समस्या देखियो । हामीले केअरलाइफसँग सम्पर्क गर्दा ’चीनमा काम भइरहेको तर नेपालमा किन काम हुन सकेन भनेर हामी अचम्ममा छौँ,’ भन्ने जस्ता कुरा आए। हामीले नेपाल टेलिकमका इन्जिनियरहरूसँग पनि सहकार्य गरौँ, त्यसबाट परिणाम आउन सकेन । चाइनिज भाषामा भएको कारणले समस्या उत्पन्न भए । अनि हामीले त्यस्तै नयाँ खाले प्रविधि विकासमा काम गर्ने भनेर लागि परेका छौँ। त्यसकालागि गत वर्ष टेन्डरको आव्हानसमेत भएको थियो । पछि टेन्डर रद्द भयो । यस वर्ष १६ लाख बजेट आएको छ,  त्यसले एउटा स्टेसन पनि बन्दैन । एउटा स्टेसन बनाउन ८० लाख लाग्दछ । त्यसका लागि प्रदेश सरकारसँग सहकार्य गर्ने सोच बनाएका छौँ ।

विज्ञान प्रविधि र नवप्रवर्तन पछि एआइको कुरा पनि आइरहेको छ, एआइमा काम गर्ने योजना के-के छन् ?

सीमित कार्यक्रम छ । पर्याप्त बजेट नभएकोले थोरैलाई मात्रै अनुदान दिन सकिन्छ । अर्को कुरा सिकाइ के रह्यो भने,  हामीले जुन चीजलाई इनोभेसन भनेका छौँ, सिनारियो फरक छ भन्ने हाम्रो ठम्याइ रह्यो । हामीले जुन चीजलाई इनोभेसन, प्रविधि विकास अथवा नेपालमा पहिलो पटक गर्ने प्रयास भनिएको छ, यी तीन चीज अन्तर घुलन हुन्छ भन्ने मान्यता हो । इनोभेसन लोकल हुनुपर्दछ भन्ने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता हो ।

नास्टले सक्ने जति इनोभेसनको क्षेत्रमा काम गर्ने लक्ष्य छ । सङ्कटका बेला हामीले इनोभेसन खोजेनौ । त्यस बेला प्रविधि विकास खोज्यौँ । कार्यविधिमा परिमार्जन गरेर प्रविधि विकासमा लाग्यौ । कोभिडका बेला केही काम गर्‍यौँ । हामीले गरेका कामलाई अन्यले इनोभेसन भन्थेँ होलान्, तर हामीले त्यस्तो भनेनौँ ।

विद्यालय तहका विद्यार्थीहरू अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पियाडमा सहभागी भएर पदक ल्याइरहेका अवस्था छ, त्यसमा नास्टले खासै सहयोग गरिएको देखिँदैन किन होला?

अर्थ मन्त्रालयले तोकेको परिधि बाहेक अन्यत्र जान सकिँदैन । तपाईँले भनिराखेका कुरा हाम्रा बजेट निर्माणको बेला आइपुग्दैन । नेपाल सरकारबाट आएका बजेटले अन्तर्राष्ट्रिय गतिविधि गर्ने सबैलाई समेट्न पनि सकिँदैन । यसमा शिक्षा मन्त्रालयको भूमिका बढी हुने देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा जानलाई केही ‘सिड मनी’ हुन जरुरी देखिन्छ । त्यस्ता कार्यक्रममा हामीलाई पूर्व जानकारी भएमा सहयोग गर्न सकिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय भन्ने शीर्षकमा धेरथोर सहयोग गर्दै आइरहेका छौँ । त्यसमा पनि सहयोग माग्ने जति सबैलाई दिन सकिदैन ।

विज्ञानलाई संस्कृतिको रूपमा विकास गर्न नास्ट कसरी अगाडि बढ्छ ?

विज्ञानमा जागरण ल्याउन विज्ञान मेला गर्ने गरेका छौँ । त्योसँग विज्ञान पत्रकारिता तालिम पनि गर्दै आएका छौ । विभिन्न समुदायमा विज्ञानका कुरा बाड्दै आएका छन् । ‘सिउडो साइन्स’को कुरालाई चिर्न पनि विज्ञान संस्कृतिमा काम गर्नेछौँ ।

अन्त्यमा,  केही छुट्यो कि?

नास्ट एउटा सार्वजनिक वैज्ञानिक संस्था भएकोले जनमानिसको अपेक्षा धेरै छ । हामीसँग उहाँहरूको गुनासा धेरै छन् । जनशक्ति तथा बजेट अभावले काम गर्न सकेका छैनौँ । हामीले सरकारसँग छलफल गरेर बजेट माग गर्ने र थप काम अगाडि बढाउँदै लैजानेछौँ । कतिपय अवस्थामा लगानीको आधारमा प्रतिफल निर्धारण गर्छ । अर्को, नास्टमा विज्ञान विषय अध्ययन गरेका जनशक्ति कति छन् त्यसले पनि भूमिका खेल्दछ । अनुसन्धानको वातावरण निर्माण गर्न हामी कहाँ चुक्यौ, त्यसको समीक्षा गर्नेछौ । नास्ट पुनर्निर्माण गरेर अगाडि बढिनेछ ।

The post नास्ट पुनर्निर्माण गरेर अगाडि बढिनेछ : सचिव ढकाल first appeared on

नेपाल भौतिक विज्ञान समाजका पहिलो महिला अध्यक्ष हुन्— प्रा. डा. निलम श्रेष्ठ प्रधान । उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालय त्रि-चन्द्र बहुमुखी क्याम्पसमा प्राध्यापक छिन । विगतमा उनले त्रि-चन्द्र क्याम्पस भौतिक शास्त्र विभागको विभागीय प्रमुख समालेको अनुभव छ ।

४० वर्ष अगाडि स्थापना गरिएको समाजमा यसअघि उनी तीन पटक कोषाध्यक्ष र एक पटक उपाध्यक्ष भैसकेको बताउँछिन् । काठमाडौँको केन्द्र मरु टोलमा जन्मेका उनी सरकारी विद्यालयबाट एसएलसी दिएर पनि स्वर्ण पदक हासिल गर्न सम्भव भएको बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘एसएलसी पछिको यात्रा त्रि-चन्द्र कलेज बन्यो र अहिले जागिरे जीवन पनि त्रि-चन्द्र कलेजमै ।’ अधिकांश छात्राले भरिभराउ हुने भौतिक शास्त्र समूहमा कम सङ्ख्यामा छात्राहरूले अध्ययन गर्ने अझै पनि कायम छ— त्रि-चन्द्रमा । त्रि-चन्द्र क्याम्पसमा विद्यार्थी काल र प्राध्यापकसमेतको दौरान चार दशक बिताइसकेकी निलम आफूलाई आँटिलो तथा दृढ स्वभाव भन्न रुचाउँछिन् । सन्दर्भमा, समाजमा तीन पटक कोषाध्यक्ष हुँदै अध्यक्ष भएकी उनै प्रा. डा. श्रेष्ठसँग रिभोसाइन्सले गरेको संक्षिप्त कुराकानीको संम्पादीत अंश:

तपाईँले भौतिक शास्त्र रोज्नुको पछाडि ?

पहिलो, कुन विषय अध्ययन गर्ने भन्ने मलाई त्यस बेला मेरो दाजुले सुझाव दिनुभएको थियो। दोस्रो, फिजिकल समूहमा महिला कम हुन्थ्यो । तथापि,  विज्ञान र गणितमा विशेष रुचि भएको कारणले रोजाइमा पर्‍यो।

तपाईँले अध्ययन गर्दा ताका कति हुन्थे विद्यार्थीहरू ?

त्रिचन्द्र क्याम्पसमा विद्यार्थीको चाप अन्यत्र भन्दा बढी थिए । तर छात्राहरूको सङ्ख्या भने कम थिए । त्यस बेला मसहित तीन जना भौतिक शास्त्रमा अध्ययन गरेको थियो ।

तपाईँले अध्यापन पेसा कति सालमा सुरु गर्नुभयो ?

मैले ०४० सालमा आइएस्सी सकाए । देशमा परिवर्तनको समय भएकोले मेरो पढाइ दुई वर्ष ढिला भयो । विएस्सी ०४२ मा सकाए । ०४४ सालमा त्रिविबाट एमएस्सी सकाए । त्यस लगतै, त्रिचन्द्र कलेजमा शिक्षिका बनेँ । त्यस बेला मैले स्नातकोत्तरको थिसिस सकेको थिइन । विद्यार्थीको चाप भएकोले छिट्टै कलेजमा अध्यापन गर्ने अवसर पाएँ।

सोसाइटीमा अध्यक्ष बन्ने इच्छा कसरी आयो ?

नेपाल फिजिकल सोसाइटीमा कोषाध्यक्ष पद महिलाको लागि छुट्याइएको रहेछ । महिला भन्ने वितिक्कै कोषाध्यक्ष भन्दा माथिल्लो पदमा काम गर्न सक्दैनन् भन्ने हुन सक्छ । तीन कार्यकाल लगातार कोषाध्यक्ष बनेँ । तर उपाध्यक्ष तथा अध्यक्ष बनाउने कुरा आएन ।

अनि मैले उपाध्यक्ष पदका लागि ०७५ सालमा चुनाउ लडे । चुनाउ जिते पनि। त्यस बेला महिलालाई उपाध्यक्ष खासै स्विकारेको जस्तो मलाई लागेन । पछि अध्यक्ष पदमा पनि चुनाउ लडे । तर चुनाउ हराइयो ।

कसरी हराइयो ?

जम्मा पाँच-सात भोटको कमीले हारे । विधानसम्मत नियम नै परिवर्तन गरेर चुनाउ हराइयो । यसबाट पनि महिला अगाडि बढ्न कठिन छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ । यस कारण मैले भन्ने गरेको छु,  ‘महिलालाई कुनै काम गर्दा दुई पटक प्रमाणित गर्न पर्दछ ।’ पहिलो,  घरमा महिला भएर प्रमाणित गर्नुपर्दछ र महिलासँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दछ । दोस्रो, पुरुषसँग प्रतिस्पर्धा गरेर प्रमाणित गर्नुपर्दछ ।

तपाईँलाई काम गर्न अध्यक्ष पद किन चाहियो ?

म आँटिलो स्वभावको महिला हुँ । मलाई अध्यक्ष बनेर अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन गर्न मन थियो । सोसाइटीको अध्यक्ष नभएपछि ‘ओमन इन फिजिक्स’ संस्था खोले । त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन गरेँ । त्यसको दुई वर्षपछि सोसाइटीमा चुनाउ आयो । त्यसपछि अध्यक्ष बन्न प्रस्ताव गर्नु भयो । त्यसपछि निर्विरोध अध्यक्ष भएँ । त्यस कारण, कुने काम महिलाले दुई पटक प्रमाणित गर्नुपर्दछ भन्ने मेरो बुझाइ छ ।

सोसाइटी किन स्थापना गरेको रहेछ ?

नेपालमा भौतिक शास्त्र विषयमा दक्ष तथा नेतृत्व प्रदान गर्ने हो । विद्यार्थीहरूको वृत्ति विकासमा सहयोग गर्ने हो । पाठ्यक्रम निर्माणमा पनि सहयोग गर्ने हुन्छ । तर, यो काम गर्न त्यति सजिलो भने हुँदैन ।

किन ?

पहिलो,  कार्यालय नै व्यवस्थित छैन । त्रिचन्द्र कलेजले पहिलेदेखि एउटा कोठा दिएर राखेको स्थिति छ । अहिले कार्यालय भएको भवन जीर्णोद्धार गर्न लागिएको छ । दोस्रो, कार्यालय सञ्चालन गर्ने जनशक्ति पनि छैन । त्रिचन्द्र कलेजको नयाँ भवन बनेपछि पुनः पहिलेकै स्थानमा कार्यालय सञ्चालन गर्न दिने सहमति गरेको छु । कार्यालय नभएपछि इन्टरनेट सञ्जालसँग जोडिरहेर काम गर्ने अवस्था पनि हुँदैन ।

त्यसरी कसरी चल्छ त सोसाइटी ?

सोसाइटीको मुख्य आम्दानीको स्रोत भनेको आजीवन सदस्य हो । अहिलेसम्म ८४० आजीवन सदस्य छन् । विधानसम्मत साधारण सदस्यको चुनाउका बेला भोट हाल्ने र त्यसको अवधि एक वर्षको मात्रै हुन्छ । त्यसबाहेक, कसैले चन्दा दिएमा त्यो दोस्रो स्रोत हुन्छ ।

सोसाइटीको कार्यक्रम कसरी गरिँदै आएको छ ?

आजीवन सदस्यबाट सङ्कलित रकमलाई बैङ्कको मुद्दती खातामा राख्ने र त्यसबाट आएको व्याजबाट साधारण कार्यक्रम गरिन्छ । ठुला खालका कार्यक्रम गर्न दाता खोजिन्छ । त्यो कार्यक्रमको स्तरअनुसार वा सहकार्य गरेर काम गरिँदै आएको छ ।

अहिले, के कस्ता कार्यक्रम सञ्चालनमा छन् ?

नेपाल फिजिक्स ओलम्पियाड सञ्चालन नियमित हुँदैछ । स्वर्गीय भौतिकशास्त्रीहरुको स्मृति पुरस्कार प्रदान गरिँदै आएको छ । यो पुरस्कारका राशि पनि स्वर्गीय भौतिक शास्त्रका परिवार स्वयमले सोसाइटीको नाम रहेको बैङ्क खातामा रकम मुद्दतीमा जम्मा गरेर आएको व्याजले पुरस्कार वितरण गरिन्छ । यस वर्षको प्रा. डा. केदारलाल श्रेष्ठ स्मृति पुरस्कार,  प्रा. डा. शङ्करप्रसाद र सुदक्षिणा प्रधान स्मृति पुरस्कार र  प्रा. डा. केदार नाथ खनाल स्मृति पुरस्कार वितरण सोसाइटीको वार्षिक कार्यक्रममा सम्पन्न भएको छ।

त्यस्तै, मासिक रूपमा भौतिक शास्त्र विषयमा प्रवचन कार्यक्रम सञ्चालनमा छन् । त्यसबाहेक भौतिक शास्त्र विषयका विभिन्न विधामा कार्यक्रमहरू हुँदै आइरहेको छ। ‘एनपीएस जर्नल’ वर्ष ८ को पहिलो, दोस्रो र तेस्रो संस्करण प्रकाशन गरिसकेको र वर्ष ९ अंक १ प्रकाशन गर्ने तयारी हुँदैछ ।

सोसाइटीलेले नेपाल भौतिक विज्ञान ओलम्पियाड-२०२२मा उन्नाइस विद्यार्थीहरूलाई नेशनल च्याम्पियनको रूपमा छनोट गरेको थियो । त्यसबाट छनोटमा परेका पाँच विद्यार्थी जापानमा हुने अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पियाड २०२३मा सहभागी हुनेछन् । तर त्यसका लागि आवश्यक बजेट नहुँदा आ-आफ्नो खर्चमा सहभागी हुन पर्ने वाध्यात्मक परिस्थिति छ ।

भावी कार्यक्रम के-के छन् ?

अन्तर्राष्ट्रिय संस्था इन्टरनेशनल युनियन अफ प्योर एण्ड एप्लाइड फिजिक्स (आयूप्याप)सँग एशोसियट सदस्यता लिने काम मेरो पहलमा हुँदैछ । यो सदस्य लिनको लागि वार्षिक दुई हजार युरो तिर्ने पर्ने हुन्छ, त्यो तिर्न सक्ने अवस्था छैन । तर पनि एशोसियट मेम्वर दिने भन्ने कुरा भएको छ । त्यो सदस्य लिएपछि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रम सोसाइटीले आगामी सेप्टेम्बर २० देखि २३ सम्म अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन काठमाडौँमा आयोजना हुनेछ । त्यसका लागि मैले आर्थिक सहयोगको अनुरोध गरेपछि आयूप्यापले ७ हजार युरो सहयोग दिने भएको हो ।

आयूप्यापको सहकार्यमा हुने ‘इन्टरनेशनल कन्फेरेन्स अन फिजिक्स फर सस्टेनेवल इनर्जी’ सम्मेलन पश्चात् भौतिक शास्त्र र ऊर्जाको विषयलाई नेपालमा उठान गरिनेछ । ऊर्जा क्षेत्रमा हुने गरेका समस्या माथि कसरी थप अध्ययन अनुसन्धान गरेर समस्या निराकरण गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा प्राथमिकता राखेको छु । त्यसका लागि नेपाल विद्युत् प्राधिकरणलगायत निकायसँग सहकार्य गर्ने योजना छ ।

सन् २०२४ मा अन्तरिक्ष विज्ञानमा सम्मेलन गर्ने कार्यक्रम तय भएको छ । यसका लागि १८ हजार डलर सहयोग आउने भएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय स्कूल अन स्पेश साइन्स इज् सोलार टेरिस्ट्रियल फिजिस्जको सहयोगमा ६ दिने कार्यक्रम हुनेछ ।

सोसाइटीले अनुसन्धान गर्ने कुरो छ, कसरी सम्भव हुन्छ ?

अनुसन्धान गर्न नसकिने भन्ने सवाल आउँदैन । सोसाइटीले अनुसन्धान गर्न पाइँदैन भन्ने पनि छैन । हाम्रो सोसाइटी भनेको विश्वविद्यालयबाट अवकाश प्राप्त प्राध्यापकहरू हुनुहुन्छ । उहाँहरूको दक्षतालाई पछिल्ला पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न पनि सोसाइटीले काम गर्नुपर्दछ । त्यसबाहेक, विद्यार्थीहरूलाई अनुसन्धान गर्न चाहिने सीप तथा अनुभव आदानप्रदान गर्ने कार्यक्रम राखिने छ। सोसाइटीले आफ्नै रिसर्च हब सञ्चालन गर्न पहल गरिनेछ ।

सोसाइटीको प्रदेशस्तरीय शाखा छन् । त्यहाँ पनि अनुसन्धानात्मक कुराहरू अगाडि बढाउने लक्ष्य छ । अहिले तत्काल गर्न सक्ने भनेको स्नातकोत्तर सकाएका विद्यार्थीले यदि विद्यावारिधि गर्न चाहेमा उनीहरूलाई विषयगत प्राध्यापक खोज्दिने तथा आवश्यक सीप तथा ज्ञान प्रदान गरिनेछ ।

केन्द्रीय कार्यालयमै कार्यालयको समस्या छ, प्रदेशमा तपाईँको योजना लागू हुन्छ ?

मैले पहिले भने, भौतिक शास्त्रीको नाताले असम्भव मलाई लाग्दैन । यसलाई कसरी सम्भव गर्न सकिन्छ, त्यसमा अगाडि बढ्न र अन्यसँग सहकार्य तथा सहायता कसरी लिने भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसपछि सम्भव हुनेछ ।

नेपालमा भौतिक शास्त्री पछाडि परेको अवस्था देखिन्छ, किन होला ।

अन्य विषयको तुलनामा केही पछाडि परेको जस्तो देखिएता पनि समग्रमा त्यस्तो होइन। नेपालमा अनुसन्धान तथा विकासमा भौतिक शास्त्रको महत्वलाई जोड दिइँदैन । भौतिक शास्त्र विना अन्य विज्ञान विषयको प्रयोगात्मक अध्ययन तथा अनुसन्धान अगाडि बढ्दैन। यसको महत्त्व हामीले राज्यलाई बुझाउन नसक्दा पछाडि परेको हुनसक्छ । अर्को, भौतिक विज्ञानको कुरा उठाउँदा पर्याप्त ढङ्गबाट उठाउन सकेनौ । सधैँ यस्तै अवस्था रहिरहनेछ भन्ने मलाई लाग्दैन ।

सरकारले पनि भौतिक विज्ञानको महत्वमा विचार गर्न गर्नुपर्दछ । त्यसका लागि शैक्षिक क्षेत्र तथा प्रयोगशालामा भौतिक विज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउनु पर्दछ । हाम्रा विद्यार्थी अझै प्रयोगात्मक भौतिक विज्ञानमा कमजोर छन् । त्यसो भन्दैमा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा हाम्रा विद्यार्थी अगाडि छन् । उनीहरूको सीप र दक्षता राज्यले सदुपयोग गर्न सकेका छैनन् ।

भौतिक शास्त्रमा रोजगारीको अवस्था नाजुक छ, त्यसबाहेक यसको उपयोगिता कहाँ कहाँ हुन्छ ?

भौतिक विज्ञान भनेको सबैलाई चाहिने विषय हो । जुन स्वास्थ्य उपकरणमा हुने एक्स रें,  एमआरआइ तथा जैविक ल्याबमा टेस्ट हुने कुराहरू भौतिक विज्ञान बाहेक आउन सक्ने कुरा भएन । यस कारण राज्य यस्ता विषयलाई विशेष प्राथमिकतामा राख्नु पर्दछ । त्यसपश्चात् अध्ययन अनुसन्धानको क्षेत्रमा विशेष बजेट व्यवस्था गरेर राज्यलाई चाहिने आवश्यक प्रविधि तथा विकासमा भौतिक शास्त्रको भूमिका हुनेछ।

जहाँसम्म रोजगारको कुरा छ, सरकार यसमा चुकेको छ । भौतिक शास्त्रलाई केवल पढाउने विषयको रूपमा मात्रै हेरिएको अवस्था छ ।

अन्त्यमा केही भन्न चाहनुहुन्छ ?

नेपाल भौतिक शास्त्र समाजको सातै प्रदेशमा शाखा गठन गरिएको छ । त्यस मार्फत देशभर आफ्नो कार्यक्रम अगाडि बढाउने योजना छ । नेपाल तथा विदेशमा रहेका भौतिकशास्त्रीहरु सोसाइटीमा आबद्धता जनाएर सहयोग गर्न अनुरोध गर्दछु । 

The post नेपालभर भौतिक विज्ञानको दायरा फराकिलो पार्दैछौ first appeared on

सङ्ग्यो विश्वविद्यालयओसाका जापानबाट वातावरणीय विकास इन्जिनियरिङमा विद्यावारिधि गरेका डा. सुनिलबाबु श्रेष्ठ अहिले नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान (नास्ट)का नवौं उपकुलपतिको रुपमा कार्यरत छन् । डा. श्रेष्ठसँग पुल्चोक क्याम्पस, युएनडीपी र राष्ट्रिय योजना आयोगलगायत आधा दर्जन संस्थामा काम गरेको अनुभव छ । योजना आयोगमा छँदा श्रेष्ठले शहरी विकास र विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा काम गरिसकेका छन् । ‘वान सिटी वान आइडेनटिटि’, ‘मेगा सिटी’, ‘स्मार्ट सिटी’, ‘फुड ग्रिन सिटी’ र ‘हिमाली शहर’जस्ता अवधारणा १४ औं योजनामा समावेश गरेको श्रेष्ठ बताउँछन् । सन्दर्भमा, वितेका करिव चार दशक अवधिमा नास्टले गरेको प्रगति र थप योजनाको सेरोफेरोमा रिभोसाइन्सका सम्पादक लक्ष्मण डंगोलले उपकुलपति श्रेष्ठसँग गरेको कुराकानीको सम्पादीत अंशः

योजना बनाउँदा र नास्टमा कार्यान्वयन गर्दा कस्ताखाले चुनौतीहरुको सामना गर्दै हुनुहुन्छ ?

योजना र कार्यान्वयन गर्ने काम फरक हुन्छ । योजना आयोगले ‘प्लानिङ’ गरेको मन्त्रालय र विभागले लागू गर्ने काम गर्छन् । नास्ट एउटा कार्यान्वयन गर्ने स्थान हो । यहाँ आएपछि तीन वटा चुनौती देखियो । ती भनेका कर्मचारीको समस्या, लगानी बढाउने र सहकार्य गर्ने हुन् । त्यसलाई व्यवस्थापन गरेर अगाडि बढ्ने चुनौती छ ।

सुरुदेखि नास्टमा कर्मचारी व्यवस्थापनमा समस्या थियो, कर्मचारीको समस्या समाधानमा सरकारको चासो कतिको पाउनुभयो ?

कर्मचारीको समस्या हल गर्न मैले तीन वर्ष कोशिस गर्नुपर्यो । हामीले ऐन सुधारका लागि शिक्षा, विज्ञान प्रविधि मन्त्रालय र लोकसेवा आयोगमा पहल गर्‍यौं । त्यसले सम्पूर्ण चरण पार गरेर अहिले पुनः नास्टमा आइपुगेको छ । वास्तवमा कर्मचारीको लामो समय वृत्तिविकास रोकिन हुदैन्थ्यो । कर्मचारीका माग पनि त्यसैमा केन्द्रित थिए । त्यो अव समाधान हुँदैछ । करारका समस्या पनि अव सम्वोधन हुँदैछ । त्यस्तै, सेवा आयोगको अध्यक्ष थिएन । नास्ट सेवा आयोगका अध्यक्ष पनि नियुक्त भएका छन् । अव सेवा आयोगले आफ्नो काम सुरु गर्नेछ । नयाँ रोजगारीको प्रक्रिया अगाडि बढ्नेछ । यसअर्थमा सरकारले कर्मचारीको समस्या सकारात्मक रुपमा लिएको मैले बुझेको छु ।

नास्ट स्थापना भएको करिब चार दशक पुग्नै लागेको छ, यस अविधिमा नास्टले तय गरेको लक्ष्य चुम्न कति सफल भयो ?

पहिलो, विस ०३९ सालमा नास्ट स्थापना गर्दा भाडाको घरमा थियो । अहिले नास्टसँग प्रशासन, विज्ञान र प्रविधि संकायका आफ्नै तीन वटा भवन छन् । विज्ञहरु पनि प्रशस्त छन् । मानव स्रोतसाधन पनि बढ्दो छ । विगतमा कर्मचारीको वृत्तिविकास रोकिरहेका कारणले दुई सय दरवन्दीमा सयभन्दा कमले काम गर्नु परिरहेको अवस्था छ । त्यसखाले समस्याले नास्टले प्रगति गर्न सकेको देखिदैन ।

दोस्रो, सोचे जसरी काम गर्न विना लगानी सम्भव हुँदैन । कतिपय ‍शिर्षकमा आएका रकम अझै सुधार गर्न पर्ने अवस्था छ । समाजलाई चाहेको जसरी काम गर्न थप लगानी गर्नुपर्दछ । तेस्रो, विज्ञानसँगसम्वन्धित संस्थाहरुसँग सहकार्यको खाँचो छ ।

फरक प्रसँग, राजतन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा नास्टलाई प्राथमिकता राख्ने काम कुन सरकारको बढी देखिन्छ ?

सरकारले अहिले विज्ञान तथा प्रविधिको आवश्यकता महशुस गरेको छ । मानवस्रोत साधन, प्रयोगशालाको स्तरउन्नति र बजेट बढाएर अघि बढ्ने कुरा भएको छ । सरकारले नास्टलाई स्वायत्त निकायको दर्जा दिएको छ तर आवश्यक बजेट अभावका कारण जनइच्छाअनुसार काम गर्न सकिराखेको छैन । जव की नास्टलाई विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा प्रमुख संस्थाको रुपमा मानिदै आएको छ । यसैबाट प्रस्ट हुन्छ ।

पछिल्लो समय नास्टले उत्पादन गरेका प्रविधिहरु के-के छन् ?

पानी टेस्ट, अस्पतालको एक्स रे र एमआरआइजस्ता उपकरणबाट निस्कने विकिरणको लेभल मनिटरिङ ‘डोजिमेट्री’ मार्फत् भैरहेको छ । सुन्तलमा लाग्ने विभिन्न प्रकारको रोगहरुको परिक्षण र सौर्य उर्जासम्वन्धी टेस्टहरु नास्टमा हुने गरेको छ । पछिल्लो समय कोभिडको कारणले हाम्रो काममा बाधा पुग्यो । यद्यपी कोभिडकै बेलामा पनि हामीले ‘सम्वृद्धिको लागि नवप्रवर्तन् केन्द्र स्थापना’ गरेर काम गरिरहेका छौं । देशका तीनवटै सुरक्षा अंगहरुलाई मोवाइल स्वाव संकलन बुथ प्रदान गर्‍यौं । स्थानीय निकायमा गएर माक्स र सेनिटाइजर बनाउने ट्रेनिङ दियौं । हामीसँग भएका वैज्ञानिक बाहेक देशभर छरिएर रहेका वैज्ञानिकहरुलाई इनोभेसन ग्राण्ट दिने काम भैरहेको छ । राम्रो काम गर्नेलाई कुलपति राष्ट्रिय नवप्रवर्तन् पुरस्कार प्रदान गरिएको छ । नवप्रवर्तनको प्रणाली विकासका लागि ‘नेशनल इनोभेसन फ्रेमओर्क’मा काम गरिरहेका छौं । त्यस्तै सातैवटा प्रदेशमा इनोभेसनको अवस्था थाहा पाउन ‘नेशनल इनोभेसन इन्डेक्स’ बनाउन लागि परेका छौं । ‘इनोभेसन क्याफे’ बनाउन लागि परेका छौं ।

तपाई नास्टमा आएपछि के-कस्ता कार्यक्रमको सुरुवात गर्नुभयो ?

जनचाहनालाई सेवा दिन ‘समाजका लागि विज्ञान’ भनेर अध्ययन-अनुसन्धानमा केन्द्रित भएका छौं । राष्ट्रको सम्वृद्धिका लागि नवप्रवर्तनलाई विशेष जोड दिएको छु । त्यस्तै, अन्तरिक्ष प्रविधिमा नास्ट प्रवेश गरेको छ । यसले मानिसमा एउटा उत्साह थपेको छ । नेपाली युवा वैज्ञानिकहरु हामी पनि ‘क्युव स्याट’ बनाउन सक्छौ भनेर उत्साहसाथ नास्ट आउने गरेको यर्थाथ छ । त्यसका लागि ‘राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रविधि सेन्टर’ बनाउन पहल भैरहेको छ ।

टेक्नोलजी भवनमा इनोभेसन ग्यालरी बनाएका छौं । यसमा मानिसहरुले अवलोकन गर्न पाउँने व्यवस्था गरिएको छ । आइडिया भएको तर प्लाटफर्म नभएकाहरुका लागि ‘मेकर्स स्पेश’मा आएर काम गर्ने वातावरण बनाइदैछ । त्यसका लागि अहिले ल्याव वन्ने चरणमा छन् ।

‘एकेडेमिया’ र ‘इनोभेसन’ लाई जोड्न उधोग मन्त्रालयसँग समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर हुँदैछ । त्यसले पेटेन्ट राइटलगायतका कुरामा सहयोग पुग्नेछ । ‘पब्लिक पाइभेट पार्टनरसीप मोडल’मा पनि काम गर्न खोजिएको छ । च्याउमा पार्टनरसीप भैसकेको छ । मास्कको क्षमता टेस्ट गर्न हामी सफल भएका छौं ।

कतिपय युवाहरु नास्टको सीमित अनुदानबाट सन्तुष्ट छैनन्, तपाईले भनेका कार्यक्रमले उनीहरुको असन्तुष्टी मेट्छ ?

असन्तुष्टी पक्कै छ । किनभने पहिले कम मात्रामा स्नातक र स्नातकोत्तर अध्ययन गर्थें । तर अहिले अधिक छ । त्यहीअनुसार बजेट माग गरिएको छ । पोहोरदेखि हामीले ३२ जनालाई स्नातकोत्तरमा ग्राण्ट दिन सुरुवात गरिसकेको छ । त्यस्तै, जलवायु ज्ञान व्यवस्थापन केन्द्रलाई अझै व्यवस्थापन गरेर काम गर्न खोजेका छौं । वातावरण मन्त्रालयसँगको सहकार्यमा स्नातक, स्नातकोत्तर र पीएचडीका सोधकर्ताहरुलाई थप अनुदान उपलब्ध गराउन खोजेका छौं ।

त्यसोभए, अनुदानमा माग कतिको आउँछन् ?

ठ्याक्कै भन्ने अवस्था त छैन । तरपनि हामीले पहिलेको तुलनामा अनुदान बढाएका छौं । जुन किसिमले विद्यार्थीहरुले अनुदान नपाएर असन्तुष्टी जनाएका छन्, उनीहरुका लागि अधिकतम अनुदान प्रदान गर्ने दिशामा हामी अग्रसर छौं । पीएचडीमा सीमित सोधार्थीलाई अनुदान दिन परेको अवस्था छ ।

‘फर्क फर्क है वैज्ञानिक तिमिलाई डाक्छ नेपाल कार्यक्रम’ पूर्णरुपमा असफल भयो, यसलाई पुन: सञ्चालनमा ल्याउने भन्ने कुरा थियो । त्यो कसरी अगाडि बढ्दै छ ?

त्यसलाई हामीले ‘व्रेन पुलिङ’ को रुपमा विकास गरेका छौं । यो तीन किसिमको हुन्छ । पहिलो,  विदेशबाट जो वैज्ञानिक फर्केर आउन चाहन्छन्, उनीहरुका लागि अनुसन्धान अनुदान,  तलव र ल्यावटोरी प्रयोग गर्न दिइनेछ । गत वर्ष दुई जनाले काम गर्नुभयो । यो वर्ष च्याउ र वायोडिजेलमा काम गरिरहेका छन् । गएको वर्ष १५ जनाले निवेदन हालेकोमा दुई जनालाई दिइएको थियो । बजेट अभावले धेरैलाई दिन सकेका छैनौं ।

दोस्रो, ‘एमिनेन्ट नास्ट फेलो’ वरिष्ठ वैज्ञानिक तथा प्राविधिज्ञ दिइन्छ । जसमार्फत् विदेशी संस्थामा काम गरिरहेका तर नेपाल तत्काल आउन नसक्ने र नेपालमा काम गर्न खोज्नेलाई नास्टले ‘स्पेश’ प्रदान गर्दछ । ‘एशोसियट नास्ट फेलो’ चालिस वर्ष मुनीका लागि दिइराखेको छ । साहित्य, कला र संगितलाई विज्ञानसँग जोड्न खोजिएको छ । सातै प्रदेशका विद्यालयतहका शिक्षक र विद्यार्थीहरुलाई दिने पुरस्कारको संख्या बढाएका छौं । यो वर्षदेखि कृषि पुरस्कार दिदै छौं ।

अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा नास्टको वैज्ञानिक अनुसन्धानले चर्चा बटुल्न सकेन, यसो हुनुमा नास्टको आन्तरिक संरचना कमजोर भएको वा वैज्ञानिकहरुको रुचीमा कमीले हो । यसमा के भन्नुहुन्छ ?

अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान केन्द्रित गर्ने खालका कुनै नयाँ कुरा पत्ता लगाउन नसकेको सत्य हो । तैपनि, ‘वाइल्ड फुड’ र ‘भेजिटेवल’मा नयाँ पुस्तक भर्खरै प्रकाशन भएको छ । कृषिको शव्दकोष तयार हुँदैछ । भान्सामा पाइने जडिवुटीको किताव प्रकाशन गरेका छौं । तैपनि, हामीले विभिन्न परिक्षण गरेर सेवा दिदै आएका छौं । विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरुका लागि हाम्रा उपकरण अनुसन्धानमा प्रयोग भएका छन् । नास्टको भूमिका वृहत्तर हुन पर्नेमा हुन सकेको छैन । विभिन्न कारणले हाम्रो क्षमता वृद्धि हुन सकेका छैनन् । यसमा हामी ध्यान केन्द्रित गर्दैछौं ।

नास्टले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरुसँग अनुसन्धानमा सहकार्य गरेका होलान्, त्यसबाट पनि केही आएन ?

अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग ‘क्यूटेक इन्स्टिच्यूट’सँग अन्तरिक्ष प्रविधिमा काम गरिरहेको छ । फ्रान्सको पेरिस विश्वविद्यालयसँग काम भैहरेको छ । कोरियासँगको सहकार्यमा घुम्ती सूचना केन्द्र ‘मोबाइल बस’ भर्खरै उद्घाटन भएको छ । त्यसमार्फत् सूचनाकोसाथै प्रविधिसम्वन्धी ट्रेनिङ दिन सकिन्छ । तर कोभिडका कारणले कतिपय कुरा पुरा हुन सकेका छैनन् ।

उच्चस्थानमा रहेको ‘पिरामिड ल्यावटोरी’ संञ्चालनमा आउन सकेन भन्ने गुनासा छन्, त्यसको सञ्चालन कसरी गर्दै हुनुहुन्छ ?

इटालीका वैज्ञानिक संस्था सिएनआरले २०२१ सम्ममा उसले काम गर्ने भन्ने समझदारी छ । तर त्यससंस्थासँग बजेट अभाव भएपछि त्यहाँबाट थप अनुसन्धान हुन सकेको छैन । हामीले त्यसलाई कसरी सञ्चालन गर्ने भनेर प्रतिवेदन तयार गरेका छौं । अव छिट्टै सञ्चालन हुनेछ।

प्रायः बजेट अभावको कुरा सुनिन्छ, तर नास्टका विभिन्न कार्यक्रमलाई बजेट कसरी व्यवस्थापन गर्नुहुन्छ ?

पछिल्ला आर्थिक वर्षमा बजेट केही बढेर आएको छ । तैपनि पुग्ने अवस्था छैन । मितव्ययिता अपनाएर काम गर्दैछौं ।

नास्टले विभिन्न प्रदेशमा कर्यालय खोल्ने कुरा थियो, कसरी अगाडि बढ्दैछ ?

‘सेन्टर अफ एक्सिलेन्स’ बनाएर प्रदेशमा काम गर्न खोजेका हौं। सवै कुरा केन्द्रमा मात्र गर्दा विज्ञान प्रविधिको विकास धिमा गतिमा अगाडि बढ्ने हुन्छ । सातै प्रदेशमा विज्ञान प्राविधि केन्द्रको स्थापना गर्न खोजिएको छ । त्यसबाहेक, नास्ट भित्र एउटा साइन्स पार्क वनाउ खोजेका छौं । त्यसका लागि काठमाडौं महानगरपालिकाले पचास लाख दिएको छ । नास्टको वरपर रहेका वैज्ञानिक संस्थाहरुसँग सहकार्य गरी साइन्स सिटी बनाउन पहल भैरहेको छ ।

पूर्व प्रधानमन्त्री केपी शर्माओली र शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री गिरीराजमणि पोखरेलले नास्ट अनुत्पादक संस्थाको संज्ञा दिदै ‘पुर्नसंरचना’ गर्ने कुरा उठाएका थिए, के यसलाई ‘पुर्नसंरचना’ गर्नु पर्दछ ?

अनुत्पादक होइन् यसले विभिन्नखाले सेवा दिदै आएको छ । फरक रुपले व्यवस्थापन ‘पुर्नसंरचना’ गर्न भने आवश्यक छ । यस विषयमा प्रतिवेदन तयार भएको छ । कोभिडका कारणले यो काम रोकिएको छ।

भनेपछि अव कसरी पुर्नसंरचना हुनेछ ?

प्रतिवेदनको सवै पाटोमा छलफल हुन बाँकी छ । तैपनि मेरो धारणा भनेको विशेषीकृत रुपमा सातै प्रदेशमा अनुसन्धान तथा विकास केन्द्र हुने गरी अगाडि बढ्नु पर्दछ । त्यो भनेको नार्कले कृषिमा अनुसन्धान गर्दछ भने नास्टले कृषिमा अनुसन्धान गरिरहन परेन । शाखाका रुपमा रहेर अध्ययन अनुसन्धान गरिरहेका अनुसन्धान सेन्टरको रुपमा विकास गर्न सकिन्छ । प्रत्यक सेन्टरमा निर्देशकतय गरेर वार्षिक रुपमा आफ्नो विषयअनुसार अनुसन्धान गरेर रिपोर्ट पेश गर्नेछन् । वायोटेक्नोलजी, सौर्यउर्जा, अन्तरिक्ष विज्ञानजस्ता विषय बनाएर अनुसन्धान सेन्टर बनाएर काम गर्ने खालका हुनुपर्दछ ।

विदेशी विश्वविद्यालय तथा प्रमुख अनुन्धानशालामा प्राध्यापकको आफ्नै प्रयोगशाला हुने गरेको पाइन्छ तर नास्टका प्राध्यापकको आफ्नै प्रयोगशाला त के, लामो समय अनुसन्धान पनि नगरेका गुनासाहरु छन् < अव त्यो कायमै रहन्छ की पुर्नसंरचना हुन्छ ?

अनुभवप्राप्त प्राध्यापक हामीलाई खाँचो छ । उहाँहरुले आर्जन गरेको ज्ञानबाट हामी अगाडि बढ्न मद्दत मिल्ने हुन्छ । तर नयाँ संरचना बनाउँदा प्राज्ञको दक्षताअनुसारको सेन्टरमा जिम्मा दिइने खालका हुन्छन् । अहिले बनाएको नियमावलीमा प्राज्ञहरुको व्यवस्थापनमा ‘सेन्टर फर एक्सिलेन्स’ हुनेछ । उहाँहरुको ज्ञान र सीप त्यसमा प्रयोग हुनेछ । प्रयोगशालामा प्राज्ञहरुको प्रत्यक्ष निगरानी हुनेछ ।

अन्त्यमा, तपाईको एक वर्ष कार्यकाल बाँकी रहँदा आगामी दिनमा नास्ट कसरी अगाडि बढ्छ ?

अवको एक वर्षमा प्रायः गाँठाहरु फुकेर अवरोध हट्नेछन् । कर्मचारीको समस्या समाधान हुनेछन् । उनीहरुको वृत्तिविकास हुनेछ ।सातै प्रदेशमा विभिन्न खाले विशेषीकृत अनुसन्धान सेन्टर हुनेछन् । यहाँका सम्पूर्ण अनुसन्धानरत विभाग रिसर्च सेन्टरको रुपमा विकास हुनेछन् । साइन्स सिटीलगायतका कुरामा तयारी भैरहेको छ । अवको दिनमा सहकार्य र समन्वय गर्दै नास्ट नयाँ ढंगले अगाडि बढ्नेछ ।

The post ‘विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तन्’ केन्द्रित अनुसन्धान गरेर नास्टलाई थप उचाईमा लैजान्छौं first appeared on

The post सरकारले विज्ञान प्रविधिलाई आत्मसात गर्न सकेन–पूर्व विज्ञानमन्त्री गणेश साह first appeared on

नेपालमा विज्ञान-प्रविधिको विकासमा चिन्तन राख्ने अगुवा नेतामा पूर्वमन्त्री गणेश साह पर्दछन् । त्यसैकारण, उनको दैनिकी राजनीतिभन्दा बढी विज्ञान-प्रविधिका कार्यक्रममा वित्छन् । पछिल्लो समय नेपाल कम्यूनिस्ट पार्टी(नेकपा)ले विज्ञान विभाग प्रमुखको जिम्मेवारी साहलाई दिएपछि राजनीतिक कार्यकर्ताहरुलाई ‘विज्ञान-प्रविधि र नवप्रवर्तन नीति’ बुझाउन लागि परेको बताउँछन् । भन्छन्, ‘नेतादेखि कार्यकर्तासम्म विज्ञानको महत्व बुझेन भने मुलुकको विकास असम्भव हुन्छ ।’ सरकारले भनेको ‘सम्वृद्धि’ हासिल गर्न पनि ‘विज्ञान-प्रविधि र नवप्रवर्तन संस्कार’को महत्व बुझ्न पदर्छ । सन्दर्भमा, रिभोसाइन्सका सम्पादक लक्ष्मण डंगोलले पूर्वमन्त्री साहसँग गरेको कुराकानीको सम्पादीत अंशः

राजनीतिकर्मीले विज्ञानको एजेण्डा अंगिकार गर्न कसरी सम्भव भयो ?

आजकल मेरो दिमागमा विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन एजेण्डा छ । प्राथमिक तहदेखि विज्ञान शिक्षाको प्रमोसन गर्न साइन्स ओलम्प्याड जस्ता कुराहरुमा काम गरिरहेको छु । विज्ञान विकास गर्न पाँच भागमा विभाजन गरेको छु । ति भनेका विज्ञान शिक्षा र प्रचारप्रसार, अनुसन्धान तथा विकास, विज्ञान-प्रविधि र उधोग, विज्ञान कुटनीति, विज्ञान-प्रविधि र नवप्रवर्तन नीति हुन । त्यसमा काम गर्दैछु ।

नेपाल कम्यूस्निष्ट पार्टीको विज्ञान विभाग प्रमुखको हैसियतले विज्ञान प्रविधिलाई आमजनतासँग कसरी जोड्ने भन्ने अवधारणा बनाउन लागिपरेको छु । कसरी  विकास र वातावरण संरक्षणमा विज्ञान जोड्न सकिन्छ भन्ने सोचमा छु ।

अर्को कुरा पार्टीको दस्तावेजहरुमा कसरी विज्ञान र जनविज्ञानको कुरा समावेश गर्ने भन्ने छ । यो आफैमा ‘क्रस कटिङ् इस्यू’ हो । धेरै विषयसँग जोडिएको छ । विभाग गठन कसरी गर्ने भन्ने चुनौती छ । विज्ञानको विकासमा नीतिगत हस्तक्षेप कसरी गर्ने भन्ने कुरा छन् । त्यसैको आधारमा कार्यक्रमहरु तय गर्ने लक्ष्य लिएको छु ।

कस्ता किसिमको कार्यक्रम हुन्छन् ?

कार्यक्रम तीन किसिमका हुन्छन् । पहिलो सरकारसँग सहकार्यको योजना बनाउने । दोस्रो, पार्टीको कार्यकर्तालाई विज्ञान प्रविधिको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने हुन्छ । त्यसमा विज्ञान र मार्क्सवाद्को सिद्धान्तमा घनिभूत छलफल गराउने हुन्छ । किनभने, पहिलो औधोगिक क्रान्तिपछि मार्क्सवादको विकास भएको देखिन्छ । अहिले चौथो चरण सोसाइटी अर्थात् ५.० भन्ने गरेको छ । यो बेलाको मार्क्सवाद र विज्ञान–प्रविधि कस्तो होला विचार मन्थन गर्न जरुरी छ ।

तेस्रो, विज्ञानलाई जनविज्ञान बनाएर उत्पादन र समाजलाई जोड्ने काम हुनेछ । यो मेरो पहिलो सर्त हुनेछ । त्यो भनेको ‘विज्ञान–प्रविधि फर वेटर ह्यूम्यानिटी ।’

विज्ञान र ‘मार्क्सवाद’ जोड्दा आफ्नो मौलिक दर्शन छाँयामा पर्दैन ?

पूर्वीय दर्शनको कुरा गर्ने हो भने महाभारतमा पुष्प विमानको कुरा छन् । कथाको रुपमा पहिले धृतराष्ट्र जस्ता पात्र थिए भन्ने छ । पुष्प विमान भनेको हवाइजहाज थियो होला । तर त्यो कुराको औचित्य पुष्टी वा त्यो नै भन्ने अवस्था छैन । तर अहिले मानवले बनाएका यानहरु छन् । रोबटिक्सको जमाना छ । ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’को कुरा आइसकेका छन् ।  

उत्पादन, शोषण तथा स्वामित्वको कुरा छन् । त्यसमा विज्ञानको भूमिका अहम हुन्छ । हिजोको अवस्थाबाट चौथो चरणको औधोगिक क्रान्ति हुँदाखेरी रोजगारीको अवस्था फेरिईसकेका छन् । जीवन पद्धति फेरिदै गएका छन् । मानिसका विचारहरु फेरिदै गएका छन् । श्रम गर्ने तरिका विज्ञान-प्रविधिमा आधारित छन् ।

वेरोजगार समस्या समाधान गर्न विज्ञान र मार्क्सवादको ‘फ्यूजन’ गर्न खोज्नु भएको हो ?

पूँजी र ‘श्रमिक’को सम्वन्धमा पनि विज्ञानको भूमिका छ । औधोगिक क्रान्तिको उद्घोष गरिएको छ । हामी आफूलाई मजदुर र किसानको पार्टी भन्छौं । मजदुरको सीप तथा तहको अवस्था पहिलाको जस्तो नीतिले पुग्दैन । त्यसको स्तरोन्नति हुनुपर्दछ । उसले काम गर्ने तौरतरिकामा प्रविधिको भूमिका महत्वपूर्ण हुनेछ । औधोगिक क्रान्तिलाई सहयोग पुग्ने खालका शिक्षा मजदुरलाई दिनुपर्नेछ । प्रविधि तथा व्यवसायिक शिक्षा उनीहरुलाई खाँचो छ । मार्क्सवादसँगै प्रविधि, कृषि, औधोगिक, किसानका कुरा,  प्राकृतिक र चौथो औधोगिक क्रान्तिको छलफल व्यापक हुन सकिराखेको छैन । त्यसमा जोड दिन लागिएको मात्र हो ।

विज्ञान मन्त्री भएर रचनात्मक भूमिका खेलिसकेको तपाईं, वर्तमान शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रीले गरेको काम कतिको नियाली रहनु भएको छ ?

सरकारले गरेको काम नजिकबाट नियाली रहेको छु । समष्टीगत रुपमा कृषि, जलस्रोत, भौतिकलगायतमा पनि नियाली रहेको छु । तर विशेषरुपमा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले गरेका कामलाई नियाल्ने गरेको छु । नेपालमा विज्ञानलाई वैज्ञानिकले मात्र अगाडि बढाउने कामको रुपमा बुझिन्छ । यसकारण मैले पहिलेदेखि विज्ञानलाई जनविज्ञान बनाउने भन्ने सोच राख्दै आएको थिएँ । कसरी मन्त्रालयलाई प्रभावकारी बनाउने भन्नेमा सुझाव दिँदै आएको छु ।

त्यसोभए, सरकारले विज्ञान-प्रविधिमा गरेको कामप्रति पूर्ण सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

पूर्ण रुपमा छैन । जति काम गर्नु पर्दथ्यो विज्ञान मन्त्रालयले काम गर्न सकेन । यद्यपी कतिपय कुरा विज्ञानको विकास अर्थसँग जोडिएको हुन्छ । अर्थ मन्त्रालयले बजेट छुट्याइदिएन भने काम अगाडि बढ्दैन । सरकारले विज्ञानमा लगानी वृद्धि गर्न सकेन भने पनि काम छैन । राजनीतिले शैक्षिक संस्था अस्तव्यस्त छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा उपकूलपति नियुक्तीमा ढिलाईले त्यहाँ हुने अनुसन्धान प्रभावित हुने भैइहाल्यो । भनिन्छ, ‘कम्तिमा ७० प्रतिशत अनुसन्धान विश्वविद्यालयले गर्न सकिन्छ । तर हामीकहाँ अनुसन्धान हुन सकेको छैन । हामीकहाँ शैक्षिक कुरा मात्र गरिन्छ ।’ अनुसन्धान गरिदैन । ५०/५० प्रतिशत अध्ययन/अनुसन्धान हुनु पर्दछ । विश्वविद्यालयले पनि अनुसन्धानको संस्कार अंगाल्न सकेको देखिदैन । समस्या यहीँ छ । सरकारले विज्ञान-प्रविधिमैत्री वातावरण बनाउन सकेको छैन ।

तपाईंले माथि भनेको ती कुरा पढेर , देखेर र गरेर जान्ने ज्ञान हुन्, नेपालीलाई त्यस्ता कुरा थाहा छ तर व्यवहारिक रुपमा विदेशी विश्व विद्यालयले जसरी काम अगाडि बढाउन किन नसकेको ?

विश्वविद्यालय, विद्यालय शिक्षा र ‘व्यवसायिक’ शिक्षामा अति राजनीतिकरणले ‘गाँजेमाँजे’ भएको छ । पढ्नेदेखि पढाउनेसम्म राजनीति गर्दाको परिणाम मुलुक दिशाहीन जस्तै छ । त्रिवि वा नास्टको उपकुलपति नियुक्ति गर्न नै ‘छ’ महिना ढिला हुन्छ, अनि कसरी विज्ञानको अनुसन्धान हुन्छ ?  अन्य विश्वविद्यालयको उपकुलपति नियुक्ति नै भएको छैन ।

मलाई लाग्छ, विज्ञान प्रविधिको विकास द्रुत रुपमा गर्ने हो भने नास्ट, नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क), व्यवहारिक विज्ञान तथा प्रविधि अनुसन्धान केन्द्र (रिकास्ट), नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (एनएचआरसी)लगायत संस्थाहरुको समन्वय हुन जरुरी छ । ती संस्थाहरुले सँगै काम गर्ने वातावरण बनाउनु पर्दछ । त्योसँगै विश्वविद्यालयका विभाग तथा प्राध्यापकलाई अनुसन्धान गर्ने वातावरण दिनुपर्दछ ।

यसमा शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका मन्त्रीको भूमिका कस्तो हुनु पर्दछ ?

अवश्य, महत्वपूर्ण हुनुपर्दछ । नीतिगत रुपमा यी संस्थाहरुलाई समन्वय गर्ने वातावरण बनाउनु पर्दछ । तर शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्रीले मुलुकमा वैज्ञानिक अनुसन्धानको वातावरण बनाउन जुन रुपमा लाग्नु पर्ने थियो,  त्यो हुन सकेको छैन ।

त्यसोभए मन्त्री गिरीराजमणि पोखरेलले प्राथमिकतामा राखेर गर्नु पर्ने काम के–के हुन् ?

मन्त्री गिरीराजमणि पोखरेलले विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन नीति पारित गर्नुभयो । त्यो सकारात्मक कदम भयो । जव नवप्रवर्तनको महत्वलाई बुझाउन सक्दैनौं तवसम्म हामीले चेतनशिल र सृजनशिल समाज बनाउन सक्दैनौं । नास्टलाई सक्रिय बनाउन लागिपरेको देखिन्छ । तर, बजेट बढाउने भूमिका उहाँले खेल्न सकिराख्नु भएको छैन । विशेषतः बजेटको तीन वटा स्रोत छन् । मन्त्रालयको बजेट, नेपालको उधमी र व्यवसायीबाट ल्याउने बजेट र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरबाट ल्याउन सकिने बजेट छन् । जलवायु परिवर्तनको सवालमा केही रकम आएका छन् । अरु मन्त्रालयसँग समन्वय गरेर काम गर्न सकिन्छ । अन्य मन्त्रालयले पनि विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा ‘बजेट कोडिङ’ गर्ने व्यवस्था मिलाउन सक्नु पर्दछ ।  

स्वास्थ्य, कृषि, पर्यावरण र उधोग मन्त्रालयबाट वैज्ञानिक अनुसन्धानमा त्यस कोडअनुसार बजेट सहयोग गर्ने व्यवस्था मिलाउनु पर्दछ । पर्याप्त मात्रामा बजेट ल्याउन उपाय खोजिनु पर्दछ, त्यो प्राथमिकताको क्षेत्र हो ।

भनिन्छ, विज्ञानमा उच्च शिक्षा हासिल गरेका बेरोजगार बढ्दो छ, रोजगारीको लागि सरकारले पहल गर्न किन नसकेको ?

स्वभाविक प्रश्न ! तीन वटा कुरा छन् । विज्ञान तथा प्रविधिमा आधारित उद्यम ‘साइन्स बेस्ड स्टार्टअप’ का लागि सरकारले एउटै नीति बनाइदिनु पर्दछ । त्यसमा ‘स्टार्टअप’का लागि कसले पूँजी दिने सुविधाहरु के-के हुने सम्वोधन हुन जरुरी छ ।

कहिले हामी त्यसलाई ‘नलेज बेस्ड स्टार्टअप’ पनि भन्दछौं । ‘आन्टरपेनरसिप’ ज्ञानमा आधारित उद्यम नेपालमा प्रारम्भिक चरणमा छ । त्यसका लागि सरकारले ठोस नीति ल्याउनु पर्ने देखिन्छ । त्यही नीति हामीसँग छैन ।

नीतिले मात्र विकास र बेरोजगार समाधान हुन्छ त ?

अन्य कुरा पनि छन् । मुख्य कुरा विज्ञान अध्ययन गरेकाहरु बेरोजगार हुनुको पछाडि केही कारण छन् । विज्ञानको ज्ञान लिन्छन् तर व्यवस्थापकीय र नेतृत्व सम्वन्धी ज्ञान हुँदैन । त्यसैले मैले यसमा आवाज उठाइरहेको छु ।

अब वैज्ञानिक संस्थामा नेतृत्व लिनका लागि नेतृत्व र व्यवस्थापकीय ज्ञान हुन जरुरी पर्दछ । बेरोजगार भएका साथीहरुले धैर्यता लिएर नेतृत्व र व्यवस्थापकीय ज्ञान लिनतर्फ लाग्नु पर्ने देखिन्छ । अनि उद्यमशीलतातर्फ उन्मूख हुनु पर्दछ ।

तर उच्च शिक्षा हासिल गरेकाहरु सबै ‘आन्टरपेनरशीप वा स्टार्टअप’मा आधारित व्यवसायमा लाग्ने सोच अभिवृद्धि गराउने हो भने काम गर्ने चाँही कसले ?

सबैले गर्दैनन् । समूहमा काम गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि इ-सेवा र खल्ती जस्ता संस्था होलान् । त्यसमा तीन वा पाँच जना मानिस मिलेर कम्पनी खोल्न सक्छन् । सय जना मानिसले रोजगारी पाउँछन् । ती भनेका समूहमा गर्ने काम भयो । कसैले ‘बायोटेक्नोलजी’ वा ‘आइटी’मा काम गरिरहेका छन् ।

अर्को कुरा, ‘स्टार्टअप’ नेपालका लागि नयाँ विषय भएको छ । प्रविधिमा आधारित कम्पनी आएका छन् । नीजि क्षेत्रमा ‘वर्ल्ड लिंक’ आएको छ । सिमेन्ट र हाइड्रोपावर छन् । प्रविधिमा आधारित उद्योगमा लगानी अन्यत्रबाट आएका छन्। अन्य क्षेत्र पनि छन् ।

सरकारले काम गर्न सकेको छैन, ‘स्टार्टअप’ले गर्छन् भन्ने आधार के?

हामी जुजु धौं खान्छौं । त्यसलाई आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरि ठूलो स्केलमा लैजान सकिन्छ । त्यसका लागि राज्यले ‘स्टार्टअप’लाई सहयोग गर्न सक्छ ।

सरकारले कृषि पेशा अँगालेकाहरुका लागि सौर्य उर्जामा आधारित प्रविधिको प्रयोग गरेर पानी तान्ने पम्प जडान गरेमा सहुलियत दिने गरेको छ । त्यसैगरी ‘टेक्नोलजी बेस्ड इन्डस्ट्रिज’मा काम गर्‍यो भने सहुलित दिने की नदिने ? नयाँ प्रविधिमा काम गर्न कर छुट दिन सकिन्छ । विदेशबाट ल्याइएको सामग्रीमा भन्सार छुट वा के गर्ने स्पष्ट हुनुपर्दछ । विदेशबाट सानो कुरा ल्याउँदा बाधा हुनु भएन । मुलुकको विकासमा स्टार्टअपको पनि भूमिका छ ।

सरकारलाई झिनामसिना वाधा फुकाउन केले रोकेको छ ?

झिनामसिना वाधा अड्चन फुकाउन मन्त्रालयले समन्वयकारी भूमिका निभाउन सक्छ । त्यो तत्कालै गर्न सकिन्छ । तर त्यो हुन सकिराखेको छैन ।

विश्वका अन्य मुलुकमा ‘अनुसन्धान र विकास’को ‘एजेण्डा’ बोकेर वैज्ञानिक अनुसन्धान व्यापक भएको छ, तर राष्ट्रिय वैज्ञानिक संस्था ‘नास्ट’ त्यस्ता एजेण्डा बोक्न चुकेको जस्तो लाग्दैन ?

यसमा नास्ट चुकेको छ । तर सरकारले नास्टलाई प्राथमिकतामा राखेको छैन । किनभने पदीय संरचनाको हिसावले नास्टको उपकुलपतिलाई मन्त्रालयको सचिवभन्दा तल्लो दर्जामा राखिएको छ । राज्यले नास्टलाई सर्वोच्च वैज्ञानिक संस्था भन्छन् तर पदिय हैसियतमा कनिस्ट सचिवको तहमा नास्टको उपकुलपतिलाई राखेको छ । यसले के देखाउँछ भने सरकारले नास्टप्रति हेर्ने दृष्टि बदल्नु पर्दछ । त्यसको सर्वोच्चता कायम राख्न ‘स्टाटस’ बदल्नु पर्दछ ।

सुरुमा राज्य मन्त्रीसरह व्यवस्था थियो होइन् ?  वैज्ञानिक संस्थामा पदले के असर पार्दछ ?

उपकूलपतिलाई स्तरअवनति गर्नु भनेको राज्यले विज्ञान प्रविधिलाई अपहेलित गरेको ठहर्छ । ‘स्वायत्त’ संस्था कसरी संञ्चालन गर्ने भन्ने कुरा राज्यका नीति निर्माताहरुमा स्पष्ट दृष्टि छैन । यसले अन्योल कायम भएको छ । उहाँहरु नास्टलाई कहिले अधिन हो भन्नु हुन्छ त कहिले ‘स्वायत्त’ संस्था । जति पनि प्रतिष्ठानहरु छन् त्यसलाई स्पष्ट रुपमा सञ्चालन गर्ने धारणा कतै भेटिदैन । नास्ट उदाहरण मात्र हो । अन्य पनि त्यही हालतमा छन् । कूलपति स्वतन्त्र वैज्ञानिक हुनु पर्दछ । वैज्ञानिकहरुलाई निर्वाध रुपमा वैज्ञानिक संस्था चलाउन दिनु पर्दछ । त्यसमा सचिव, मन्त्री वा प्रधानमन्त्रीको दबदबा हुनु हुँदैन ।

वितेका १२ वर्षदेखि नास्टमा २ सय जना अस्थायी कर्मचारी छन् । करीब एक सय जना स्थायी कर्मचारी छन् । नास्ट सेवा आयोग पनि प्रभावकारी छैन । संस्था चलाउने नियम वा कानुन अपर्याप्त छन् । नास्टलाई सरकारले दिने बजेट पर्याप्त छैन । कहिले बजेट बढे जस्तो हुन्छ तर सधै त्यस्तो हुँदैन । अन्तर्राष्ट्रिय बजेट आउँदा बढेको अनुभूत हुन्छ । समस्याको चक्रव्यहूमा नास्ट रहेको देखिन्छ ।  

वैज्ञानिक संस्था सञ्चालनका लागि दुरदृष्ट्री नेतृत्व हुन आवश्यक पर्दछ भनिन्छ, के त्यस्ता नेतृत्व पाए वैज्ञानिक संस्थाले ?

अवश्य पर्दछ । जवसम्म राज्य सञ्चालन गर्न नेतृत्वले ‘एस म्यान’ नियुक्ति गर्छन् तवसम्म संस्था खस्कदो रुपमा रहन्छ । जवकी प्रतिष्ठान भनेको प्रतिभाशाली मानिसहरुको संगम भन्ने बुझिन्छ । त्यस्ता मानिसहरु प्राज्ञ छनोटमा पर्दैनन् । त्यसकारण कसको मानिस, कहाँ नियुक्त हुने भन्ने कारणले हामी अगाडि बढ्न सकिराखेका छैनौं । यो राष्ट्रिय रोग नै भैसक्यो ।

प्रधानमन्त्रीको भाषणमा ‘विज्ञान-प्रविधि’का कुरा आउने गरेको छ, तर व्यवहारिक रुपमा भने काम भएका छैनन्, किन ?

पछिल्ला दश वर्षमा पढे-लेखेका मानिस विदेशीनुले देखाँउँछ, हाम्रो विज्ञान-प्रविधिको ‘विकास र रोजगारको अवस्था’ । हाम्रा कतिपय कुरा भाषणमा मात्र सिमित हुन्छन् । कतिपय कुरा प्रधानमन्त्रीले भाषणमा भन्दिने तर भाषणमा भनेका राम्रा कुरा मर्मअनुसारको काम कसैले नगर्ने पारिपाटी छ । सरकारले ‘डिजिटल’ नेपालको ‘फ्रेमवर्क’ पारित गरेको छ । ‘डिजिटल गभर्नेन्स’को कुरा आएको छ । ‘आर्टिफिसियल इन्टलिजेन्स’को कुरा छन् । यि कुराले नयाँ प्रविधि आउने वितिक्कै आत्मसात गरेमा विकासको नयाँ चरणमा प्रवेश गर्न सहज हुन्छ । परम्परागत प्रविधिलाई स्तरोन्नती गर्नु पर्ने कुरा छन् । हाम्रो समाजमा ‘टेक्नोलजी एडप्ट गर्ने कपासिटि’ कम छन् । नयाँ टेक्नोलजी प्रयोगमा राष्ट्रिय नीति आवश्यक भैसकेको छ । व्यवहारिक रुपमा काम हुन सकेको छैन ।

अरुले विकास गरेका प्रविधिको प्रयोग भयो तर त्यसको प्रयोगले उत्पन्न हुने ‘वाइप्रडक्ट’ व्यवस्थापन गर्न सरकार चुकेको जस्तो लाग्दैन ?

नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न हामीले जान्यौं तर प्रविधि प्रयोग गर्ने संस्कृति जानेनौं । त्यो सिकाउन जरुरी छ । वातावरण प्रदूषणका बारेमा सिकाउन पर्नेछ । यसमा सरकारले अझै काम गर्न आवश्यक छ । योसँगै मानिस र प्रकृतिसँग मेल खाने प्रविधि भित्र्याउनु पर्दछ । त्यो भनेको ‘ग्रीन-प्रविधि’ हो । नयाँ प्रविधि भित्र्याउँदा रेडियसन असर, जैविक विविधता र पानीको स्रोत वा मुहानमा कस्तो असर पर्छ भन्ने विषयमा समेत आमनागरिक सचेत हुनुपर्दछ । र, वातावरणीय प्रभाव मुल्यांकनमा सरकारले ध्यान दिनु पर्दछ ।

तपाईं रसियादेखि नेपालसम्म आइपुग्दा विज्ञान-प्रविधिमा अनुसन्धान हुनु पर्दछ भनेको दशकौं भैसक्यो । तर नेपालले विज्ञान-प्रविधिको क्षेत्रमा फड्को मार्न सकेको छैन, त्यसको मुल्यांकन कसरी गर्नुहुन्छ ?

मेरो यात्रा ३० औं वर्षमा चल्दैछ । तर फड्को मारेको छैन भन्न मिल्दैन । नेपालमा विज्ञान-प्रविधि यथास्थितिमा पनि छैन । विज्ञान-प्रविधिको क्षेत्रमा केही काम पनि भएका छन् । व्यापक रुपमा विकास गर्न प्रधानमन्त्रीदेखि सर्वसाधरणसम्म विज्ञान प्रविधिको अनुसन्धान तथा विकासमा प्रतिवद्ध हुनुपर्दछ । मुलुकको आर्थिक, सामाजिक र जीवन रुपान्तरणका लागि विज्ञान-प्रविधिमा लगानी बढाउनु पर्दछ । राज्य, उधोग र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रको लगानी हुनुपर्दछ । यस क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय लगानी हामीले भित्र्याएका छैनौं । त्यसकारण ‘साइन्स डज् नट विलंग्स् टू एनी कन्ट्री, इट्स विलंग्स टू ह्यूम्यानिटी’ र ‘साइन्स फर द बेटर ह्यूम्यानिटी’’ भन्ने गरेको छु ।

त्योसँगै, हाम्रो प्रयोगशालालाई जीवन्त र उत्कृष्ट बनाउनु पर्दछ । मानिसलाई जाउँ-जाउँ लाग्ने खालका हुनुपर्दछ । समाजले वैज्ञानिकलाई सम्मान गर्ने संस्कार  र विज्ञान-संस्कृतिको विकास गर्नुपर्दछ । साहित्यकारले पनि विज्ञान-प्रविधिलाई आत्मसात गर्नु पर्दछ, सिवाय बालकृष्ण समले भनेको ‘हाँसी हाँसी मर्दछ ज्ञान, रोइ मर्दछ विज्ञान…।’

The post मार्क्सवादसँगै विज्ञान-प्रविधि बुझ्नु जरुरी छ first appeared on

जैविक प्रविधि उत्सब र वैज्ञानिक सम्मेलन वैशाख ११ र १२ गते गर्दैछौं ।

नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट)मा वैशाख ११ र १२ गते दूई दिने जैविक प्रविधि उत्सब हुने भएको छ । नेपालमा जैविक प्रविधिको महत्व बुझाउन उत्सब आयोजना गर्न लागिएको हो । ‘जैविक प्रविधिको महत्व युवामाझ बुझाउन सके मुलुकलाईं कृषि, वातावरण संरक्षण, औषधि विज्ञान, फुड इन्डस्ट्रिज र रसायन विज्ञानलगायतका क्षेत्रहरुमा फाइदा पुग्नेछ,’ भन्छन् वायोटेक्नोलजी सोसाइटी नेपाल (वीएसएन)का अध्यक्ष नविननारायण मुनंकर्मी ।

अध्यक्ष मुनंकर्मी त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट बायोटेक्नोलजीमा स्नातकतोतर गरेका छन् । उनी भक्तपुर क्याम्पस, अस्कल, सानो ठिमी क्याम्पस र कान्तिपुर भ्याली कलेजमा ‌आंशिक प्राध्यापक भएर बायोटेक्नोलजी विषयमा अध्यापनरत छन् । जैविक प्रविधि अध्ययन गरेमा नेपालमैमोलिक्यूलर बायोलजी, जीन, परम्परागत औषधिहरु प्रयोगमा मोलिक्यूलहरुले जेनेटिक लेभलमा कस्ता असर गर्छ भन्ने खालका अनुसन्धान गर्न सकिन्छ । उनले इन्टरनेशनल जर्नल अफ एप्लाइड बायोटेक्नोलजी र प्लान्ट जस्ता वैज्ञानिक जर्नलहरुमा लेख प्रकाशन गरिसकेका छन् । ‘जैविक प्रविधिका लागि प्रर्वद्धन, सचेतना र विकास’ भन्ने मूल नारासाथ सन् २००७ मा वीएसएन स्थापना गरिएको थियो ।सन्दर्भमा रिभोसाइन्सले मुनंकर्मीसँग गरेको संक्षिप्त कुराकानीको सम्पादीत अंशः

उत्सबको आयोजना किन गरिएको हो ?

यो ७ औं उत्सब हो । जसरी बालदिवस, महिला दिवस एचआइभी एड्स दिवस मनाइन्छ त्यसैगरि यो एउटा दिवस हो । विश्वका अन्य मुलुकहरुले डिएनएका बारेमा बुझाउन तथा विश्वमा ताजा भैरहेका अनुसन्धानको बारेमा जानकारी दिन यस्ता उत्सब तथा सम्मेलनको आयोजना गर्दछन् ।

त्यस्तै अर्को भनेको शरीरका अतिनै सूक्ष्म कुरा जसले मानिसको गुण थाहा पाउने कुरा भनेको डीएनए हो । जसलाईं हामी ‘ब्ल्यूप्रिन्ट अफ लाइफ’ भन्छौं । यसको रसायनिक कम्पोजिसन के बाट बनेको हुन्छ ?  यसको अवस्था कस्तो छ ? यो कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरुले प्रमाणित गरेको मिति भनेको १९५३ अप्रिल २५ हो । त्यो पत्ता लगाउने बैज्ञानिक पनि वेस्ट्रन यान्ड प्रिक हुन । त्यसपछि जैविक क्षेत्रमा ठूलै परिवर्तन भयो । DNA मा ATGC बेस पेर कतिवटा छन्  भन्ने जस्ता कुरा आए । सन् २००१ अप्रिल २५मा सम्पन्न यो अनुसन्धानबाट विश्वभर डीएनए डे भनेर मनाउन थालियो । जैविक क्षेत्रमा युगान्तकारी आविष्कार भएको दिनलाईं संसार भर DNA डे मनाइन्छ । त्यसै दिनको अवसरमा नेपालमा पनि मनाउन थलिएको हो ।

नेपालमा कहिले देखि मनाउन थालियो ?

नेपालमा मनाउन थालिएको सन् २००९ देखि हो । त्यसबेला देखि निरन्तर मनाउँदै आइरहेका छौ ।

के-के हुन्छ त्यो दिन ?

कहिले हामी मेला गर्छौं । कहिले हामी गोष्ठी गर्छौं । कहिले वैज्ञानिक सम्मेल गर्छौं । यसपाली जैविक प्रविधि मेला र सानो आकारको वैज्ञानिक सम्मेलन वैशाख ११ र १३ गते गर्दैछौं ।

कस्ता विषयमा वैज्ञानिक सम्मेलन हुन्छन् ?

फुड यान्ड इन्डस्ट्री बायोसाइन्स, मेडिकल यान्ड फार्मास्टिकल साइन्स, प्लान्ट यान्ड एग्रिकल्चर बायोसाइन्स र इन्भायोरोमेन्ट यान्ड कन्जरभेसन वायोसाइन्स भनेर चार विधामा बाडिएका छन् । यि चार विधामा नेपाली अनुसन्धानकर्ताहरुले लिखित तथा मौखिक प्रस्तुति दिनेछन् । त्यही क्षेत्रमा काम गर्ने विद्यार्थीहरुले पोस्टर प्रेजेन्टेशन तथा मौखिक प्रस्तुती दिन लगाउँछौं ।

जैविक प्रर्दशनीमा के-के हुन्छ ?

जैविक प्रर्दशनीमा विभिन्न कलेज, विश्वविद्यालय,  वायोटेक्नोलजीसम्वन्धी उधोगीहरुको स्टल हुन्छ । उनीहरुले उत्पादन गरेका बस्तूहरु तथा अनुसन्धान गतिविधि हुन्छन् । रक्तदान कार्यक्रम पनि गर्नेछौं । कलालाईं विज्ञानसँग जोडन् खोजेका छौं । कलाकारले डीएनएको बारेमा बनाएका तस्बिरहरु पनि प्रर्दशन गर्दैछौं ।

विद्यालय तहमा निवन्ध तथा कला प्रतियोगिता गरेको नजिजा सार्वजनिक गर्दैछौं । समग्रमा भन्ने हो भने नेपालमा जैविक प्रविधि क्षेत्रको अवस्था तथा भविष्यमा गर्न सकिने कामका बारेमा चर्चा गरिन्छ ।

सहभागी कति हुन्छन् ?

यति नै किटान गरेर भन्न सकिदैन । वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र विद्यार्थीहरु गरि ५ सय देखि १ हजारले प्रर्दशनी अवलोकन गर्ने आशा छ।  

शुल्क कति लाग्छ ?

शुल्क लाग्दैन । तर पोस्टर तथा पेपर प्रेजेनटेशनमा भने दर्ता शुल्क लिने गरेको छ ।

नेपालमा वायोटेक्नोलजीको अवस्था कस्तो छ ?

राम्रो छ । रोजगारका लागि दर्जा नदिइए पनि यसको प्रयोग तथा रोजगारी सबै क्षेत्रमा फैलिसकेको छ । सबैभन्दा बढी कृषि क्षेत्रमा छन् । त्यसपछि वनस्पतिको क्षेत्रमा छन् । प्लान्ट टिस्यू कल्चर गर्न  भनेर ४/५ ठूला प्राइभेट कम्पनी खुलिसकेका छन् । विरुवामा टिस्यू कल्चर गरेर व्यवसाय नै चलिरहेका छन् ।

रोजगारी अवस्था कस्तो छ?

जैविक प्रविधिमा भनेर कोटा त छुट्ट्याइएको छैन तर अध्ययन पुरा गरिसकेपछि काम चै पाइरहेका छन्।

भनेपछि वेरोजगार छैनन् ?

यदि कसैले अधिक तलब खोज्छन् भने वेरोजगार हुन सक्छन् । चुप लागेर बस्नु पर्ने अवस्था चाही छैन । कृषि, वातावरण र औषधिलगायत क्षेत्रमा जैविक प्रविधिको क्षेत्रमा काम गरिरहेका धेरै छन् ।

प्रयोगशाला तथा अनुसन्धानको अवस्था कस्तो छ ?

त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रिय जैविक प्रविधि विभागमा उत्कृष्ट प्रयोगशाला छन् । काठमाण्डौ विश्विविद्यालयमा पनि उत्कृष्ट जैविक प्रविधि प्रयोगशाला छन् । नास्टमा छन् । प्राइभेटमा पनि छन् । अनुसन्धानको क्षेत्रमा अगाडि बढ्दै छन् ।

अनुसन्धानवृत्ति कतिको पाइन्छ ?

नास्ट तथा विश्वविद्यालय अनुदान आयोगले दिने गरेको छ । शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयबाट वेला-वेलाम रिसर्च ग्रान्ड दिने गरेको छ । विएसएनबाट बायोटेक्नोलजीमा स्नातकतोर अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरुको सोधकालागि आर्थिक सहयोग गर्ने गरेको छ । स्नातक अध्ययन गर्ने विद्यार्थीलाईं विएस्सीमा सोध गर्न रेखा अग्रवाल अवार्ड दिने तयारी भैरहेको छ ।

वीएसएनले अनुसन्धान पनि गर्छ ?

प्रवर्द्धनमा काम गर्ने हुनाले अनुसन्धान त्यती धेरै गरेको छैन तर  ‘लाइकेन’मा अनुसन्धान गरेका थियौं । वेलायतका एउटा कलेजसँग मिलेर अनुसन्धान गर्ने तयारी हुँदैछ ।

पुरस्कार दिइन्छ ?

उत्कृष्ट वायोटेक्ट स्टुडेन्ट, रिसर्च साइन्टिस्ट र इनस्पिरेसनल फिगर अवार्ड छन् । पोस्टर तथा निवन्धका लागि अवार्ड व्यवस्था गरेका छौं ।

न्अवार्ड छन् । पोस्टर तथा निवन्धका लागि अवार्ड व्यवस्था गरेका छौं ।

वीएसएनको मुख्य आएस्रोत के-के हुन् ?

साधारण तथा आजिवन सदस्य हुन । ३ देखि ४ हजार साधारण सदस्य छन् । आजीवन ५ सय छन् । त्यो बाहेक सम्मेलनमा विभिन्न संस्थाले सहयोग गर्दछन् ।

विदेशी संघ संस्थाबाट सहयोग लिएर काम गर्नु भएको छ ?

अहिलेसम्म छैन ।

युवा वैज्ञानिकलाईं अनुसन्धान गर्न पनि सिकाइन्छ ?

मुख्यतः युवा लक्षित काम नै हुन्छ । त्यस्तोमा अन्य संस्थासँग समन्वय गरेर अगाडि बढ्ने गरेको छ । युवाहरुको लागि नेपाल जर्नल अफ वायोटेक्नोलजी प्रकाशनमा ल्याएको छौं ।

The post जैविक प्रविधि बुझाउन डीएनए डे मनाउँछौं first appeared on

च्याउविद् डा. महेशकुमार अधिकारीले विश्वका लागि १६ औं ढुंसी पत्ता लगाई सकेका छन् । डा. अधिकारी नेपालकालागि ३ सय ५० नयाँ प्रजाती पहिचान गरिसकेका बताउँछन् । पछिल्लो समय उनले भिमसिन पातिमा लाग्ने सेता पीठो जस्तो ढुंसीका नयाँ प्रजाति पत्ता लगाएका छन् ।  तरकारी तथा फलफूलजस्ता बनस्पतिमा देखिने एक प्रकारको सेता पीठोजस्तो रोग भएको अनुसन्धानकर्ता डा. अधिकारी बताउँछन् । उक्त अनुसन्धानको नतिजा माइकोलजिकल सोसाइटी अफ जपानको जर्नल ‘माइकोसाइन्स’मा हालै प्रकाशन भएको छ । ती सेता ढुँसीले काँक्रा, घिरौला फर्सी र नासपातीजस्तामा ‘पाउडरी मिल्डिउ’ रोग लाग्ने अनसन्धानकर्ता डा. अधिकरीको भनाइ छ ।  गोदावरीका वनस्पति उधानमा करीब ४ हजार प्रजाति संकलन गरेको अधिकारी बताउँछन् । ति वनस्पतिको अझै अनुसन्धान हुन सकेका छैनन् ।  डा. अधिकारीले पत्ता लगाएका च्याउहरु मध्य चार वटाको हुलाक टिकटमा तस्वीर छापिसकेका छन् । अनुसन्धानकोक्रममा श्रीमति र छोरासमेतलाई च्याउ संकलनमा लैजाने गरेको डा. अधिकारी बताउँछन् । डा. अधिकारीसँग रिभोसाइन्सले गरेको कुराकानीको संपादित अंशः

सुरूमा भेटिएको नयाँ च्याउ कुन थियो ?
‘नेपालीनोसिस’ नेपालको नाममा राखिएको हो । ‘रसलुला नेपालीनोसिस्’ च्याउको राष्ट्रिय हुलाक टिकट समेत छापिसकेको छ । विज्ञानकालागि नयाँ प्रजातीका ढुसीका चार वटा टिकट प्रकाशित भैसकेका छन् । पहिलो च्याउ सन् १९८९ मा पहिचान गर्न सफल भएको थिए ।

पहिले अनुसन्धान कसरी गरिन्थ्यो ?
हामीसँग त्यो बेलमा कम्प्यूटर भन्ने नै थिएन । गोदावरीको वानस्पतिक उधानमा काम गर्दा सूक्ष्मदर्शक यन्त्र मात्र थियो । अहिले जस्तो आधुनिक खालका ‘माइक्रोस्कोप’ भने थिएन । साधरण खालका माइक्रोस्कोपको सहायताले अध्ययन गर्न पर्दथ्र्याे । त्यसैको आधारमा जाती र प्रजाति पत्ता लगाइन्थ्यो । त्यस बेला वैज्ञानिक लेख समेटिएका पुस्तक धेरै हुँदैन्थ्यो ।

विदेशमा रहेका सोधकर्तालाई चिट्ठी लेखर लेख मगाउनु पर्दथ्यो । त्यो महिनौं दिनमा बल्ल–बल्ल नेपाल आइपुग्थ्यो । कतिपय संग्रह सूची ५/६ जनाको मागाउनु पर्ने हुन्थ्यो । त्यसकालागि १ वर्ष यतिकै जान्थ्यो । त्यसपछि आफूले भेटेको नमूनालाई अन्यले भेटेको प्रजातिसँग दाजेर हेरिन्थ्यो । त्यसरी हेर्दा नयाँ खालको शंका लागेमा त्यसलाई विशेषज्ञकहाँ पठाउन पर्दथ्र्याे । त्यो पठाउन सकिन्छ कि सकिन्न विचार गर्न पर्दथ्र्यो । नयाँ खालका कुरा आएपछि विदेशीलाई चिट्ठी लेखेर पठाउनु पर्दथ्यो । अन्तिममा प्रकाशनका कुरा तिर लागिन्थ्यो । कतिपय अवस्थामा च्याउसम्वन्धी काम गर्ने संस्था अन्तर्राष्ट्रिय माइकोलजीकल सोसाइटीले सहयोग गरेको थियो ।

च्याउमा अनुसन्धान गर्ने प्रेरणा कसरी मिल्यो ?
एमएस्सी भूगर्भशास्त्र पढ्ने इच्छा थियो । ‘जियोलजी’मा डिस्टिङ्सन थियो तर पढ्न पाइएन । त्यसपछि जीव विज्ञानमा स्नात्तकोतर अध्ययन गर्न प्रवेश परीक्षा दिएको थिए । यद्यपी नाम भने वनस्पति विज्ञानमा निस्केर आयो । चित्त नबुझेपछि क्याम्पस प्रमुखलाई भनें । तर उहाँले पनि पढ्दै गर्नुस पछि परिवर्तन गरौंला भन्ने जवाफ आयो । परीक्षा हुने वेलासम्म सार्ने अतोपतो नभएपछि वनस्पति विज्ञान मै अध्ययन गरें ।

सरूमा आइएस्सी, विएस्सी र एमएस्सी अध्ययन गर्दा च्याउका बारेमा अध्ययन गराउने शिक्षकबाट प्रेरणा मिलेको थियो । अर्को भनेको च्याउन सम्वन्धी पुस्तक ‘गोल्डेन बुक सेरिज’ भन्ने पुस्तक थियो । त्यो रंगीनमा छापेको पातलो किताबले मलाई अनुसन्धान गर्न प्रेरित गर्यो । कतिवटा च्याउ त मैले पढ्दा पढ्दै पहिचान गरिसकेका थिएँ ।

संयोग पनि कस्तो भने बनस्पति विभागमा भर्खर जागिरे पाएको थिए । विभागबाट साँखु माथि मणीचुर पर्वतमा खटाइदियो । जंगलको छेउछाउका थुप्रै च्याउमा अनुसन्धान गरें ।

शनिबार भएपछि जंगलमा च्याउ खोज्न गइन्थ्यो । खोजेर ल्याएर घाममा सुकाउथें । त्यो सानो पुस्तक हेर्दै प्रजाति छुट्याउने काम गर्थें । त्यो कितावमा नभएको च्याउका बारेमा नजानेमा विदेशीलाई सोध्थें । त्यसरी आफ्नो इच्छा बढ्दै गएको हो ।

नेपालबाटै विश्वकालागि १६ औं नयाँ ढुंसी पत्ता लगाउन कसरी सम्भव भयो ?
त्यसकालागी निकै मिहिनेत गर्नु पर्यो । त्यो बेलामा पनि गोदावरीको वनस्पति उधानबाट रिटायर भएपछि पनि स्यंम्भूस्थित प्राकृतिक विज्ञान संग्रालयमा परामर्शदाताको रुपमा काम गर्थें । त्यहाँ पनि अरुले संकलन गरेर राखेका करिब १ हजार ५ सय प्रजातीका वनस्पति पहिचान गरें । त्यस वरपर केही नयाँ प्रजातिका ढुंसी पनि भेटेको थिए । खोजकैक्रममा एक दिन भिमसिन पातीमा सेता धव्वा लागेको देखें । सेतो धव्वा लागेको किन होला भनेर ल्यावमा ल्याएर परिक्षण गरें । जाति थाहा पाइयो तर प्रजाति कुन हो थाहा पाइएन । पछि केही विदेशीलाई इमेल गरेर केही अध्ययन् सामग्री मगाए । विश्वमा पाइने ढुंसी प्रजाति संग्रह गरिएको पुस्तक जुन डा ब्राउनले पठाइदिएको थियो । त्यो अध्ययन गरें ।

तर त्यो अनुसन्धान नेपालमा अपूर्ण हुने देखिए पछी मार्टिन लुथर किङ्ग जर्मनका वैज्ञानिक डा वी ब्राउनसँग सम्पर्क गरेको थिए । ब्राउनले पनि जपानी अनुसन्धानकर्ता डा.जम्जान मीबून र डा. सुसुमु टाकामाट्सुसँगको सहकार्यमा आधुनिक खालका ‘पिसिआर र डीएनए सिक्वन्सिङ’ गरेपछि पत्ता लागेको थियो । करिब तीन वर्षमा बल्ल नयाँ प्रजातिका ढुंसी पत्ता लगाउन सफल भइयो ।

३ वर्षपछि विश्वका लागि नयाँ ढुंसी पत्ता लगाउँदा कस्तो अनुभूती हुदोरहेछ ?
आफ्नो मूल्यांकन तथा क्षमता थाहा पाउन सकें । आफूमा फरक खालको आत्मवल पैदा हुन्छ । मैलै गरेको काम ठीक हुँदा सन्तुष्टि मिल्नु स्वभाविक हो ।

च्याउमा अनुसन्धान पछिल्लो पुस्ताले किन गर्न नसकेको ?
थुप्रै अवसर छन् तर त्यसमा काम हुन सकेको छैन । मेरै नेतृत्वमा १ सय जना राखेर काम गरायो भनेपनि नेपालबाट त्यस्ता धेरै प्रजातीहरु पत्ता लाग्छन् । धेरै काम हुन वाँकी छ । त्यसमा सम्वन्धित निकायको कुरा हो ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा एमएस्सीमा माइकोलजी अर्थात् च्याउसम्वन्धी अध्ययन गर्न छोडिसेको देखिन्छ । त्रिविमा प्लान्ट प्याथोलजी भनेर पढाउने गरेको छ । तर माइकोलजी आधारभूत शिक्षा दिएको छैन । विद्यार्थीहरुलाई प्राथमिक कुरा अध्ययन गराएन भने उनीहरु माथी जान सक्दैनन् । अहिले त्रिभुवन विश्वविद्यालयले पनि माइकोलजी पाठ्यक्रममा राखेको पाइदैन । ‘प्लान्ट प्याथोलजी’ भनेको माइकोलजीको हाँगा हो । ‘विएस्सी र एमएस्सी’मा यो विधा अति आवश्यक हो यसलाई छोड्न हुँदैन थियो ।

नयाँ प्रजाति पत्ता लागेपछि फाइदा चै के हुन्छ ?
हेरेर हुन्छ । कुनै फाइदा जनक हुन्छ । कुनै हुँदैन् । उदाहरणकालागि कुनै नयाँ च्याउ पत्ता लगायो भने त्यसको रसायन, वायोकेमेस्ट्री हेर्न पर्ने हुन्छ । मानिसले च्याउ खादाँ हुने असरका बारेमा अध्ययन गर्न पर्दछ । त्यसले मानिसलाई फाइदा हुने गरेको छ भने त्यसबाट औषधि बनाउन सकिन्छ ।

सुन्नमा आएअनुसार ५ हजार वर्ष अगाडि नै च्याउमा अध्ययन भैसकेको भनिन्छ नी ?
चरक संहिता, सुश्रुतमा पनि छ । यि कुराहरु अन्दाजको भरमा वर्ष आइराखेको छन् तर लेखिएको अनुसार महाभारत केही कुरा उल्लेख छन् ।

आदीवासी समुदायले च्याउलाई कसरी प्रयोग गर्दा रहेछन् ?
घाउ, खटिरा, लुता आएको स्थानमा र मुटु रोग लागेकाहरुमा प्रयोग गरिन्छ । चीनीयाहरुले पहिलेदेखि नै यार्सागुम्वुको प्रयोग गरिराखेका छन् । ‘ज्ञानोडर्मा लुसिडम’ दुई हजार वर्ष पहिलेदेखिनै प्रयोग गर्दै आइरहेका छन् । त्यस्ता उदाहरण छन् हामीसँग ।

विभिन्न ग्रन्थमा च्याउ खाँदा पेट वटार्ने वान्ता हुने झाडा पखाला लाग्ने भनिएको छ । परालमा उम्रने च्याउ आर्युवेदले खाउ भनेको छ । त्यो मीठो पनि हुन्छ । धेरै हानिकारक तत्व पनि हुँदैन । अचेल च्याउ परालमा उमार्ने पनि त्यसैबाट आएको होकी भन्ने अनुमान छ ।

ढुंसी र च्याउको अन्तर चाही के हो ?
च्याउ ढुंसी हो । तर सवै ढुंसी च्याउ होइनन् । त्यसको अर्थ के हो भने च्याउलाई आँखाले देखिन्छ तर सबै ढुंसीलाई आँखाले देख्न सकिदैन ।
च्याउ दुई वर्ग हुन्छ । ‘एस्कोमाइकोटिना’ भनेको जसको विउ थैला भित्र हुन्छ । ‘पेजिजोमाइकोटिना’को विउ थैलो बाहिर हुन्छ । माइक्रोस्कोपमा राखेर हेरेपछि मात्र देख्न सकिन्छ । यी दुई वटा समुह मात्र च्याउ अन्तर्गत पर्दछ । वाँकी ढुंसी अन्तर्गत पर्दछ ।

उपत्यकामा च्याउका मुकुट पनि प्रदर्शन गरिदो रहेछ, किन ?
गाईजात्रा पर्वमा नेवार समुदायले च्याउको मुकुट लगाएर देखाउने गरेको पाइन्छ । अन्य मुकुन्डो काठ, माटोलगायतले बनेका हुन्छन् तर गाइजात्राको वेलामा च्याउले बनेको मुकुट प्रदर्शनमा राखिन्छ । जुन च्याउ ठूला हुन्छन् त्यस्ताको मुकुट बनाउने गरेको पाइन्छ ।

‘ग्यानोडर्मा एप्लानेटमा’ अर्थात विशालु च्याउको मुकूट बनेका हुन्छन् । काठमा उम्रने भएर काठे च्याउ पनि भन्छन् । पहिला उसिन्छन् । उसिन्दा खोप्न सजिलो हुन्छ । त्यसपछि आँखा, नाक निस्कने भागमा प्वाल पार्ने काम गर्दछ । धेरै वर्ष अगाडिदेखि नै चलन चल्तिमा आएका रहेछन् । त्यस्ता च्याउका मुकुट विदेशीले करीब ३० वर्ष अगाडि नै किनेर लगेका रहेछन् । त्यो बेलामा २÷३ सयमा किनर विदेश लगेको मुकुटलाई डेढ लाख सम्ममा विक्री गर्दारेछन् । त्यो अझै पनि बेच्छन् ।

च्याउको मुकुड अन्य देशमा पनि लगाइन्छ ?
यो परम्परा नेपालमा मात्र पाइन्छ ।

च्याउमा थप अनुसन्धान गर्न के गर्नु पर्दछ ?
नेपाल विज्ञान प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, वनस्पति विभाग, त्रिवि, काठमाडौं विश्वविद्यालय, वन मन्त्रालयले यसमा काम गर्न सक्छन् । आवश्यक जनशक्ति जुटाउनु पर्छ । अनि मात्र यो विधा अगाडि बढ्न सक्छन् । गोदावरीमा करिब ५ हजार संकलन गरेर राखेको थिए त्यसमा काम गर्ने मानिस अहिलेसम्म छैन ।

फरक प्रसंग, वाउनले च्याउ खावस् न स्वाद पावस् किन भनेको रहेछन्, एउटा समुदायलाई मात्र किन लक्षित गरेको रहेछन् ?
यसको उतर महाभारतमा लेखेको छ । वृत्रासुर भन्ने राक्षेस थिए । उनी जन्मले बाहुन थिए । कर्मले राक्षस थिए । उनले इन्द्रको आसन खोसेर लिए । लडाईमा जितेर आसन लिएपछि इन्द्रासनमा गएर बसे । उसलाई म इन्द्र हुँ भन्ने भ्रम भयो । त्यसपछि स्वर्गका राजा इन्द्र लुकेर बसे । फेरी देउताहरु मिलेर इन्द्रलाई उचाले । आसन भने वृतासुरले लियो तर आसन त इन्द्रको आफ्नै हुनु पर्ने थियो । त्यस्तो हुन नसकेपछि देउताहरुका गुरु वृहस्पतिले इन्द्रलाई वृत्रासुरसँग मितेरी लगाउन सुझाव दिए । मितेरी लगाएपछि पनि लामो समय पदमा बसी रहेपछि इन्द्रले जुक्ति निकाले । एक दिन इन्द्रले भने, ‘ए मित्र! हामी समुन्द्र किनारामा घुम्न जाउँ कति हामी एकै ठाँउमा बस्ने ।’ आनन्द लिन जाउँ पौडी खेल्न जाँउ भनेछ । त्यसपछि वृत्रासुरलाई तिमि पहिले पौडी खेल पछि म आउँछु भनेछ ।

समुन्द्रको छेउको फिजमा नुन मिसिएको पानी हुन्छ । त्यस फिजबाट इन्द्रले अस्त्र बनाउँछन् । बज्र बनाउँछन् । त्यहाँ इन्द्रले वृत्रासुरलाई बज्रले पहार गरेपछि छातीमा लाग्छन् । रगत छरपस्ट हुन्छन् । रगतका छिटाहरु जहाँ जहाँ पर्यो त्यही त्यही च्याउ उम्रियो । बालुमा पनि च्याउ उम्रन्छ । काठमा उम्रन्छ । भूईमा उम्रन्छ । जहाँ–जहाँ गएर प¥र्यो त्यही–त्यही च्याउ उम्रने मान्यता छ । उम्रन्छ पनि । वृत्रासुर जन्मले बाउन र कर्मले राक्षस भएको मानिन्छ । यसैकारण बाउनको रगतबाट च्याउ उम्रेको हुनाले वाउनले खान हुँदैन भन्ने मान्यता राखेको पाइन्छ ।

अर्को भनाई के छ भने ऋषि महर्षिहरु पहिले बाउन थिए । उनीहरुले योग ध्यान गर्दथें । उसको कर्म अनुसार बाउन मानिन्थ्यो पहिले । हाम्रो शरीर पञ्च भौतिक शरीरले बनेको भन्छौं । पृथ्वी, जल, वायु, तेज र आकाशगरी पञ्च तत्वले बनेको मान्यता छ । मानिसको शरीर वायु प्रधान हुन्छ । यसमा प्राण, अपान, उदान, समान र व्यान पञ्च वायु हुन्छन् ।

प्राण भनेको प्राण वायु भयो । समान वायु भनेको जिउ भरिको भयो । उदान भनेको पेटको वायु भयो । यसले खाना पचाउन काम गर्दछ । समान वायुले शरीरका अन्य भागमा पठाउने काम गर्दछ । त्यसलाई प्रभाव पार्दछ ।

कनै च्याउ वान्ता गराउने खालका हुन्छ । दिसा गराउने र रिङ्गाउने खालका हुन्छन् । कुनै आँखा झिम झिम पार्ने हुन्छ । यस्ता च्याउ धेरै छन् जुन चरक संहिता उल्लेख गरेकोे पाइन्छ । त्यो च्याउको असरले गर्दा ऋषि महर्षि र वाउनहरुले योग ध्यानमा केन्द्रित हुन पाउँदैनन् भन्ने मान्यता छ । ध्यानमा व्यवधान हुने भयो । त्यसकारण वाउनले च्याउ नखावस् भनेको हो ।

The post यसकारण वाउनले च्याउ नखाने मान्यता छ first appeared on